वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.61
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.61.1
दृष्ट्वाऽऽश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः।
रहितां पर्णशालां च प्रविद्धान्यासनानि च ॥ ३.६१.१ ॥
दशरथपुत्र राम आश्रमस्थान रिकामे पाहिले; पर्णकुटी ओसाड होती, विखुरलेली आसनेही त्यांनी पाहिली.
3.61.2
अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं संनिरीक्ष्य च सर्वशः।
उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ ॥ ३.६१.२ ॥
तेथे वैदेहीला न पाहता, सर्वत्र नीट पाहून, राम मोठ्याने आक्रोश करत आपले सुंदर दोन्ही बाहू उंचावून म्हणाले.
3.61.3
क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता।
केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया ॥ ३.६१.३ ॥
लक्ष्मणा, वैदेही कुठे आहे? येथून ती कोणत्या देशी गेली? हे सौमित्रा, तिला कोणी हरण केले, की त्या प्रियेला कोणी भक्षण केले?
3.61.4
वृक्षेणावार्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि।
अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम् ॥ ३.६१.४ ॥
हे सीते, तू एखाद्या झाडामागे लपून मला चिडवू इच्छित असलीस तर पुरे; आज ही थट्टा थांबव, अत्यंत दुःखी झालेल्या मला भेट.
3.61.5
यैः परिक्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः।
एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः ॥ ३.६१.५ ॥
हे सीते, ज्या विश्वासू हरिणपिल्लांबरोबर तू खेळत होतीस, हे सौम्ये, तुझ्याविना ते अश्रूंनी धूसर नेत्रांनी चिंतेत बसले आहेत.
3.61.6
सीतया रहितोऽहं वै नहि जीवामि लक्ष्मण।
वृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम् ॥ ३.६१.६ ॥
लक्ष्मणा, सीतेशिवाय मी खरोखर जगू शकत नाही; सीतेच्या हरणामुळे उद्भवलेल्या महान शोकाने मला घेरले आहे.
3.61.7
परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता।
कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः ॥ ३.६१.७ ॥
परलोकात महाराज माझे पिता निश्चितच मला पाहतील. प्रतिज्ञा करून मी तुला कसे यात ओढले?
3.61.8
अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः।
कामवृत्तमनार्यं वा मृषावादिनमेव च ॥ ३.६१.८ ॥
तो काळ पूर्ण न करता तू माझ्याजवळ इथे आलास. (तेव्हा लोक तुला) इच्छेप्रमाणे वागणारा, अनार्य आणि खोटारडा समजतील.
3.61.9
धिक् त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता।
विवशं शोकसंतप्तं दीनं भग्नमनोरथम् ॥ ३.६१.९ ॥
परलोकात माझे पिता स्पष्टपणे म्हणतील, 'तुला धिक्कार असो', (मला) असहाय, शोकाने पोळलेला, दीन आणि भग्न मनोरथ असलेला पाहून.
3.61.10
मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम्।
क्व गच्छसि वरारोहे मा मोत्सृज सुमध्यमे ॥ ३.६१.१० ॥
येथे मला असे करुणेने सोडून—जसे कीर्ती वाकड्या माणसाला सोडते. हे सुंदर कमरेच्या! कुठे जात आहेस? मला सोडू नकोस, हे बारीक कमरेच्या!
3.61.11
त्वया विरहितश्चाहं त्यक्ष्ये जीवितमात्मनः।
इतीव विलपन् रामः सीतादर्शनलालसः ॥ ३.६१.११ ॥
तुझ्यापासून वियुक्त होऊन मी माझे प्राण सोडीन—असे विलाप करत, सीतेला पाहण्याच्या ओढीने राम.
3.61.12
न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम्।
अनासादयमानं तं सीतां शोकपरायणम् ॥ ३.६१.१२ ॥
अत्यंत दुःखाने पीडित राघव (राम) जनकाची कन्या (सीता) हिला पाहू शकले नाहीत; तिला न पाहून ते शोकात बुडाले होते.
3.61.13
पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम्।
लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया ॥ ३.६१.१३ ॥
खोल चिखलात अडकून बुडणाऱ्या हत्तीप्रमाणे असलेल्या रामाला पाहून, त्याच्या हितासाठी लक्ष्मण म्हणाला.
3.61.14
मा विषादं महाबुद्धे कुरु यत्नं मया सह।
इदं गिरिवरं वीर बहुकन्दरशोभितम् ॥ ३.६१.१४ ॥
हे महाबुद्धे, विषाद करू नकोस; माझ्यासह प्रयत्न कर. हे वीरा, अनेक गुहांनी शोभणारा हा श्रेष्ठ पर्वत आहे.
3.61.15
प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता च मैथिली।
सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्पिताम् ॥ ३.६१.१५ ॥
वनात फिरणे प्रिय असलेली आणि वनोन्मादाने भरलेली मैथिली कदाचित वनात शिरली असेल, किंवा फुललेल्या कमळांच्या तळ्यात गेली असेल.
3.61.16
सरितं वापि सम्प्राप्ता मीनवञ्जुलसेविताम्।
वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात् कानने क्वचित् ॥ ३.६१.१६ ॥
मासे आणि वंजुल पक्ष्यांनी सेवलेल्या नदीपर्यंत पोहोचली असेल; किंवा तुला घाबरवण्याच्या इच्छेने वनात कुठेतरी लपली असेल.
3.61.17
जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ।
तस्या ह्यन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रमेव यतावहे ॥ ३.६१.१७ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, वैदेही तुला आणि मला शोधत असेल. हे श्रीमंता, तिच्या शोधासाठी आपण लवकर प्रयत्न करू.
3.61.18
वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा।
मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ ३.६१.१८ ॥
जनकाची कन्या जिथे असेल, ते संपूर्ण वन आपण शोधू, जर तुला योग्य वाटत असेल तर. हे काकुत्स्था, मन शोकात ठेवू नकोस.
3.61.19
एवमुक्तः स सौहार्दाल्लक्ष्मणेन समाहितः।
सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे ॥ ३.६१.१९ ॥
लक्ष्मणाने असे सांगितल्यावर, स्नेहाने मन स्थिर केलेले राम सौमित्रीसह शोध घेऊ लागले।
3.61.20
तौ वनानि गिरींश्चैव सरितश्च सरांसि च।
निखिलेन विचिन्वन्तौ सीतां दशरथात्मजौ ॥ ३.६१.२० ॥
ते दोघे दशरथपुत्र वने, पर्वत, नद्या आणि सरोवरे येथे सीतेचा सर्वत्र शोध घेत होते।
3.61.21
तस्य शैलस्य सानूनि शिलाश्च शिखराणि च।
निखिलेन विचिन्वन्तौ नैव तामभिजग्मतुः ॥ ३.६१.२१ ॥
त्या पर्वताचे उतार, शिळा आणि शिखरे पूर्णपणे शोधूनही त्यांना ती सापडली नाही।
3.61.22
विचित्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।
नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभाम् ॥ ३.६१.२२ ॥
पर्वताचा सर्वत्र शोध घेतल्यावर राम लक्ष्मणाला म्हणाले, 'हे सौमित्रे, या पर्वतावर मला शुभ वैदेही दिसत नाही.'
3.61.23
ततो दुःखाभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।
विचरन् दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम् ॥ ३.६१.२३ ॥
तेव्हा दुःखाने अत्यंत पीडित झालेले लक्ष्मण दण्डकारण्यात फिरणाऱ्या तेजस्वी भावाला हे शब्द म्हणाले।
3.61.24
प्राप्स्यसे त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम्।
यथा विष्णुर्महाबाहुर्बलिं बद्ध्वा महीमिमाम् ॥ ३.६१.२४ ॥
हे महाप्राज्ञा, महाबाहू विष्णूने बलीला बांधून ही पृथ्वी मिळवली, त्याप्रमाणे तुम्ही मैथिली जनकपुत्रीला नक्की मिळवाल.
3.61.25
एवमुक्तस्तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः।
उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः ॥ ३.६१.२५ ॥
वीर लक्ष्मणाने असे सांगितल्यावर, दुःखाने आहत चित्ताच्या राघवाने दीन वाणीत म्हटले.
3.61.26
वनं सुविचितं सर्वं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः।
गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः।
नहि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥ ३.६१.२६ ॥
हे संपूर्ण वन अतिशय विचित्र आहे; उमललेल्या कमळांची सरोवरे आहेत, हे महाप्राज्ञा, हा पर्वतही अनेक गुहा आणि झऱ्यांनी भरलेला आहे; पण प्राणांहूनही प्रिय वैदेहीला मी पाहत नाही.
3.61.27
एवं स विलपन् रामः सीताहरणकर्षितः।
दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत् ॥ ३.६१.२७ ॥
असा विलाप करताना, सीताहरणाने क्षीण झालेले, दीन आणि शोकाने व्यापलेले राम क्षणभर विव्हळ झाले.
3.61.28
स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः।
निषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतमायतम् ॥ ३.६१.२८ ॥
त्यांचे सर्व अवयव विव्हळ झाले, बुद्धी गेली, चेतना हरपली; आतुर आणि दीन होऊन ते बसले आणि लांब, उष्ण उसासे टाकू लागले.
3.61.29
बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः।
हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः ॥ ३.६१.२९ ॥
वारंवार उसासे टाकणारे कमलनयन राम "हा प्रिये!" असे म्हणत वारंवार आक्रोश करू लागले; अश्रूंनी त्यांचा कंठ दाटून आला.
3.61.30
तं सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवम्।
बहुप्रकारं शोकार्तः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः ॥ ३.६१.३० ॥
तेव्हा शोकाने पीडित झालेल्या लक्ष्मणाने विनम्रपणे हात जोडून प्रिय बंधूला अनेक प्रकारे धीर दिला.
3.61.31
अनादृत्य तु तद् वाक्यं लक्ष्मणोष्ठपुटच्युतम्।
अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत् स पुनः पुनः ॥ ३.६१.३१ ॥
लक्ष्मणाच्या ओठांतून निघालेल्या त्या शब्दांकडे दुर्लक्ष करून, आपली प्रिय सीता न दिसल्याने ते वारंवार आक्रोश करू लागले.