ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 3.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.63.1
स राजपुत्रः प्रियया विहीनः
शोकेन मोहेन च पीड्यमानः।
विषादयन् भ्रातरमार्तरूपो
भूयो विषादं प्रविवेश तीव्रम् ॥ ३.६३.१ ॥
ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵਿਛੜਿਆ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ, ਫਿਰ ਤੋਂ ਤੀਬਰ ਵਿਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
3.63.2
स लक्ष्मणं शोकवशाभिपन्नं
शोके निमग्नो विपुले तु रामः।
उवाच वाक्यं व्यसनानुरूप-
मुष्णं विनिःश्वस्य रुदन् सशोकम् ॥ ३.६३.२ ॥
ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਵੱਸ ਪਏ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਡੂੰਘੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਵਿਪੱਤੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਚਨ ਬੋਲੇ; ਗਰਮ ਸਾਹ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ।
3.63.3
न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी
मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुंधरायाम्।
शोकानुशोको हि परम्पराया
मामेति भिन्दन् हृदयं मनश्च ॥ ३.६३.३ ॥
ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਸ਼ੋਕ ਉੱਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਲੜੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ।
3.63.4
पूर्वं मया नूनमभीप्सितानि
पापानि कर्माण्यसकृत्कृतानि।
तत्रायमद्यापतितो विपाको
दुःखेन दुःखं यदहं विशामि ॥ ३.६३.४ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੱਕਿਆ ਫਲ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
3.63.5
राज्यप्रणाशः स्वजनैर्वियोगः
पितुर्विनाशो जननीवियोगः।
सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकवेग-
मापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि ॥ ३.६३.५ ॥
ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਆਪਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼, ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ — ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਜੋ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੇ ਹਨ।
3.63.6
सर्वं तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं
शान्तं शरीरे वनमेत्य क्लेशम्।
सीतावियोगात् पुनरप्युदीर्णं
काष्ठैरिवाग्निः सहसोपदीप्तः ॥ ३.६३.६ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਭੜਕ ਉੱਠਿਆ ਹੈ, ਲੱਕੜਾਂ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਬਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ।
3.63.7
सा नूनमार्या मम राक्षसेन
ह्यभ्याहृता खं समुपेत्य भीरुः।
अपस्वरं सुस्वरविप्रलापा
भयेन विक्रन्दितवत्यभीक्ष्णम् ॥ ३.६३.७ ॥
ਉਸ ਆਰਿਆ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ; ਡਰ ਨਾਲ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਰਕਸ਼ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੀਖੀ ਹੋਵੇਗੀ।
3.63.8
तौ लोहितस्य प्रियदर्शनस्य
सदोचितावुत्तमचन्दनस्य।
वृत्तौ स्तनौ शोणितपङ्कदिग्धौ
नूनं प्रियाया मम नाभिपातः ॥ ३.६३.८ ॥
ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤਮ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਦੀਆਂ ਗੋਲ ਛਾਤੀਆਂ ਲਹੂ ਦੀ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਲਿਬੜ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।
3.63.9
तच्छ्लक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं
तस्या मुखं कुञ्चितकेशभारम्।
रक्षोवशं नूनमुपागताया
न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः ॥ ३.६३.९ ॥
ਉਸਦਾ ਉਹ ਕੋਮਲ, ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਨਰਮ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਮੂੰਹ, ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਵਾਲਾ, ਰਾਖਸ਼ ਦੇ ਵੱਸ ਪਈ ਉਸਦਾ ਹੁਣ ਰਾਹੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ।
3.63.10
तां हारपाशस्य सदोचितान्तां
ग्रीवां प्रियाया मम सुव्रतायाः।
रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति
शून्ये हि भित्त्वा रुधिराशनानि ॥ ३.६३.१० ॥
ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਦੀ ਉਹ ਗਰਦਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਾਰ ਦੀ ਡੋਰ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ; ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੇ ਖਾਲੀ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਲਹੂ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।
3.63.11
मया विहीना विजने वने सा
रक्षोभिराहृत्य विकृष्यमाणा।
नूनं विनादं कुररीव दीना
सा मुक्तवत्यायतकान्तनेत्रा ॥ ३.६३.११ ॥
ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਸੁੰਨਸਾਨ ਬਣ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਉਹ ਦੀਨ ਇਸਤਰੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਕੁਰਲਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਲੰਮੇ ਸੋਹਣੇ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ।
3.63.12
अस्मिन् मया सार्धमुदारशीला
शिलातले पूर्वमुपोपविष्टा।
कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासा
त्वामाह सीता बहुवाक्यजातम् ॥ ३.६३.१२ ॥
ਇਸ ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠੀ ਉਦਾਰ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੋਹਣੀ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਆਖਦੀ ਸੀ।
3.63.13
गोदावरीयं सरितां वरिष्ठा
प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम्।
अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि
नैकाकिनी याति हि सा कदाचित् ॥ ३.६३.१३ ॥
ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
3.63.14
पद्मानना पद्मपलाशनेत्रा
पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता।
तदप्ययुक्तं नहि सा कदाचि-
न्मया विना गच्छति पङ्कजानि ॥ ३.६३.१४ ॥
ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਪੱਤੀ ਵਰਗੇ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਕਮਲ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਕਮਲਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
3.63.15
कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं
नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम्।
वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्त-
मेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः ॥ ३.६३.१५ ॥
ਇਹ ਜੰਗਲ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਇਸ ਵਣ ਵਿੱਚ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਇਕੱਲੀ ਉਹ ਡਰਪੋਕ ਬਹੁਤ ਡਰਦੀ ਹੈ।
3.63.16
आदित्य भो लोककृताकृतज्ञ
लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षिन्।
मम प्रिया सा क्व गता हृता वा
शंसस्व मे शोकहतस्य सर्वम् ॥ ३.६३.१६ ॥
ਹੇ ਸੂਰਜ! ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈਂ। ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਹਰ ਲਿਆ? ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।
3.63.17
लोकेषु सर्वेषु न नास्ति किंचिद्
यत् ते न नित्यं विदितं भवेत् तत्।
शंसस्व वायो कुलपालिनीं तां
मृता हृता वा पथि वर्तते वा ॥ ३.६३.१७ ॥
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਵਾਯੂ! ਕੁਲ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸ: ਉਹ ਮਰ ਗਈ, ਹਰੀ ਗਈ, ਜਾਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੈ?
3.63.18
इतीव तं शोकविधेयदेहं
रामं विसंज्ञं विलपन्तमेव।
उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो
न्याय्ये स्थितः कालयुतं च वाक्यम् ॥ ३.६३.१८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਢਿੱਲਾ ਹੋਏ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਅਦੀਨ ਸੱਤ੍ਵ ਵਾਲੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੇ, ਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਚਨ ਕਹੇ।
3.63.19
शोकं विसृज्याद्य धृतिं भजस्व
सोत्साहता चास्तु विमार्गणेऽस्याः।
उत्साहवन्तो हि नरा न लोके
सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु ॥ ३.६३.१९ ॥
ਹੁਣ ਸ਼ੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰ; ਉਸਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵੀ ਰਹੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦੇ।
3.63.20
इतीव सौमित्रिमुदग्रपौरुषं
ब्रुवन्तमार्तो रघुवंशवर्धनः।
न चिन्तयामास धृतिं विमुक्तवान्
पुनश्च दुःखं महदभ्युपागमत् ॥ ३.६३.२० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਪੌਰਖ ਵਾਲਾ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੀੜਤ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਨਾ ਸੋਚਿਆ; ਧੀਰਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ।