वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.63.1
स राजपुत्रः प्रियया विहीनः
शोकेन मोहेन च पीड्यमानः।
विषादयन् भ्रातरमार्तरूपो
भूयो विषादं प्रविवेश तीव्रम् ॥ ३.६३.१ ॥
प्रियपत्नीपासून वियुक्त झालेला तो राजपुत्र शोक आणि मोहाने पीडित होऊन, दुःखी रूप धारण करून भावालाही विषादात लोटत पुन्हा तीव्र विषादात बुडाला.
3.63.2
स लक्ष्मणं शोकवशाभिपन्नं
शोके निमग्नो विपुले तु रामः।
उवाच वाक्यं व्यसनानुरूप-
मुष्णं विनिःश्वस्य रुदन् सशोकम् ॥ ३.६३.२ ॥
शोकाच्या अधीन झालेल्या लक्ष्मणाला पाहून, खोल शोकात बुडालेले राम त्या संकटास साजेसे शब्द बोलले; उष्ण उसासे टाकत, शोकाने रडत.
3.63.3
न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी
मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुंधरायाम्।
शोकानुशोको हि परम्पराया
मामेति भिन्दन् हृदयं मनश्च ॥ ३.६३.३ ॥
माझ्यासारखा दुष्कर्म करणारा या पृथ्वीवर दुसरा कोणी आहे असे मला वाटत नाही; शोकावर शोक अशी परंपरा माझे हृदय आणि मन अशा प्रकारे भेदत आहे.
3.63.4
पूर्वं मया नूनमभीप्सितानि
पापानि कर्माण्यसकृत्कृतानि।
तत्रायमद्यापतितो विपाको
दुःखेन दुःखं यदहं विशामि ॥ ३.६३.४ ॥
पूर्वी मी निश्चितच इच्छेने वारंवार पापकर्मे केली होती; त्याचे पक्व फळ आज माझ्यावर आले आहे, ज्यामुळे मी दुःखातून दुःखात प्रवेश करत आहे.
3.63.5
राज्यप्रणाशः स्वजनैर्वियोगः
पितुर्विनाशो जननीवियोगः।
सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकवेग-
मापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि ॥ ३.६३.५ ॥
राज्याचा नाश, स्वजनांपासून वियोग, पित्याचा मृत्यू, मातेपासून वियोग — हे लक्ष्मणा, मी विचारलेली ही सर्व माझ्या शोकाच्या वेगाला भरून काढत आहेत.
3.63.6
सर्वं तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं
शान्तं शरीरे वनमेत्य क्लेशम्।
सीतावियोगात् पुनरप्युदीर्णं
काष्ठैरिवाग्निः सहसोपदीप्तः ॥ ३.६३.६ ॥
लक्ष्मणा, वनात येऊन माझ्या शरीरात शांत झालेले हे सर्व दुःख आणि क्लेश सीतेच्या वियोगामुळे पुन्हा उफाळले आहे; लाकडांनी अचानक पेटवलेल्या अग्नीसारखे.
3.63.7
सा नूनमार्या मम राक्षसेन
ह्यभ्याहृता खं समुपेत्य भीरुः।
अपस्वरं सुस्वरविप्रलापा
भयेन विक्रन्दितवत्यभीक्ष्णम् ॥ ३.६३.७ ॥
त्या आर्या सीतेला निश्चितच एका राक्षसाने आकाशात नेले असेल; भयाने गोड स्वरात विलाप करत तिने वारंवार कर्कश स्वरात आक्रोश केला असेल.
3.63.8
तौ लोहितस्य प्रियदर्शनस्य
सदोचितावुत्तमचन्दनस्य।
वृत्तौ स्तनौ शोणितपङ्कदिग्धौ
नूनं प्रियाया मम नाभिपातः ॥ ३.६३.८ ॥
नेहमी उत्तम चंदनाने शोभणारी, लाल आणि मनोहर अशी ती दोन्ही, माझ्या प्रियेची गोल स्तने रक्ताच्या चिखलात माखून निश्चितच जमिनीवर पडली आहेत.
3.63.9
तच्छ्लक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं
तस्या मुखं कुञ्चितकेशभारम्।
रक्षोवशं नूनमुपागताया
न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः ॥ ३.६३.९ ॥
तिचा तो मृदू, स्पष्ट आणि कोमल विलाप करणारा चेहरा, कुरळ्या केसांच्या भाराने युक्त, राक्षसाच्या स्वाधीन झालेल्या तिचा आता राहूच्या मुखातील चंद्राप्रमाणे निश्चितच प्रकाशत नाही.
3.63.10
तां हारपाशस्य सदोचितान्तां
ग्रीवां प्रियाया मम सुव्रतायाः।
रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति
शून्ये हि भित्त्वा रुधिराशनानि ॥ ३.६३.१० ॥
माझ्या प्रिय, सुव्रत सीतेची ती मान, जी नेहमी हाराच्या दोरीस योग्य होती; राक्षसांनी आकाश फाडून रक्तभक्षक होऊन ती पूर्णपणे पिऊन टाकली असेल.
3.63.11
मया विहीना विजने वने सा
रक्षोभिराहृत्य विकृष्यमाणा।
नूनं विनादं कुररीव दीना
सा मुक्तवत्यायतकान्तनेत्रा ॥ ३.६३.११ ॥
माझ्यापासून वियुक्त होऊन निर्जन वनात राक्षसांनी हरण करून ओढत नेली जाणारी ती दीन सीता, निश्चितच कुररी पक्ष्याप्रमाणे आक्रंदत असेल; दीर्घ सुंदर नेत्रांची ती.
3.63.12
अस्मिन् मया सार्धमुदारशीला
शिलातले पूर्वमुपोपविष्टा।
कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासा
त्वामाह सीता बहुवाक्यजातम् ॥ ३.६३.१२ ॥
या शिलातलावर पूर्वी माझ्यासोबत बसलेली उदारस्वभावी सीता, हे लक्ष्मणा, सुंदर स्मित आणि हास्यासह तुला अनेक शब्द बोलली होती.
3.63.13
गोदावरीयं सरितां वरिष्ठा
प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम्।
अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि
नैकाकिनी याति हि सा कदाचित् ॥ ३.६३.१३ ॥
नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेली ही गोदावरी माझ्या प्रियेला नेहमीच प्रिय आहे. ती कदाचित इथे गेली असेल असे मला वाटते; पण ती कधीच एकटी जात नाही.
3.63.14
पद्मानना पद्मपलाशनेत्रा
पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता।
तदप्ययुक्तं नहि सा कदाचि-
न्मया विना गच्छति पङ्कजानि ॥ ३.६३.१४ ॥
कमलमुखी, कमलपाकळ्यांसारख्या नेत्रांची ती कमळे आणण्यासाठी निघाली असावी; पण तेही योग्य नाही, कारण ती माझ्याविना कधीच कमळांकडे जात नाही.
3.63.15
कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं
नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम्।
वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्त-
मेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः ॥ ३.६३.१५ ॥
हे वन फुललेल्या वृक्षांच्या समूहांनी आणि नाना प्रकारच्या पक्षिसमूहांनी भरलेले आहे; म्हणून ती कदाचित या वनात गेली असेल; पण तेही अयोग्य आहे, कारण एकटी ती भित्री अत्यंत घाबरते.
3.63.16
आदित्य भो लोककृताकृतज्ञ
लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षिन्।
मम प्रिया सा क्व गता हृता वा
शंसस्व मे शोकहतस्य सर्वम् ॥ ३.६३.१६ ॥
हे सूर्या! लोकांचे कृत आणि अकृत जाणणारा, लोकांच्या सत्य-असत्य कर्मांचा साक्षी, माझी प्रिया कुठे गेली, किंवा तिला कोणी हरण केले? शोकाने पीडित अशा मला सर्व सांग.
3.63.17
लोकेषु सर्वेषु न नास्ति किंचिद्
यत् ते न नित्यं विदितं भवेत् तत्।
शंसस्व वायो कुलपालिनीं तां
मृता हृता वा पथि वर्तते वा ॥ ३.६३.१७ ॥
सर्व लोकांत असे काहीच नाही जे तुला नेहमी ठाऊक नसते. हे वायो! कुलपालिनी तिच्याविषयी सांग: ती मेली, हरण झाली, की वाटेत आहे?
3.63.18
इतीव तं शोकविधेयदेहं
रामं विसंज्ञं विलपन्तमेव।
उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो
न्याय्ये स्थितः कालयुतं च वाक्यम् ॥ ३.६३.१८ ॥
अशा प्रकारे शोकाने देह खचलेल्या, मूर्च्छित होऊन विलाप करणाऱ्या रामाला, दीनत्वरहित सत्त्वाच्या सौमित्रीने (लक्ष्मणाने) न्यायात स्थिर राहून समयोचित शब्द सांगितले.
3.63.19
शोकं विसृज्याद्य धृतिं भजस्व
सोत्साहता चास्तु विमार्गणेऽस्याः।
उत्साहवन्तो हि नरा न लोके
सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु ॥ ३.६३.१९ ॥
आता शोक सोडून धैर्य धर; तिच्या शोधात उत्साहही असू दे. कारण जगात उत्साही माणसे अतिकठीण कर्मांतही खचत नाहीत.
3.63.20
इतीव सौमित्रिमुदग्रपौरुषं
ब्रुवन्तमार्तो रघुवंशवर्धनः।
न चिन्तयामास धृतिं विमुक्तवान्
पुनश्च दुःखं महदभ्युपागमत् ॥ ३.६३.२० ॥
असे उत्कृष्ट पौरुष असलेला सौमित्री (लक्ष्मण) बोलत असताही, रघुवंशाची वृद्धी करणारा पीडित राम त्यावर विचार करू शकला नाही; धैर्य सोडले आणि पुन्हा महादुःख त्याच्यावर आले.