ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 3.61
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.61.1
दृष्ट्वाऽऽश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः।
रहितां पर्णशालां च प्रविद्धान्यासनानि च ॥ ३.६१.१ ॥
ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਸੁੰਨੀ ਵੇਖੀ; ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੌਂਪੜੀ ਖਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਖਿਲਰੇ ਹੋਏ ਆਸਨ ਵੀ ਵੇਖੇ।
3.61.2
अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं संनिरीक्ष्य च सर्वशः।
उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ ॥ ३.६१.२ ॥
ਉੱਥੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉੱਚੀ ਪੁਕਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਬਾਹਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਿਹਾ।
3.61.3
क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता।
केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया ॥ ३.६१.३ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਇੱਥੋਂ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਈ? ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਹਰਿਆ, ਜਾਂ ਉਸ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ?
3.61.4
वृक्षेणावार्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि।
अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम् ॥ ३.६१.४ ॥
ਹੇ ਸੀਤਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਛੇੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਬਸ ਕਰ; ਅੱਜ ਇਹ ਮਜ਼ਾਕ ਛੱਡ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ।
3.61.5
यैः परिक्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः।
एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः ॥ ३.६१.५ ॥
ਹੇ ਸੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਹਿਰਨ-ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਖੇਡਦੀ ਸੀ, ਹੇ ਸੌਮਿਆ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਅੱਥਰੂਆਂ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਬੈਠੇ ਹਨ।
3.61.6
सीतया रहितोऽहं वै नहि जीवामि लक्ष्मण।
वृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम् ॥ ३.६१.६ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਯਕੀਨਨ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਣ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਕ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ।
3.61.7
परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता।
कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः ॥ ३.६१.७ ॥
ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ। ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਫਸਾ ਦਿੱਤਾ?
3.61.8
अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः।
कामवृत्तमनार्यं वा मृषावादिनमेव च ॥ ३.६१.८ ॥
ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। (ਤਦ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ) ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਨਾਰੀ ਅਤੇ ਝੂਠਾ ਸਮਝਣਗੇ।
3.61.9
धिक् त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता।
विवशं शोकसंतप्तं दीनं भग्नमनोरथम् ॥ ३.६१.९ ॥
ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਸਾਫ਼ ਕਹਿਣਗੇ, 'ਤੈਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰ', (ਮੈਨੂੰ) ਬੇਵੱਸ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਤਪਿਆ, ਦੀਨ ਅਤੇ ਟੁੱਟੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਵੇਖ ਕੇ।
3.61.10
मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम्।
क्व गच्छसि वरारोहे मा मोत्सृज सुमध्यमे ॥ ३.६१.१० ॥
ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਸ ਨਾਲ ਛੱਡ ਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਕੀਰਤੀ ਟੇਢੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ! ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ, ਹੇ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ!
3.61.11
त्वया विरहितश्चाहं त्यक्ष्ये जीवितमात्मनः।
इतीव विलपन् रामः सीतादर्शनलालसः ॥ ३.६१.११ ॥
ਤੈਥੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੇ ਰਾਮ।
3.61.12
न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम्।
अनासादयमानं तं सीतां शोकपरायणम् ॥ ३.६१.१२ ॥
ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ਦੇ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਨੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਭ ਕੇ ਉਹ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ।
3.61.13
पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम्।
लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया ॥ ३.६१.१३ ॥
ਡੂੰਘੇ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬੋਲੇ।
3.61.14
मा विषादं महाबुद्धे कुरु यत्नं मया सह।
इदं गिरिवरं वीर बहुकन्दरशोभितम् ॥ ३.६१.१४ ॥
ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ, ਵਿਸ਼ਾਦ ਨਾ ਕਰੋ; ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰੋ। ਹੇ ਵੀਰ, ਅਨੇਕ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰਬਤ ਹੈ।
3.61.15
प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता च मैथिली।
सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्पिताम् ॥ ३.६१.१५ ॥
ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਵਣ ਦੇ ਉਨਮਾਦ ਨਾਲ ਭਰੀ ਮੈਥਿਲੀ ਸ਼ਾਇਦ ਵਣ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ।
3.61.16
सरितं वापि सम्प्राप्ता मीनवञ्जुलसेविताम्।
वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात् कानने क्वचित् ॥ ३.६१.१६ ॥
ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਵੰਜੁਲ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਨਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਤੈਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਣ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ।
3.61.17
जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ।
तस्या ह्यन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रमेव यतावहे ॥ ३.६१.१७ ॥
ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਹੋਈ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਛੇਤੀ ਯਤਨ ਕਰੀਏ।
3.61.18
वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा।
मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ ३.६१.१८ ॥
ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੀਕ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਣ ਲੱਭੀਏ। ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾਓ।
3.61.19
एवमुक्तः स सौहार्दाल्लक्ष्मणेन समाहितः।
सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे ॥ ३.६१.१९ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਸਨੇਹ ਕਾਰਨ ਮਨ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਦੇ ਰਾਮ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨਾਲ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ।
3.61.20
तौ वनानि गिरींश्चैव सरितश्च सरांसि च।
निखिलेन विचिन्वन्तौ सीतां दशरथात्मजौ ॥ ३.६१.२० ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਰਬਤਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤਲਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ।
3.61.21
तस्य शैलस्य सानूनि शिलाश्च शिखराणि च।
निखिलेन विचिन्वन्तौ नैव तामभिजग्मतुः ॥ ३.६१.२१ ॥
ਉਸ ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ, ਚਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਉਸ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ।
3.61.22
विचित्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।
नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभाम् ॥ ३.६१.२२ ॥
ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੋਜਣ ਮਗਰੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਇਸ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਵੈਦੇਹੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।'
3.61.23
ततो दुःखाभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।
विचरन् दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम् ॥ ३.६१.२३ ॥
ਤਦ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ, ਤੇਜਸਵੀ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ।
3.61.24
प्राप्स्यसे त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम्।
यथा विष्णुर्महाबाहुर्बलिं बद्ध्वा महीमिमाम् ॥ ३.६१.२४ ॥
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਬਾਹੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਥਿਲੀ ਜਨਕਪੁੱਤਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪਾਓਗੇ।
3.61.25
एवमुक्तस्तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः।
उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः ॥ ३.६१.२५ ॥
ਵੀਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਹਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਾਘਵ ਨੇ ਦੀਨ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।
3.61.26
वनं सुविचितं सर्वं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः।
गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः।
नहि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥ ३.६१.२६ ॥
ਇਹ ਸਾਰਾ ਬਨ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਹੈ; ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਯ, ਇਹ ਪਰਬਤ ਵੀ ਅਨੇਕ ਗੁਫਾਵਾਂ ਅਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਵੈਦੇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।
3.61.27
एवं स विलपन् रामः सीताहरणकर्षितः।
दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत् ॥ ३.६१.२७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੀਤਾ-ਹਰਣ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਦੀਨ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਾਮ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਏ।
3.61.28
स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः।
निषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतमायतम् ॥ ३.६१.२८ ॥
ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਏ, ਬੁੱਧੀ ਗੁਆਚ ਗਈ, ਚੇਤਨਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਤੁਰ ਅਤੇ ਦੀਨ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੰਬੇ, ਗਰਮ ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਲੱਗਾ।
3.61.29
बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः।
हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः ॥ ३.६१.२९ ॥
ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਹ ਛੱਡਦੇ ਕਮਲ-ਨੈਣ ਰਾਮ ਨੇ "ਹਾਏ ਪਿਆਰੀ!" ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁਕਾਰਿਆ; ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ।
3.61.30
तं सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवम्।
बहुप्रकारं शोकार्तः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः ॥ ३.६१.३० ॥
ਤਦ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।
3.61.31
अनादृत्य तु तद् वाक्यं लक्ष्मणोष्ठपुटच्युतम्।
अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत् स पुनः पुनः ॥ ३.६१.३१ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਅਣਸੁਣਿਆ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੀਕ ਉੱਠੇ।