વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 3.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.63.1
स राजपुत्रः प्रियया विहीनः
शोकेन मोहेन च पीड्यमानः।
विषादयन् भ्रातरमार्तरूपो
भूयो विषादं प्रविवेश तीव्रम् ॥ ३.६३.१ ॥
પ્રિયતમાથી વિખૂટા પડેલા તે રાજકુમાર, શોક અને મોહથી પીડાતા, દુઃખી રૂપ ધરીને ભાઈને પણ વિષાદમાં નાખતા, ફરીથી તીવ્ર વિષાદમાં ડૂબી ગયા.
3.63.2
स लक्ष्मणं शोकवशाभिपन्नं
शोके निमग्नो विपुले तु रामः।
उवाच वाक्यं व्यसनानुरूप-
मुष्णं विनिःश्वस्य रुदन् सशोकम् ॥ ३.६३.२ ॥
શોકવશ થયેલા લક્ષ્મણને જોઈને, ગહન શોકમાં ડૂબેલા રામે તે આપત્તિને અનુરૂપ વચનો કહ્યાં; ગરમ નિસાસા નાખતા, શોકથી રડતા.
3.63.3
न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी
मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुंधरायाम्।
शोकानुशोको हि परम्पराया
मामेति भिन्दन् हृदयं मनश्च ॥ ३.६३.३ ॥
મારા જેવો દુષ્કર્મ કરનાર આ પૃથ્વી પર બીજો કોઈ છે એમ હું માનતો નથી; શોક પર શોકની પરંપરા મારા હૃદય અને મનને આ રીતે વીંધે છે.
3.63.4
पूर्वं मया नूनमभीप्सितानि
पापानि कर्माण्यसकृत्कृतानि।
तत्रायमद्यापतितो विपाको
दुःखेन दुःखं यदहं विशामि ॥ ३.६३.४ ॥
પૂર્વે મેં નિશ્ચયપૂર્વક ઇચ્છાથી વારંવાર પાપકર્મો કર્યાં હતાં; તેનું પાકેલું ફળ આજે મારા પર આવી પડ્યું છે, જેથી હું દુઃખથી દુઃખમાં પ્રવેશું છું.
3.63.5
राज्यप्रणाशः स्वजनैर्वियोगः
पितुर्विनाशो जननीवियोगः।
सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकवेग-
मापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि ॥ ३.६३.५ ॥
રાજ્યનો નાશ, સ્વજનોથી વિયોગ, પિતાનું મૃત્યુ, માતાથી વિયોગ — હે લક્ષ્મણ, મેં વિચારેલી આ બધી બાબતો મારા શોકના વેગને ભરી રહી છે.
3.63.6
सर्वं तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं
शान्तं शरीरे वनमेत्य क्लेशम्।
सीतावियोगात् पुनरप्युदीर्णं
काष्ठैरिवाग्निः सहसोपदीप्तः ॥ ३.६३.६ ॥
લક્ષ્મણ, વનમાં આવીને મારા શરીરમાં શાંત થયેલું આ બધું દુઃખ અને ક્લેશ સીતાના વિયોગથી ફરી ભડકી ઊઠ્યું છે, લાકડાંથી અચાનક સળગાવેલી આગની જેમ.
3.63.7
सा नूनमार्या मम राक्षसेन
ह्यभ्याहृता खं समुपेत्य भीरुः।
अपस्वरं सुस्वरविप्रलापा
भयेन विक्रन्दितवत्यभीक्ष्णम् ॥ ३.६३.७ ॥
એ આર્યા સીતાને ચોક્કસ રાક્ષસે આકાશમાં લઈ ગયો હશે; ભયથી મધુર સ્વરે વિલાપ કરતી તે વારંવાર કર્કશ સ્વરે ચીસો પાડતી હશે.
3.63.8
तौ लोहितस्य प्रियदर्शनस्य
सदोचितावुत्तमचन्दनस्य।
वृत्तौ स्तनौ शोणितपङ्कदिग्धौ
नूनं प्रियाया मम नाभिपातः ॥ ३.६३.८ ॥
હંમેશાં ઉત્તમ ચંદનથી શોભતાં, લાલ અને મનોહર એવાં બંને, મારી પ્રિયાના ગોળ સ્તનો લોહીના કાદવમાં ખરડાઈને ચોક્કસ જમીન પર પડ્યાં હશે.
3.63.9
तच्छ्लक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं
तस्या मुखं कुञ्चितकेशभारम्।
रक्षोवशं नूनमुपागताया
न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः ॥ ३.६३.९ ॥
તેનું એ મૃદુ, સ્પષ્ટ અને કોમળ વિલાપ કરતું મુખ, ગૂંચળાવાળા વાળના ભારથી યુક્ત, રાક્ષસના વશમાં ગયેલી તેનું હવે રાહુના મુખમાં રહેલા ચંદ્રની જેમ ચોક્કસ ચમકતું નથી.
3.63.10
तां हारपाशस्य सदोचितान्तां
ग्रीवां प्रियाया मम सुव्रतायाः।
रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति
शून्ये हि भित्त्वा रुधिराशनानि ॥ ३.६३.१० ॥
મારી પ્રિયા, સુવ્રતા સીતાની એ ગરદન, જે હંમેશાં હારના દોરાને યોગ્ય હતી; રાક્ષસોએ શૂન્યને ચીરીને રક્તભક્ષી બનીને તેને પૂરેપૂરી પી લીધી હશે.
3.63.11
मया विहीना विजने वने सा
रक्षोभिराहृत्य विकृष्यमाणा।
नूनं विनादं कुररीव दीना
सा मुक्तवत्यायतकान्तनेत्रा ॥ ३.६३.११ ॥
મારાથી વિખૂટી પડીને નિર્જન વનમાં રાક્ષસો તેને હરીને ખેંચી જતા હશે; દીન એવી તે કુરરી પક્ષીની જેમ નિશ્ચે વિલાપ કરતી હશે, લાંબાં સુંદર નેત્રોવાળી તે.
3.63.12
अस्मिन् मया सार्धमुदारशीला
शिलातले पूर्वमुपोपविष्टा।
कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासा
त्वामाह सीता बहुवाक्यजातम् ॥ ३.६३.१२ ॥
આ શિલાતળ પર પહેલાં મારી સાથે બેઠેલી ઉદારસ્વભાવી સીતા, હે લક્ષ્મણ, મનોહર સ્મિત અને હાસ્ય સાથે તમને ઘણી વાતો કહેતી હતી.
3.63.13
गोदावरीयं सरितां वरिष्ठा
प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम्।
अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि
नैकाकिनी याति हि सा कदाचित् ॥ ३.६३.१३ ॥
નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ આ ગોદાવરી મારી પ્રિયાને સદા પ્રિય છે. હું વિચારું છું કે કદાચ તે અહીં ગઈ હોય; પણ તે ક્યારેય એકલી જતી નથી.
3.63.14
पद्मानना पद्मपलाशनेत्रा
पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता।
तदप्ययुक्तं नहि सा कदाचि-
न्मया विना गच्छति पङ्कजानि ॥ ३.६३.१४ ॥
કમળ જેવા મુખ અને કમળની પાંખડી જેવાં નેત્રોવાળી તે કમળ લાવવા નીકળી ગઈ હશે; પણ તે પણ યોગ્ય નથી, કેમ કે તે મારા વિના ક્યારેય કમળ પાસે જતી નથી.
3.63.15
कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं
नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम्।
वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्त-
मेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः ॥ ३.६३.१५ ॥
આ વન ફૂલેલાં વૃક્ષોના સમૂહો અને અનેક પ્રકારનાં પક્ષીઓના ટોળાંથી ભરેલું છે; તેથી તે કદાચ આ વનમાં ગઈ હશે; પણ તે પણ અયોગ્ય છે, કેમ કે એકલી ભીરુ તે અત્યંત ડરે છે.
3.63.16
आदित्य भो लोककृताकृतज्ञ
लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षिन्।
मम प्रिया सा क्व गता हृता वा
शंसस्व मे शोकहतस्य सर्वम् ॥ ३.६३.१६ ॥
હે સૂર્ય! તું લોકોનાં કૃત અને અકૃત કર્મો જાણે છે, લોકનાં સત્ય અને અસત્ય કર્મોનો સાક્ષી છે. મારી પ્રિયા ક્યાં ગઈ, કે તેને કોણ હરી ગયું? શોકથી હણાયેલા મને બધું કહે.
3.63.17
लोकेषु सर्वेषु न नास्ति किंचिद्
यत् ते न नित्यं विदितं भवेत् तत्।
शंसस्व वायो कुलपालिनीं तां
मृता हृता वा पथि वर्तते वा ॥ ३.६३.१७ ॥
સર્વ લોકમાં એવું કંઈ નથી જે તને સદા જ્ઞાત ન હોય. હે વાયુ! કુલપાલિની એવી તેના વિશે કહે: તે મરી ગઈ, હરાઈ ગઈ, કે માર્ગમાં છે?
3.63.18
इतीव तं शोकविधेयदेहं
रामं विसंज्ञं विलपन्तमेव।
उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो
न्याय्ये स्थितः कालयुतं च वाक्यम् ॥ ३.६३.१८ ॥
આ રીતે શોકથી શરીર વિવશ, મૂર્છિત અને વિલાપ કરતા રામને, અદીન સત્ત્વવાળા સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) એ ન્યાયમાં સ્થિર રહીને સમયને અનુરૂપ વચન કહ્યાં.
3.63.19
शोकं विसृज्याद्य धृतिं भजस्व
सोत्साहता चास्तु विमार्गणेऽस्याः।
उत्साहवन्तो हि नरा न लोके
सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु ॥ ३.६३.१९ ॥
હવે શોક છોડીને ધૈર્ય ધારણ કર; તેની શોધમાં ઉત્સાહ પણ રહે. કારણ કે જગતમાં ઉત્સાહી માણસો અતિ કઠિન કર્મોમાં પણ ડગતા નથી.
3.63.20
इतीव सौमित्रिमुदग्रपौरुषं
ब्रुवन्तमार्तो रघुवंशवर्धनः।
न चिन्तयामास धृतिं विमुक्तवान्
पुनश्च दुःखं महदभ्युपागमत् ॥ ३.६३.२० ॥
આ રીતે ઉત્કૃષ્ટ પૌરુષવાળા સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) બોલતા હતા ત્યારે, રઘુવંશને વધારનાર પીડિત રામે તેનો વિચાર ન કર્યો; ધૈર્ય છોડી દીધું, અને ફરી મહાદુઃખ તેમને આવી પડ્યું.