वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.45.1
आर्तस्वरं तु तं भर्तुर्विज्ञाय सदृशं वने।
उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राघवम् ॥ ३.४५.१ ॥
वनात पतीचा तो आर्त स्वर त्यांच्याच सारखा ओळखून सीता लक्ष्मणाला म्हणाली, "जा, राघवाचा शोध घे."
3.45.2
नहि मे जीवितं स्थाने हृदयं वावतिष्ठते।
क्रोशतः परमार्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम् ॥ ३.४५.२ ॥
अत्यंत आर्त होऊन ओरडणारा त्यांचा शब्द मी फार ऐकला आहे; माझे प्राण आणि हृदय आता स्थिर राहत नाही.
3.45.3
आक्रन्दमानं तु वने भ्रातरं त्रातुमर्हसि।
तं क्षिप्रमभिधाव त्वं भ्रातरं शरणैषिणम् ॥ ३.४५.३ ॥
वनात आक्रोश करणाऱ्या भावाचे रक्षण करणे तुझे कर्तव्य आहे; आश्रय शोधणाऱ्या त्या भावाकडे तू त्वरित धाव.
3.45.4
रक्षसां वशमापन्नं सिंहानामिव गोवृषम्।
न जगाम तथोक्तस्तु भ्रातुराज्ञाय शासनम् ॥ ३.४५.४ ॥
सिंहांमध्ये सापडलेल्या बैलाप्रमाणे राक्षसांच्या तावडीत सापडलेल्या भावाची हाक ऐकूनही लक्ष्मण गेला नाही; तरीही भावाची आज्ञा समजून तो निघाला.
3.45.5
तमुवाच ततस्तत्र क्षुभिता जनकात्मजा।
सौमित्रे मित्ररूपेण भ्रातुस्त्वमसि शत्रुवत् ॥ ३.४५.५ ॥
तेव्हा तेथे क्षुब्ध झालेली जनककन्या त्याला म्हणाली, "हे सौमित्रा! मित्राच्या रूपात तू भावाचा शत्रूसारखा आहेस."
3.45.6
यस्त्वमस्यामवस्थायां भ्रातरं नाभिपद्यसे।
इच्छसि त्वं विनश्यन्तं रामं लक्ष्मण मत्कृते ॥ ३.४५.६ ॥
या अवस्थेत तू भावाकडे जात नाहीस; लक्ष्मणा, माझ्यामुळे नाश पावत असलेला राम नष्ट व्हावा अशी तू इच्छा करतोस.
3.45.7
लोभात्तु मत्कृते नूनं नानुगच्छसि राघवम्।
व्यसनं ते प्रियं मन्ये स्नेहो भ्रातरि नास्ति ते ॥ ३.४५.७ ॥
लोभामुळेच, माझ्यासाठी तू निश्चितच राघवाचे अनुसरण करत नाहीस. संकट तुला प्रिय आहे असे मला वाटते; भावाविषयी तुझ्या मनात स्नेह नाही.
3.45.8
तेन तिष्ठसि विस्रब्धं तमपश्यन् महाद्युतिम्।
किं हि संशयमापन्ने तस्मिन्निह मया भवेत् ॥ ३.४५.८ ॥
म्हणूनच, त्या महातेजस्वीला न पाहता तू निश्चिंत उभा आहेस. तो संकटात सापडला तर इथे माझे काय होईल?
3.45.9
कर्तव्यमिह तिष्ठन्त्या यत्प्रधानस्त्वमागतः।
एवं ब्रुवाणां वैदेहीं बाष्पशोकसमन्विताम् ॥ ३.४५.९ ॥
येथे उभ्या असलेल्या तिचे कर्तव्य म्हणजे, तू प्रमुख म्हणून आला आहेस. असे बोलणाऱ्या, अश्रू आणि शोकाने भरलेल्या वैदेहीला—
3.45.10
अब्रवील्लक्ष्मणस्त्रस्तां सीतां मृगवधूमिव।
पन्नगासुरगन्धर्वदेवदानवराक्षसैः ॥ ३.४५.१० ॥
घाबरलेल्या सीतेला, हरिणीसारख्या त्या स्त्रीला लक्ष्मण म्हणाला— नाग, असुर, गंधर्व, देव, दानव आणि राक्षस यांच्याकडून—
3.45.11
अशक्यस्तव वैदेहि भर्ता जेतुं न संशयः।
देवि देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु ॥ ३.४५.११ ॥
वैदेही, तुझ्या पतीला जिंकणे अशक्य आहे; यात संशय नाही. देवी, देव आणि मानवांमध्ये, गंधर्वांमध्ये व पक्ष्यांमध्ये—
3.45.12
राक्षसेषु पिशाचेषु किन्नरेषु मृगेषु च।
दानवेषु च घोरेषु न स विद्येत शोभने ॥ ३.४५.१२ ॥
राक्षस, पिशाच, किन्नर, पशू आणि भयंकर दानव यांमध्येही, हे शोभने, त्याला जिंकणारा कोणीही सापडणार नाही.
3.45.13
यो रामं प्रतियुध्येत समरे वासवोपमम्।
अवध्यः समरे रामो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३.४५.१३ ॥
युद्धात इंद्रासमान रामाशी जो लढेल, युद्धात राम अवध्य आहे; तू असे बोलणे योग्य नाही.
3.45.14
न त्वामस्मिन् वने हातुमुत्सहे राघवं विना।
अनिवार्यं बलं तस्य बलैर्बलवतामपि ॥ ३.४५.१४ ॥
या वनात राघवाशिवाय तुला स्वीकारण्याची माझी इच्छा नाही; त्याचे बल बलवानांच्या बलालाही अनिवार्य आहे.
3.45.15
त्रिभिर्लोकैः समुदितैः सेश्वरैः सामरैरपि।
हृदयं निर्वृतं तेऽस्तु संतापस्त्यज्यतां तव ॥ ३.४५.१५ ॥
तिन्ही लोक, त्यांचे ईश्वर आणि देव एकत्र आले तरी तुझे हृदय शांत राहो; तुझा संताप सोडून दे.
3.45.16
आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रं हत्वा मृगोत्तमम्।
न स तस्य स्वरो व्यक्तं न कश्चिदपि दैवतः ॥ ३.४५.१६ ॥
तुझा पती त्या श्रेष्ठ मृगाला मारून लवकरच परत येईल; तो त्याचा स्वर नव्हता, कोणा देवाचाही नव्हता.
3.45.17
गन्धर्वनगरप्रख्या माया तस्य च रक्षसः।
न्यासभूतासि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना ॥ ३.४५.१७ ॥
ते गंधर्वनगरासारखे त्या राक्षसाचे मायावी रूप होते; हे वैदेही, महात्म्याने तुला माझ्याकडे ठेवीप्रमाणे सोपविले आहे.
3.45.18
रामेण त्वं वरारोहे न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे।
कृतवैराश्च कल्याणि वयमेतैर्निशाचरैः ॥ ३.४५.१८ ॥
हे सुंदरी, तुला रामासह येथे सोडून देण्याची माझी इच्छा नाही; हे कल्याणी, आम्ही या निशाचरांशी वैर धरले आहे.
3.45.19
खरस्य निधने देवि जनस्थानवधं प्रति।
राक्षसा विविधा वाचो व्याहरन्ति महावने ॥ ३.४५.१९ ॥
हे देवी, खराच्या मृत्यूविषयी आणि जनस्थानाच्या संहाराविषयी त्या महावनात राक्षस नाना प्रकारची वचने बोलत आहेत.
3.45.20
हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुमर्हसि।
लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना ॥ ३.४५.२० ॥
"हे वैदेही, हिंसेत रमणाऱ्यांची चिंता तू करू नकोस." लक्ष्मणाने असे म्हटल्यावर ती रागावली, तिचे डोळे लाल झाले.
3.45.21
अब्रवीत् परुषं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम्।
अनार्याकरुणारम्भ नृशंस कुलपांसन ॥ ३.४५.२१ ॥
ती सत्यवादी लक्ष्मणाला कठोर शब्द बोलली: "हे अनार्य, निर्दय कर्म करणाऱ्या, क्रूर, कुलाला कलंक लावणाऱ्या!
3.45.22
अहं तव प्रियं मन्ये रामस्य व्यसनं महत्।
रामस्य व्यसनं दृष्ट्वा तेनैतानि प्रभाषसे ॥ ३.४५.२२ ॥
"रामावर आलेले हे मोठे संकट पाहून ते तुला प्रिय वाटत आहे असे मला वाटते, म्हणूनच तू असे बोलत आहेस.
3.45.23
नैव चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद् भवेत्।
त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु ॥ ३.४५.२३ ॥
"हे लक्ष्मणा, शत्रूंमध्ये पाप असणे आश्चर्य नाही; आणि तुझ्यासारख्या, नेहमी लपून फिरणाऱ्या क्रूरांमध्ये ते असणेही आश्चर्य नाही.
3.45.24
सुदुष्टस्त्वं वने राममेकमेकोऽनुगच्छसि।
मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा ॥ ३.४५.२४ ॥
"तू अत्यंत दुष्ट आहेस; रानात एकटाच रामाच्या मागे जात आहेस. माझ्यासाठी लपून, किंवा भरताने पाठवलेला असा!
3.45.25
तन्न सिध्यति सौमित्रे तवापि भरतस्य वा।
कथमिन्दीवरश्यामं रामं पद्मनिभेक्षणम् ॥ ३.४५.२५ ॥
हे सौमित्रे, हे तुझे किंवा भरताचे इष्ट सिद्ध होणार नाही. नीलकमलासारखा श्यामल, कमलनयन राम यांना मी कसे...
3.45.26
उपसंश्रित्य भर्तारं कामयेयं पृथग्जनम्।
समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस्त्यक्ष्याम्यसंशयम् ॥ ३.४५.२६ ॥
हे सौमित्रे, पतीचा आश्रय सोडून दुसऱ्या एखाद्या सामान्य पुरुषाची मी इच्छा केली तर तुझ्यासमोरच निःसंशय प्राण त्यागीन.
3.45.27
रामं विना क्षणमपि नैव जीवामि भूतले।
इत्युक्तः परुषं वाक्यं सीतया रोमहर्षणम् ॥ ३.४५.२७ ॥
राम नसताना मी क्षणभरही पृथ्वीवर जगू शकणार नाही, असे सीतेने बोललेले, अंगावर काटा आणणारे कठोर शब्द ऐकून...
3.45.28
अब्रवील्लक्ष्मणः सीतां प्राञ्जलिः स जितेन्द्रियः।
उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम ॥ ३.४५.२८ ॥
जितेंद्रिय लक्ष्मणाने हात जोडून सीतेला म्हटले—मी उत्तर देण्याचे धाडस करत नाही; तुम्ही माझ्यासाठी देवतेसमान आहात.
3.45.29
वाक्यमप्रतिरूपं तु न चित्रं स्त्रीषु मैथिलि।
स्वभावस्त्वेष नारीणामेषु लोकेषु दृश्यते ॥ ३.४५.२९ ॥
हे मैथिली, स्त्रियांच्या तोंडून असे अयोग्य शब्द येणे आश्चर्याचे नाही; स्त्रियांचा हा स्वभाव या लोकांत दिसून येतो.
3.45.30
विमुक्तधर्माश्चपलास्तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः।
न सहे हीदृशं वाक्यं वैदेहि जनकात्मजे ॥ ३.४५.३० ॥
स्त्रिया धर्म सोडणाऱ्या, चंचल, तीक्ष्ण आणि भेद निर्माण करणाऱ्या असतात; हे वैदेही, हे जनकपुत्री, असे शब्द मी सहन करू शकत नाही.
3.45.31
श्रोत्रयोरुभयोर्मध्ये तप्तनाराचसंनिभम्।
उपशृण्वन्तु मे सर्वे साक्षिणो हि वनेचराः ॥ ३.४५.३१ ॥
दोन्ही कानांमध्ये तापलेल्या बाणांप्रमाणे असलेले हे शब्द वनात फिरणारे सर्व साक्षी ऐकोत.
3.45.32
न्यायवादी यथा वाक्यमुक्तोऽहं परुषं त्वया।
धिक् त्वामद्य विनश्यन्तीं यन्मामेवं विशङ्कसे ॥ ३.४५.३२ ॥
न्याय सांगणाऱ्याप्रमाणे तू माझ्याशी कठोर शब्द बोललास. आज नाशाकडे जाणाऱ्या मला अशी शंका घेतोस, तुला धिक्कार असो!
3.45.33
स्त्रीत्वाद् दुष्टस्वभावेन गुरुवाक्ये व्यवस्थितम्।
गच्छामि यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति तेऽस्तु वरानने ॥ ३.४५.३३ ॥
स्त्री असल्यामुळे आणि दुष्ट स्वभावामुळे (म्हणते), गुरुवचनात स्थिर असलेला काकुत्स्थ (राम) जिथे आहे तिथे मी जाते. हे सुंदर मुखी, तुझे कल्याण होवो.
3.45.34
रक्षन्तु त्वां विशालाक्षि समग्रा वनदेवताः।
निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे।
अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनरागतः ॥ ३.४५.३४ ॥
हे विशालाक्षी, सर्व वनदेवता तुझे रक्षण करोत. माझ्यासमोर जे भयंकर अपशकुन प्रकट होत आहेत (त्यांची भीती आहे). परत येऊन मी तुला रामासह पुन्हा पाहावे.
3.45.35
लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु रुदती जनकात्मजा।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं तीव्रबाष्पपरिप्लुता ॥ ३.४५.३५ ॥
लक्ष्मणाने असे म्हटल्यावर रडणारी जनकन्या सीता, तीव्र अश्रूंनी भिजलेली, तेव्हा हे शब्द बोलली.
3.45.36
गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि हीना रामेण लक्ष्मण।
आबन्धिष्येऽथवा त्यक्ष्ये विषमे देहमात्मनः ॥ ३.४५.३६ ॥
हे लक्ष्मणा, रामाविना मी गोदावरीत प्रवेश करीन, किंवा गळफास घेईन, किंवा संकटात असलेला माझा देह त्यागीन.
3.45.37
पिबामि वा विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।
न त्वहं राघवादन्यं कदापि पुरुषं स्पृशे ॥ ३.४५.३७ ॥
मी तीक्ष्ण विष पिईन किंवा अग्नीत प्रवेश करीन; पण राघवाशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाला मी कधीही स्पर्श करणार नाही.
3.45.38
पाणिभ्यां रुदती दुःखादुदरं प्रजघान ह ॥ ३.४५.३८ ॥
दुःखाने रडत तिने हातांनी आपल्या पोटावर प्रहार केला.
3.45.39
तामार्तरूपां विमना रुदन्तीं
सौमित्रिरालोक्य विशालनेत्राम्।
आश्वासयामास न चैव भर्तु-
स्तं भ्रातरं किंचिदुवाच सीता ॥ ३.४५.३९ ॥
दुःखी रूपाच्या, खिन्न मनाने रडत असलेल्या त्या विशाललोचनेला पाहून सौमित्रि (लक्ष्मण) ने तिचे सांत्वन केले; पण सीतेने आपल्या पतीच्या त्या भावाशी काहीही बोलले नाही.
3.45.40
ततस्तु सीतामभिवाद्य लक्ष्मणः
कृताञ्जलिः किंचिदभिप्रणम्य।
अवेक्षमाणो बहुशः स मैथिलीं
जगाम रामस्य समीपमात्मवान् ॥ ३.४५.४० ॥
मग लक्ष्मणाने सीतेला अभिवादन केले, हात जोडून किंचित वाकून नमस्कार केला; मैथिलीकडे वारंवार मागे वळून पाहत आत्मसंयमी लक्ष्मण रामाजवळ गेला.