বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 3.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.40.1
मारीचस्य तु तद् वाक्यं क्षमं युक्तं च रावणः।
उक्तो न प्रतिजग्राह मर्तुकाम इवौषधम् ॥ ३.४०.१ ॥
মারীচের সেই বাক্য উপযুক্ত ও যুক্তিসঙ্গত হলেও রাবণ তা গ্রহণ করলেন না, যেমন মৃত্যুকামী মানুষ ঔষধ গ্রহণ করে না।
3.40.2
तं पथ्यहितवक्तारं मारीचं राक्षसाधिपः।
अब्रवीत् परुषं वाक्यमयुक्तं कालचोदितः ॥ ३.४०.२ ॥
হিতকর ও পথ্য বাক্য বলা মারীচকে রাক্ষসরাজ, কালচালিত হয়ে, রূঢ় ও অযৌক্তিক কথা বললেন।
3.40.3
दुष्कुलैतदयुक्तार्थं मारीच मयि कथ्यते।
वाक्यं निष्फलमत्यर्थं बीजमुप्तमिवोषरे ॥ ३.४०.३ ॥
হে মারীচ, দুষ্টকুলজাত! আমাকে এই কথা বলা হচ্ছে, যার উদ্দেশ্য অযৌক্তিক। এই বাক্য বন্ধ্যা মাটিতে বোনা বীজের মতো অত্যন্ত নিষ্ফল।
3.40.4
त्वद्वाक्यैर्न तु मां शक्यं भेत्तुं रामस्य संयुगे।
मूर्खस्य पापशीलस्य मानुषस्य विशेषतः ॥ ३.४०.४ ॥
তোমার কথায় যুদ্ধে রামের বিরুদ্ধে আমাকে বিচলিত করা যাবে না, বিশেষত সেই মূর্খ ও পাপস্বভাব মানুষের বিরুদ্ধে।
3.40.5
यस्त्यक्त्वा सुहृदो राज्यं मातरं पितरं तथा।
स्त्रीवाक्यं प्राकृतं श्रुत्वा वनमेकपदे गतः ॥ ३.४०.५ ॥
বন্ধুদের, রাজ্যের, মাতাপিতার সব ত্যাগ করে, এক নারীর সাধারণ কথা শুনে একেবারে বনে চলে গেছে যে।
3.40.6
अवश्यं तु मया तस्य संयुगे खरघातिनः।
प्राणैः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव संनिधौ ॥ ३.४०.६ ॥
নিশ্চয়ই যুদ্ধে খরঘাতীর কাছ থেকে, প্রাণের চেয়েও প্রিয় সীতাকে তোমার সামনেই আমি হরণ করব।
3.40.7
एवं मे निश्चिता बुद्धिर्हृदि मारीच विद्यते।
न व्यावर्तयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ३.४०.७ ॥
মারীচ, আমার হৃদয়ে এই সংকল্প এভাবে স্থির হয়ে আছে; ইন্দ্রসহ দেবতা ও অসুরেরাও একে ফেরাতে পারবে না।
3.40.8
दोषं गुणं वा सम्पृष्टस्त्वमेवं वक्तुमर्हसि।
अपायं वा उपायं वा कार्यस्यास्य विनिश्चये ॥ ३.४०.८ ॥
জিজ্ঞাসিত হলে, এই কাজের সিদ্ধান্তে তার দোষ বা গুণ, বিনাশ বা উপায় তোমার এভাবেই বলা উচিত।
3.40.9
सम्पृष्टेन तु वक्तव्यं सचिवेन विपश्चिता।
उद्यताञ्जलिना राज्ञो य इच्छेद् भूतिमात्मनः ॥ ३.४०.९ ॥
যে বুদ্ধিমান মন্ত্রী নিজের কল্যাণ চায়, জিজ্ঞাসিত হলে সে কৃতাঞ্জলি হয়ে রাজাকে বলবে।
3.40.10
वाक्यमप्रतिकूलं तु मृदुपूर्वं शुभं हितम्।
उपचारेण वक्तव्यो युक्तं च वसुधाधिपः ॥ ३.४०.१० ॥
রাজাকে এমন কথা বলতে হবে যা অপ্রিয় নয়, প্রথমে কোমল, শুভ ও হিতকর, এবং শিষ্টাচারে যথাযথভাবে।
3.40.11
सावमर्दं तु यद्वाक्यमथवा हितमुच्यते।
नाभिनन्देत तद् राजा मानार्थी मानवर्जितम् ॥ ३.४०.११ ॥
অবমাননা করে বলা কথা, বা হিতকর হলেও সম্মানবর্জিত কথা, সম্মানপ্রার্থী রাজা অনুমোদন করবেন না।
3.40.12
पञ्च रूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः।
अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च ॥ ३.४०.१२ ॥
অমিত তেজস্বী রাজারা পাঁচটি রূপ ধারণ করেন — অগ্নি, ইন্দ্র, সোম, যম ও বরুণের রূপ।
3.40.13
औष्ण्यं तथा विक्रमं च सौम्यं दण्डं प्रसन्नताम्।
धारयन्ति महात्मानो राजानः क्षणदाचर ॥ ३.४०.१३ ॥
হে নিশাচর! মহাত্মা রাজারা উষ্ণতা, বিক্রম, সৌম্যতা, দণ্ড ও প্রসন্নতা ধারণ করেন।
3.40.14
तस्मात् सर्वास्ववस्थासु मान्याः पूज्याश्च नित्यदा।
त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं मोहमाश्रितः ॥ ३.४०.१४ ॥
তাই তাঁরা সর্ব অবস্থায় সর্বদা মাননীয় ও পূজনীয়। কিন্তু তুমি ধর্ম না জেনে কেবল মোহের আশ্রয় নিয়েছ।
3.40.15
अभ्यागतं तु दौरात्म्यात् परुषं वदसीदृशम्।
गुणदोषौ न पृच्छामि क्षेमं चात्मनि राक्षस ॥ ३.४०.१५ ॥
অতিথি এসেছি বলে দুষ্টতাবশত তুমি এমন রূঢ় কথা বলছ। হে রাক্ষস! আমি তোমার গুণ-দোষ জিজ্ঞাসা করছি না, তোমার নিজের মঙ্গলের কথাও জিজ্ঞাসা করছি না।
3.40.16
मयोक्तमपि चैतावत् त्वां प्रत्यमितविक्रम।
अस्मिंस्तु स भवान् कृत्ये साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ ३.४०.१६ ॥
তোমাকে আমি এইটুকুই বলেছি। হে অমিতবিক্রম! এই কাজে তোমার আমাকে সাহায্য করা উচিত।
3.40.17
शृणु तत्कर्म साहाय्ये यत्कार्यं वचनान्मम।
सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः ॥ ३.४०.१७ ॥
আমার বাক্য অনুসারে সাহায্যে তোমার যা করণীয়, তা শোনো। তুমি সোনালি হরিণ হয়ে রুপোর বিন্দুতে চিত্রিত হও।
3.40.18
आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर।
प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि ॥ ३.४०.१८ ॥
সেই রামের আশ্রমে, সীতার সামনে বিচরণ করো। বৈদেহীকে প্রলুব্ধ করে তুমি যথেচ্ছ যেতে পারো।
3.40.19
त्वां हि मायामयं दृष्ट्वा काञ्चनं जातविस्मया।
आनयैनमिति क्षिप्रं रामं वक्ष्यति मैथिली ॥ ३.४०.१९ ॥
মায়াময় সোনার হরিণ তোমাকে দেখে বিস্মিত হয়ে মৈথিলী শীঘ্রই রামকে বলবেন, "একে নিয়ে এসো"।
3.40.20
अपक्रान्ते च काकुत्स्थे दूरं गत्वाप्युदाहर।
हा सीते लक्ष्मणेत्येवं रामवाक्यानुरूपकम् ॥ ३.४०.२० ॥
রাম চলে গেলে দূরে গিয়েও রামের বাক্যের অনুরূপ করে বলো, "হা সীতে! হা লক্ষ্মণ!"।
3.40.21
तच्छ्रुत्वा रामपदवीं सीतया च प्रचोदितः।
अनुगच्छति सम्भ्रान्तः सौमित्रिरपि सौहृदात् ॥ ३.४०.२१ ॥
তা শুনে, সীতার দ্বারা প্রেরিত হয়ে, স্নেহবশত উদ্বিগ্ন সৌমিত্রিও রামের পথ অনুসরণ করেন।
3.40.22
अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मणे च यथासुखम्।
आहरिष्यामि वैदेहीं सहस्राक्षः शचीमिव ॥ ३.४०.२२ ॥
রাম ও লক্ষ্মণ চলে গেলে সুখে, সহস্রাক্ষ যেমন শচীকে হরণ করেছিলেন, তেমনি আমি বৈদেহীকে হরণ করব।
3.40.23
एवं कृत्वा त्विदं कार्यं यथेष्टं गच्छ राक्षस।
राज्यस्यार्धं प्रदास्यामि मारीच तव सुव्रत ॥ ३.४०.२३ ॥
এই কাজ এভাবে করে, হে রাক্ষস, যথা ইচ্ছা যাও। হে মারীচ, হে সুব্রত, তোমাকে রাজ্যের অর্ধেক দেব।
3.40.24
गच्छ सौम्य शिवं मार्गं कार्यस्यास्य विवृद्धये।
अहं त्वानुगमिष्यामि सरथो दण्डकावनम् ॥ ३.४०.२४ ॥
হে সৌম্য, এই কাজের সাফল্যের জন্য শুভ পথে যাও। আমি রথসহ দণ্ডকারণ্য পর্যন্ত তোমাকে অনুসরণ করব।
3.40.25
प्राप्य सीतामयुद्धेन वञ्चयित्वा तु राघवम्।
लङ्कां प्रति गमिष्यामि कृतकार्यः सह त्वया ॥ ३.४०.२५ ॥
যুদ্ধ ছাড়াই সীতাকে লাভ করে, রাঘবকে প্রতারিত করে, তোমার সঙ্গে আমার কার্য সাধন করে আমি লঙ্কায় যাব।
3.40.26
नो चेत् करोषि मारीच हन्मि त्वामहमद्य वै।
एतत् कार्यमवश्यं मे बलादपि करिष्यसि।
राज्ञो विप्रतिकूलस्थो न जातु सुखमेधते ॥ ३.४०.२६ ॥
তুমি যদি তা না কর, হে মারীচ, আজই আমি তোমাকে হত্যা করব। এই কাজ তোমাকে অবশ্যই করতে হবে, বলপূর্বক হলেও তুমি করবে। রাজার বিরুদ্ধে যে দাঁড়ায়, সে কখনও সুখ লাভ করে না।
3.40.27
आसाद्य तं जीवितसंशयस्ते
मृत्युर्ध्रुवो ह्यद्य मया विरुध्यतः।
एतद् यथावत् परिगण्य बुद्ध्या
यदत्र पथ्यं कुरु तत्तथा त्वम् ॥ ३.४०.२७ ॥
তাকে প্রতিরোধ করলে তোমার প্রাণও সংশয়ে পড়বে। আজ আমার বিরোধিতা করলে তোমার মৃত্যু নিশ্চিত। বুদ্ধি দিয়ে এটি যথাযথভাবে বিবেচনা করে, এখানে যা হিতকর তাই তুমি কর।