वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.50.1
तं शब्दमवसुप्तस्तु जटायुरथ शुश्रुवे।
निरैक्षद् रावणं क्षिप्रं वैदेहीं च ददर्श सः ॥ ३.५०.१ ॥
अर्धवट झोपेत पडलेल्या जटायूने तो आवाज ऐकला. त्वरित त्याने रावणाकडे पाहिले आणि वैदेहीलाही पाहिले.
3.50.2
ततः पर्वतशृङ्गाभस्तीक्ष्णतुण्डः खगोत्तमः।
वनस्पतिगतः श्रीमान् व्याजहार शुभां गिरम् ॥ ३.५०.२ ॥
तेव्हा पर्वतशिखरासारखा, तीक्ष्ण चोचीचा श्रेष्ठ पक्षी, झाडावर बसलेला तेजस्वी जटायू शुभ वाणी बोलला.
3.50.3
दशग्रीव स्थितो धर्मे पुराणे सत्यसंश्रयः।
भ्रातस्त्वं निन्दितं कर्म कर्तुं नार्हसि साम्प्रतम् ॥ ३.५०.३ ॥
हे दशग्रीवा! तू प्राचीन धर्मात स्थिर आहेस आणि सत्याचा आधार घेतला आहेस. बंधू, आता हे निंद्य कर्म करणे तुला शोभत नाही.
3.50.4
जटायुर्नाम नाम्नाहं गृध्रराजो महाबलः।
राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः ॥ ३.५०.४ ॥
मी जटायू नावाचा, गृध्रांचा राजा, महाबलवान आहे. सर्व लोकांचा राजा, इंद्र आणि वरुणासारखा आहे.
3.50.5
लोकानां च हिते युक्तो रामो दशरथात्मजः।
तस्यैषा लोकनाथस्य धर्मपत्नी यशस्विनी ॥ ३.५०.५ ॥
लोकांच्या कल्याणात रत असलेला दशरथपुत्र राम आहे. ही यशस्विनी त्या लोकनाथाची धर्मपत्नी आहे.
3.50.6
सीता नाम वरारोहा यां त्वं हर्तुमिहेच्छसि।
कथं राजा स्थितो धर्मे परदारान् परामृशेत् ॥ ३.५०.६ ॥
तू येथे ज्याचे हरण करू इच्छितोस ती सीता नावाची सुंदर कंबरेची आहे. धर्मात स्थिर असलेला राजा परस्त्रियांना कसा स्पर्श करील?
3.50.7
रक्षणीया विशेषेण राजदारा महाबल।
निवर्तय गतिं नीचां परदाराभिमर्शनात् ॥ ३.५०.७ ॥
हे महाबला, राजांच्या पत्नींचे विशेषतः रक्षण करायला हवे. परस्त्रीला स्पर्श करण्याची ही नीच वृत्ती सोड.
3.50.8
न तत् समाचरेद् धीरो यत् परोऽस्य विगर्हयेत्।
यथाऽऽत्मनस्तथान्येषां दारा रक्ष्या विमर्शनात् ॥ ३.५०.८ ॥
धीर पुरुषाने जे कृत्य करू नये ज्याची इतर निंदा करतील. जशी स्वतःच्या पत्नीची रक्षा करतो तशीच इतरांच्या पत्नींचीही स्पर्शापासून रक्षा करावी.
3.50.9
अर्थं वा यदि वा कामं शिष्टाः शास्त्रेष्वनागतम्।
व्यवस्यन्त्यनुराजानं धर्मं पौलस्त्यनन्दन ॥ ३.५०.९ ॥
शास्त्रांत न सांगितलेल्या अर्थ किंवा कामाविषयीही सज्जन राजाचे अनुसरण करून धर्म ठरवतात — हे पौलस्त्यनंदना.
3.50.10
राजा धर्मश्च कामश्च द्रव्याणां चोत्तमो निधिः।
धर्मः शुभं वा पापं वा राजमूलं प्रवर्तते ॥ ३.५०.१० ॥
राजाच धर्म व काम आहे, आणि द्रव्यांमधील उत्तम निधी आहे. धर्म शुभ असो वा पाप, तो राजाच्या मुळावरच चालतो.
3.50.11
पापस्वभावश्चपलः कथं त्वं रक्षसां वर।
ऐश्वर्यमभिसम्प्राप्तो विमानमिव दुष्कृती ॥ ३.५०.११ ॥
हे राक्षसश्रेष्ठा, पापी स्वभावाचा व चपल असा तू ऐश्वर्य कसे मिळवलेस? जसा दुष्कर्मी विमान मिळवतो तसे.
3.50.12
कामस्वभावो यःसोऽसौ न शक्यस्तं प्रमार्जितुम्।
नहि दुष्टात्मनामार्यमावसत्यालये चिरम् ॥ ३.५०.१२ ॥
कामस्वभावाचा माणूस पुसून टाकता येत नाही. दुष्ट मनाच्या लोकांच्या घरात आर्य दीर्घकाळ राहत नाहीत.
3.50.13
विषये वा पुरे वा ते यदा रामो महाबलः।
नापराध्यति धर्मात्मा कथं तस्यापराध्यसि ॥ ३.५०.१३ ॥
तुझ्या राज्यात किंवा नगरात महाबली राम कधीच अपराध करत नाही, मग धर्मात्मा रामाविरुद्ध तू अपराध कसा करतोस?
3.50.14
यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः।
अतिवृत्तो हतः पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ३.५०.१४ ॥
जनस्थानात राहणारा खर शूर्पणखेसाठी मर्यादा ओलांडला, तेव्हा अक्लिष्टकर्मा रामाने त्याला पूर्वीच ठार केले.
3.50.15
अत्र ब्रूहि यथातत्त्वं को रामस्य व्यतिक्रमः।
यस्य त्वं लोकनाथस्य हृत्वा भार्यां गमिष्यसि ॥ ३.५०.१५ ॥
येथे यथार्थ सांग: लोकनाथ रामाचा कोणता अपराध झाला, ज्याची भार्या हरण करून तू जाणार आहेस?
3.50.16
क्षिप्रं विसृज वैदेहीं मा त्वा घोरेण चक्षुषा।
दहेद् दहनभूतेन वृत्रमिन्द्राशनिर्यथा ॥ ३.५०.१६ ॥
लवकर वैदेहीला सोड; नाहीतर तिच्या भयंकर दृष्टीने, अग्नीसारखी, इंद्राचे वज्र वृत्राला जाळते तसे, तुला ती जाळेल.
3.50.17
सर्पमाशीविषं बद्ध्वा वस्त्रान्ते नावबुध्यसे।
ग्रीवायां प्रतिमुक्तं च कालपाशं न पश्यसि ॥ ३.५०.१७ ॥
विषारी सर्पाला वस्त्राच्या टोकाला बांधूनही तुला कळत नाही; गळ्यात अडकवलेला कालपाश तू पाहत नाहीस.
3.50.18
स भारः सौम्य भर्तव्यो यो नरं नावसादयेत्।
तदन्नमपि भोक्तव्यं जीर्यते यदनामयम् ॥ ३.५०.१८ ॥
हे सौम्या, जे ओझे माणसाला खचवत नाही, तेच वाहिले पाहिजे; आणि जे अन्न पचते व आरोग्यदायी असते, तेच खाल्ले पाहिजे.
3.50.19
यत् कृत्वा न भवेद् धर्मो न कीर्तिर्न यशो ध्रुवम्।
शरीरस्य भवेत् खेदः कस्तत् कर्म समाचरेत् ॥ ३.५०.१९ ॥
जे कर्म केल्याने धर्म होत नाही, कीर्ती नाही आणि निश्चितपणे यशही मिळत नाही, केवळ शरीराला खेद होतो, ते कर्म कोण करील?
3.50.20
षष्टिवर्षसहस्राणि जातस्य मम रावण।
पितृपैतामहं राज्यं यथावदनुतिष्ठतः ॥ ३.५०.२० ॥
हे रावणा! माझा जन्म होऊन साठ हजार वर्षे झाली; पिता व पितामह यांचे राज्य मी यथायोग्य चालवीत आलो आहे.
3.50.21
वृद्धोऽहं त्वं युवा धन्वी सरथः कवची शरी।
न चाप्यादाय कुशली वैदेहीं मे गमिष्यसि ॥ ३.५०.२१ ॥
मी वृद्ध आहे, तू तरुण, धनुर्धर, रथी, कवचधारी व बाणधारी आहेस; तरीही माझ्यासमोर वैदेहीला घेऊन तू सुखरूप जाऊ शकणार नाहीस.
3.50.22
न शक्तस्त्वं बलाद्धर्तुं वैदेहीं मम पश्यतः।
हेतुभिर्न्यायसंयुक्तैर्ध्रुवां वेदश्रुतीमिव ॥ ३.५०.२२ ॥
माझ्या डोळ्यादेखत बळाने वैदेहीला नेण्यास तू समर्थ नाहीस; न्याययुक्त हेतूंनी वेदांची ध्रुव श्रुती जशी ढळत नाही तसे.
3.50.23
युध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा पूर्वं खरस्तथा ॥ ३.५०.२३ ॥
हे रावणा! तू शूर असलास तर युद्ध कर, क्षणभर थांब; पूर्वी खर मारला जाऊन जमिनीवर पडला तसाच तूही मारला जाऊन भूमीवर पडशील.
3.50.24
असकृत्संयुगे येन निहता दैत्यदानवाः।
न चिराच्चीरवासास्त्वां रामो युधि वधिष्यति ॥ ३.५०.२४ ॥
युद्धात वारंवार दैत्य-दानवांचा ज्याने वध केला, तो चीरवस्त्रधारी राम लवकरच युद्धात तुला मारील.
3.50.25
किं नु शक्यं मया कर्तुं गतौ दूरं नृपात्मजौ।
क्षिप्रं त्वं नश्यसे नीच तयोर्भीतो न संशयः ॥ ३.५०.२५ ॥
ते दोन्ही राजपुत्र दूर निघून गेले असताना मी काय करू शकतो? अरे नीचा, त्यांना घाबरून तू लवकरच नष्ट होशील, यात संशय नाही.
3.50.26
नहि मे जीवमानस्य नयिष्यसि शुभामिमाम्।
सीतां कमलपत्राक्षीं रामस्य महिषीं प्रियाम् ॥ ३.५०.२६ ॥
मी जिवंत असताना तू या शुभ, कमलनयना, रामाची प्रिय पट्टराणी सीतेला नेऊ शकणार नाहीस.
3.50.27
अवश्यं तु मया कार्यं प्रियं तस्य महात्मनः।
जीवितेनापि रामस्य तथा दशरथस्य च ॥ ३.५०.२७ ॥
त्या महात्म्याचे प्रिय कार्य मला अवश्य करायचे आहे; रामासाठी आणि दशरथासाठीही, प्राणांची आहुती देऊनही.
3.50.28
तिष्ठ तिष्ठ दशग्रीव मुहूर्तं पश्य रावण।
वृन्तादिव फलं त्वां तु पातयेयं रथोत्तमात्।
युद्धातिथ्यं प्रदास्यामि यथाप्राणं निशाचर ॥ ३.५०.२८ ॥
थांब, थांब, हे दशग्रीवा! क्षणभर थांबून पाहा, हे रावणा! देठातून फळ पाडावे तसे मी तुला या उत्तम रथावरून खाली पाडीन. हे निशाचरा, जोपर्यंत प्राण आहेत तोपर्यंत तुला युद्धाचे आतिथ्य देईन.