વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 3.61
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.61.1
दृष्ट्वाऽऽश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः।
रहितां पर्णशालां च प्रविद्धान्यासनानि च ॥ ३.६१.१ ॥
દશરથના પુત્ર રામે આશ્રમસ્થાન સૂનું જોયું; પર્ણકુટિ ખાલી હતી અને વેરાયેલાં આસનો પણ જોયાં.
3.61.2
अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं संनिरीक्ष्य च सर्वशः।
उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ ॥ ३.६१.२ ॥
ત્યાં વૈદેહીને ન જોઈને, ચારેબાજુ બરાબર જોઈને, રામે મોટેથી પોકારીને પોતાના સુંદર બે હાથ ઊંચા કરીને કહ્યું.
3.61.3
क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता।
केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया ॥ ३.६१.३ ॥
લક્ષ્મણ, વૈદેહી ક્યાં છે? અહીંથી તે કયા દેશમાં ગઈ? હે સૌમિત્રિ, તેને કોણે હરી લીધી, કે તે પ્રિયાને કોણે ખાઈ લીધી?
3.61.4
वृक्षेणावार्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि।
अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम् ॥ ३.६१.४ ॥
હે સીતા, જો તું કોઈ ઝાડ પાછળ સંતાઈને મને ચીડવવા ઇચ્છે, તો બસ; આજે આ મજાક છોડ, અત્યંત દુઃખી એવા મારી પાસે આવ.
3.61.5
यैः परिक्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः।
एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः ॥ ३.६१.५ ॥
હે સીતા, જે વિશ્વાસુ મૃગબાળકો સાથે તું રમતી હતી, હે સૌમ્યે, તારા વિના એ આંસુભીની આંખે ચિંતામાં બેઠાં છે.
3.61.6
सीतया रहितोऽहं वै नहि जीवामि लक्ष्मण।
वृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम् ॥ ३.६१.६ ॥
લક્ષ્મણ, સીતા વિના હું ચોક્કસ જીવી શકીશ નહીં; સીતાના હરણથી જન્મેલા મહાન શોકે મને ઘેરી લીધો છે.
3.61.7
परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता।
कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः ॥ ३.६१.७ ॥
પરલોકમાં મહારાજ મારા પિતા ચોક્કસ મને જોશે. પ્રતિજ્ઞા કરીને મેં તને આમાં કેવી રીતે ફસાવ્યો?
3.61.8
अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः।
कामवृत्तमनार्यं वा मृषावादिनमेव च ॥ ३.६१.८ ॥
તે સમય પૂરો કર્યા વિના તું મારી પાસે અહીં આવ્યો. (ત્યારે લોકો તને) ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલનારો, અનાર્ય અને જૂઠ્ઠો ગણશે.
3.61.9
धिक् त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता।
विवशं शोकसंतप्तं दीनं भग्नमनोरथम् ॥ ३.६१.९ ॥
પરલોકમાં મારા પિતા સ્પષ્ટપણે કહેશે, 'તને ધિક્કાર', (મને) લાચાર, શોકથી સંતપ્ત, દીન અને ભાંગેલી ઇચ્છાઓવાળો જોઈને.
3.61.10
मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम्।
क्व गच्छसि वरारोहे मा मोत्सृज सुमध्यमे ॥ ३.६१.१० ॥
અહીં મને આ રીતે કરુણાપૂર્વક છોડીને—જેમ કીર્તિ વાંકા માણસને છોડે. હે સુંદર કમરવાળી! ક્યાં જાય છે? મને છોડ નહીં, હે પાતળી કમરવાળી!
3.61.11
त्वया विरहितश्चाहं त्यक्ष्ये जीवितमात्मनः।
इतीव विलपन् रामः सीतादर्शनलालसः ॥ ३.६१.११ ॥
તારાથી વિખૂટો પડીને હું મારો જીવ ત્યજીશ—એમ વિલાપ કરતા, સીતાને જોવાની લાલસાવાળા રામ.
3.61.12
न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम्।
अनासादयमानं तं सीतां शोकपरायणम् ॥ ३.६१.१२ ॥
અત્યંત દુઃખથી પીડિત રાઘવ (રામ) જનકની પુત્રી (સીતા)ને જોઈ શક્યા નહીં; તેને ન પામીને તેઓ શોકમાં ડૂબેલા હતા.
3.61.13
पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम्।
लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया ॥ ३.६१.१३ ॥
ઊંડા કાદવમાં ફસાઈને ડૂબતા હાથી જેવા રામને જોઈને, તેમના હિતની ઇચ્છાથી લક્ષ્મણ બોલ્યા.
3.61.14
मा विषादं महाबुद्धे कुरु यत्नं मया सह।
इदं गिरिवरं वीर बहुकन्दरशोभितम् ॥ ३.६१.१४ ॥
હે મહાબુદ્ધિ, વિષાદ ન કરો; મારી સાથે પ્રયત્ન કરો. હે વીર, અનેક ગુફાઓથી શોભતો આ શ્રેષ્ઠ પર્વત છે.
3.61.15
प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता च मैथिली।
सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्पिताम् ॥ ३.६१.१५ ॥
વનમાં વિહરવું જેને પ્રિય છે, વનના ઉન્માદથી ભરેલી મૈથિલી કદાચ વનમાં પ્રવેશી હશે, અથવા ખીલેલા કમળના સરોવરમાં ગઈ હશે.
3.61.16
सरितं वापि सम्प्राप्ता मीनवञ्जुलसेविताम्।
वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात् कानने क्वचित् ॥ ३.६१.१६ ॥
માછલીઓ અને વંજુલ પક્ષીઓથી સેવાતી નદીએ પહોંચી હશે; અથવા તમને ડરાવવાની ઇચ્છાથી વનમાં ક્યાંક સંતાઈ ગઈ હશે.
3.61.17
जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ।
तस्या ह्यन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रमेव यतावहे ॥ ३.६१.१७ ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, વૈદેહી તમને અને મને શોધતી હશે. હે શ્રીમાન, તેની શોધમાં આપણે જલદી પ્રયત્ન કરીએ.
3.61.18
वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा।
मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ ३.६१.१८ ॥
જો તમને યોગ્ય લાગે તો જનકપુત્રી જ્યાં હોય તે આખું વન આપણે શોધીએ. હે કાકુત્સ્થ, મનને શોકમાં ન નાખો.
3.61.19
एवमुक्तः स सौहार्दाल्लक्ष्मणेन समाहितः।
सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे ॥ ३.६१.१९ ॥
લક્ષ્મણે આમ કહ્યું ત્યારે, સ્નેહથી મન સ્થિર કરી રામ સૌમિત્રિ સાથે શોધવા લાગ્યા।
3.61.20
तौ वनानि गिरींश्चैव सरितश्च सरांसि च।
निखिलेन विचिन्वन्तौ सीतां दशरथात्मजौ ॥ ३.६१.२० ॥
તે બંને દશરથપુત્રો વનો, પર્વતો, નદીઓ અને સરોવરોમાં સીતાને સંપૂર્ણપણે શોધતા હતા।
3.61.21
तस्य शैलस्य सानूनि शिलाश्च शिखराणि च।
निखिलेन विचिन्वन्तौ नैव तामभिजग्मतुः ॥ ३.६१.२१ ॥
તે પર્વતના ઢોળાવ, શિલાઓ અને શિખરો સંપૂર્ણપણે શોધ્યા છતાં તેઓ તેને મળ્યા નહીં।
3.61.22
विचित्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।
नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभाम् ॥ ३.६१.२२ ॥
પર્વતને ચારે બાજુ શોધ્યા પછી રામે લક્ષ્મણને કહ્યું, 'હે સૌમિત્રિ, આ પર્વત પર મને શુભ વૈદેહી દેખાતી નથી.'
3.61.23
ततो दुःखाभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।
विचरन् दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम् ॥ ३.६१.२३ ॥
ત્યારે દુઃખથી અત્યંત પીડિત લક્ષ્મણે દંડકારણ્યમાં ફરતા, તેજસ્વી ભાઈને આ વચન કહ્યું।
3.61.24
प्राप्स्यसे त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम्।
यथा विष्णुर्महाबाहुर्बलिं बद्ध्वा महीमिमाम् ॥ ३.६१.२४ ॥
હે મહાપ્રાજ્ઞ, મહાબાહુ વિષ્ણુએ બલિને બાંધીને આ પૃથ્વી મેળવી, તેમ તમે મૈથિલી જનકપુત્રીને અવશ્ય પામશો।
3.61.25
एवमुक्तस्तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः।
उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः ॥ ३.६१.२५ ॥
વીર લક્ષ્મણે આમ કહ્યા પછી, દુઃખથી આહત ચિત્તવાળા રાઘવે દીન વાણીમાં કહ્યું.
3.61.26
वनं सुविचितं सर्वं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः।
गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः।
नहि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥ ३.६१.२६ ॥
આ આખું વન અતિ વિચિત્ર છે; ખીલેલાં કમળવાળાં સરોવરો છે, હે મહાપ્રાજ્ઞ, આ પર્વત પણ અનેક ગુફાઓ અને ઝરણાંઓવાળો છે; પણ પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય વૈદેહીને હું જોતો નથી.
3.61.27
एवं स विलपन् रामः सीताहरणकर्षितः।
दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत् ॥ ३.६१.२७ ॥
આ રીતે વિલાપ કરતા, સીતાહરણથી ક્ષીણ, દીન અને શોકથી ઘેરાયેલા રામ ક્ષણભર વિહ્વળ થઈ ગયા.
3.61.28
स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः।
निषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतमायतम् ॥ ३.६१.२८ ॥
તેમના સર્વ અંગો વિહ્વળ થઈ ગયા, બુદ્ધિ ગુમાવી, ચેતના વિનાના, આતુર અને દીન બનીને તે બેસી ગયા અને લાંબા, ગરમ નિસાસા નાખ્યા.
3.61.29
बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः।
हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः ॥ ३.६१.२९ ॥
વારંવાર નિસાસા નાખતા કમળનયન રામે "હા પ્રિયે!" કહીને વારંવાર પોકાર કર્યો; આંસુથી કંઠ રૂંધાયો.
3.61.30
तं सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवम्।
बहुप्रकारं शोकार्तः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः ॥ ३.६१.३० ॥
ત્યારે શોકથી પીડિત લક્ષ્મણે વિનમ્રતાથી હાથ જોડીને પ્રિય બંધુને અનેક રીતે આશ્વાસન આપ્યું.
3.61.31
अनादृत्य तु तद् वाक्यं लक्ष्मणोष्ठपुटच्युतम्।
अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत् स पुनः पुनः ॥ ३.६१.३१ ॥
લક્ષ્મણના હોઠમાંથી સરી પડેલા એ વચનોની અવગણના કરીને, પોતાની પ્રિય સીતાને ન જોતાં તે વારંવાર પોકારી ઊઠ્યા.