વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 3.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.64.1
स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत्।
शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् ॥ ३.६४.१ ॥
તેઓ દુઃખી થઈને, શોકભરી વાણીમાં લક્ષ્મણને બોલ્યા, "લક્ષ્મણ, જલદી ગોદાવરી નદી પાસે જઈને તપાસ કર."
3.64.2
अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता।
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः पुनरेव हि ॥ ३.६४.२ ॥
કદાચ સીતા કમળ લાવવા ગોદાવરી ગઈ હશે. રામે એમ કહેતાં લક્ષ્મણ ફરી ચાલ્યા.
3.64.3
नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः।
तां लक्ष्मणस्तीर्थवतीं विचित्वा राममब्रवीत् ॥ ३.६४.३ ॥
ઝડપી પગલાંવાળા લક્ષ્મણ સુંદર ગોદાવરી નદી પાસે ગયા. તીર્થોથી ભરેલી એ નદીમાં શોધીને તેઓ રામને બોલ્યા.
3.64.4
नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे।
कं नु सा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी ॥ ३.६४.४ ॥
તીર્થોમાં હું તેને જોતો નથી; હું બોલાવું છું તોપણ તે સાંભળતી નથી. દુઃખ હરનારી વૈદેહી કયા દેશમાં ગઈ હશે?
3.64.5
नहि तं वेद्मि वै राम यत्र सा तनुमध्यमा।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संतापमोहितः ॥ ३.६४.५ ॥
હે રામ, એ પાતળી કમરવાળી ક્યાં છે તે હું જાણતો નથી. લક્ષ્મણના વચન સાંભળી દુઃખી રામ સંતાપથી મોહિત થયા.
3.64.6
रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम्।
स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥ ३.६४.६ ॥
રામ પોતે ગોદાવરી નદી તરફ ગયા. ત્યાં પહોંચીને રામે પૂછ્યું, "સીતા ક્યાં છે?"
3.64.7
भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामपि।
न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी ॥ ३.६४.७ ॥
વધને યોગ્ય રાક્ષસેન્દ્રે તેમનું હરણ કર્યું, છતાં પ્રાણીઓએ અને ગોદાવરી નદીએ રામને તેમના વિશે કહ્યું નહીં.
3.64.8
ततः प्रचोदिता भूतैः शंस चास्मै प्रियामिति।
न च सा ह्यवदत् सीतां पृष्टा रामेण शोचता ॥ ३.६४.८ ॥
પછી પ્રાણીઓએ પ્રેરણા આપી છતાં, શોકગ્રસ્ત રામે પૂછ્યું છતાં, તે નદીએ સીતા વિશે કંઈ કહ્યું નહીં.
3.64.9
रावणस्य च तद्रूपं कर्मापि च दुरात्मनः।
ध्यात्वा भयात् तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ह ॥ ३.६४.९ ॥
રાવણનું તે રૂપ અને તે દુરાત્માનું કર્મ વિચારીને ભયથી તે નદીએ વૈદેહી વિશે કહ્યું નહીં.
3.64.10
निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः।
उवाच रामः सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः ॥ ३.६४.१० ॥
તે નદી દ્વારા સીતાને જોવાની આશા નિરાશ થતાં, સીતાદર્શનની ઝંખનાથી ક્ષીણ રામે સૌમિત્રિને કહ્યું.
3.64.11
एषा गोदावरी सौम्य किंचिन्न प्रतिभाषते।
किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः ॥ ३.६४.११ ॥
હે સૌમ્ય લક્ષ્મણ, આ ગોદાવરી કંઈ જવાબ આપતી નથી. લક્ષ્મણ, જનકને મળીને હું શું કહીશ?
3.64.12
मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम्।
या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः ॥ ३.६४.१२ ॥
વૈદેહી વિના, રાજ્ય ગુમાવીને વનમાં વન્ય આહારથી જીવતા મને જોનારી તે માતાને હું શું કહીશ?
3.64.13
सर्वं व्यपानयच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता।
ज्ञातिवर्गविहीनस्य वैदेहीमप्यपश्यतः ॥ ३.६४.१३ ॥
બધો શોક દૂર કરતાં પણ વૈદેહી ક્યાં ગઈ? સ્વજનો વિનાના મને વૈદેહી પણ દેખાતી નથી.
3.64.14
मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः।
मन्दाकिनीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् ॥ ३.६४.१४ ॥
જાગતા એવા મારી રાતો લાંબી થશે એમ હું માનું છું. મંદાકિની, આ જનસ્થાન અને આ પ્રસ્રવણ પર્વત.
3.64.15
सर्वाण्यनुचरिष्यामि यदि सीता हि लभ्यते।
एते महामृगा वीर मामीक्षन्ते पुनः पुनः ॥ ३.६४.१५ ॥
સીતા મળે તો સર્વત્ર તેને શોધીશ. હે વીર, આ મોટા મૃગો મને વારંવાર જોઈ રહ્યાં છે.
3.64.16
वक्तुकामा इह हि मे इङ्गितान्युपलक्षये।
तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह ॥ ३.६४.१६ ॥
આ મને કંઈક કહેવા ઇચ્છે છે એવું તેમના ઇશારાથી જણાય છે. તેમને જોઈને નરવ્યાઘ્ર રાઘવે ઉત્તર આપ્યો.
3.64.17
क्व सीतेति निरीक्षन् वै बाष्पसंरुद्धया गिरा।
एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगाः सहसोत्थिताः ॥ ३.६४.१७ ॥
'સીતા ક્યાં છે?' એમ જોતાં, આંસુથી રુંધાયેલા સ્વરે. નરેન્દ્રે આમ કહેતાં તે મૃગો અચાનક ઊઠ્યા.
3.64.18
दक्षिणाभिमुखाः सर्वे दर्शयन्तो नभःस्थलम्।
मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामभ्यपद्यत ॥ ३.६४.१८ ॥
બધાએ દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ કરીને આકાશ તરફ ઇશારો કરતાં. હરણ લઈ જવાયેલી મૈથિલી જે દિશામાં ગઈ તે દિશા તેમણે બતાવી.
3.64.19
तेन मार्गेण गच्छन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम्।
येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः ॥ ३.६४.१९ ॥
તે માર્ગે જતાં તે મૃગો નરાધિપ (રામ) તરફ જોતા હતા; જે માર્ગ અને ભૂમિ તરફ તેઓ જોતા હતા.
3.64.20
पुनर्नदन्तो गच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः।
तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम् ॥ ३.६४.२० ॥
લક્ષ્મણે જોયેલા તે મૃગો ફરી ગર્જના કરતાં ચાલ્યા જતા હતા; તેમની વાણીનો સંપૂર્ણ અર્થ અને તેમનો સંકેત તેણે જાણી લીધો.
3.64.21
उवाच लक्ष्मणो धीमान् ज्येष्ठं भ्रातरमार्तवत्।
क्व सीतेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः ॥ ३.६४.२१ ॥
બુદ્ધિમાન લક્ષ્મણે પીડિતની જેમ પોતાના મોટા ભાઈને કહ્યું: "સીતા ક્યાં છે એમ તમે પૂછ્યું, તેમ આ અચાનક ઊઠ્યા છે."
3.64.22
दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः।
साधु गच्छावहे देव दिशमेतां च नैर्ऋतीम् ॥ ३.६४.२२ ॥
તે મૃગો ધરતી અને દક્ષિણ દિશા બતાવે છે. હે દેવ, આપણે આ નૈર્ઋત દિશા તરફ સારી રીતે જઈએ.
3.64.23
यदि तस्यागमः कश्चिदार्या वा साथ लक्ष्यते।
बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम् ॥ ३.६४.२३ ॥
જો તેના (સીતાના) કોઈ ચિહ્ન કે તે આર્યા પોતે દેખાય — "બરાબર" કહીને કાકુત્સ્થ રામ દક્ષિણ દિશા તરફ પ્રયાણ કર્યું.
3.64.24
लक्ष्मणानुगतः श्रीमान् वीक्षमाणो वसुंधराम्।
एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ ॥ ३.६४.२४ ॥
લક્ષ્મણ દ્વારા અનુસરાતા શ્રીમાન રામ ધરતી તરફ જોતા ચાલ્યા. આ રીતે તે બંને ભાઈઓ એકબીજા સાથે વાત કરતા ગયા.
3.64.25
वसुंधरायां पतितपुष्पमार्गमपश्यताम्।
पुष्पवृष्टिं निपतितां दृष्ट्वा रामो महीतले ॥ ३.६४.२५ ॥
ધરતી પર પડેલા ફૂલોનો માર્ગ તેમણે બંનેએ જોયો. ભૂમિ પર પડેલી પુષ્પવૃષ્ટિ જોઈને રામ.
3.64.26
उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः।
अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण ॥ ३.६४.२६ ॥
દુઃખી થયેલા વીર રામે દુઃખભર્યા શબ્દોમાં લક્ષ્મણને કહ્યું, "હે લક્ષ્મણ, અહીં પડેલાં આ ફૂલો હું ઓળખું છું."
3.64.27
अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने।
मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी ॥ ३.६४.२७ ॥
વૈદેહી (સીતા) માટે મેં વનમાં ગૂંથીને આપેલાં આ ફૂલો છે. સૂર્ય, વાયુ અને યશસ્વિની ધરતી તેમની રક્ષા કરે છે એમ હું માનું છું.
3.64.28
अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम्।
एवमुक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं पुरुषर्षभम् ॥ ३.६४.२८ ॥
"મારું પ્રિય કરતાં તેઓ આ ફૂલોનું રક્ષણ કરે છે." આમ કહીને મહાબાહુ પુરુષર્ષભ રામે લક્ષ્મણને (ફરી) કહ્યું.
3.64.29
उवाच रामो धर्मात्मा गिरिं प्रस्रवणाकुलम्।
कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ ३.६४.२९ ॥
ધર્માત્મા રામે ઝરણાંઓથી ભરેલા પર્વતને કહ્યું, "હે પર્વતોના સ્વામી, સર્વાંગસુંદરીને તમે જોઈ છે?"
3.64.30
रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया।
क्रुद्धोऽब्रवीद् गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ३.६४.३० ॥
"હે સુંદરી, આ રમણીય વનપ્રદેશમાં તું મારાથી વિખૂટી પડી છે." ત્યાં ક્રોધિત થયેલા (રામે) તે પર્વતને સિંહ નાના મૃગને કહે તેમ કહ્યું.
3.64.31
तां हेमवर्णां हेमाङ्गीं सीतां दर्शय पर्वत।
यावत् सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥ ३.६४.३१ ॥
હે પર્વત, સુવર્ણવર્ણી અને સુવર્ણદેહી તે સીતાને બતાવ; હું તારાં બધાં શિખરો નષ્ટ કરું તે પહેલાં.
3.64.32
एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति।
दर्शयन्निव तां सीतां नादर्शयत राघवे ॥ ३.६४.३२ ॥
રામે આમ કહેતાં, તે પર્વતે મૈથિલી વિશે સીતાને બતાવતો હોય તેમ કરીને પણ રાઘવને તેને બતાવી નહીં.
3.64.33
ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम्।
मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि ॥ ३.६४.३३ ॥
પછી દશરથપુત્ર રામે તે શિલાસમૂહને કહ્યું: મારા બાણોના અગ્નિથી બળીને તું ભસ્મ થઈ જઈશ.
3.64.34
असेव्यः सर्वतश्चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः।
इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण ॥ ३.६४.३४ ॥
હે લક્ષ્મણ, આ પર્વત ચારેય બાજુથી અગમ્ય છે, ઘાસ, વૃક્ષ અને પલ્લવ વિનાનો છે; આજે હું તેને કે આ નદીને સુકવી દઈશ.
3.64.35
यदि नाख्याति मे सीतामद्य चन्द्रनिभाननाम्।
एवं प्ररुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥ ३.६४.३५ ॥
આજે જો આ મને ચંદ્રમુખી સીતાની ખબર નહિ આપે—આ રીતે ક્રોધિત રામ જાણે દૃષ્ટિથી જ તેને બાળી નાખવા ઇચ્છતા હતા.
3.64.36
ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत्।
त्रस्ताया रामकांक्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः ॥ ३.६४.३६ ॥
તેમણે ભૂમિ પર એક રાક્ષસનું મોટું પગલાંનું ચિહ્ન જોયું; અને રામને ઝંખતી, ભયભીત સીતા અહીંતહીં દોડી હોવાની નિશાનીઓ પણ જોઈ.
3.64.37
राक्षसेनानुसृप्ताया वैदेह्याश्च पदानि तु।
स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च ॥ ३.६४.३७ ॥
રાક્ષસ દ્વારા પીછો કરાયેલી વૈદેહીના અને રાક્ષસના પગલાં જોઈને (રામ બોલ્યા).
3.64.38
भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम्।
सम्भ्रान्तहृदयो रामः शशंस भ्रातरं प्रियम् ॥ ३.६४.३८ ॥
તૂટેલું ધનુષ્ય, ભાથું અને અનેક ટુકડામાં વિખરાયેલો રથ જોઈને, વ્યાકુળ હૃદયે રામે પ્રિય ભાઈને કહ્યું.
3.64.39
पश्य लक्ष्मण वैदेह्या कीर्णाः कनकबिन्दवः।
भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥ ३.६४.३९ ॥
જો લક્ષ્મણ! વૈદેહીના આભૂષણોનાં સોનાનાં ટીપાં વિખરાયેલાં છે; હે સૌમિત્રિ, વિવિધ પ્રકારના હારો પણ છે.
3.64.40
तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः।
आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम् ॥ ३.६४.४० ॥
ગલાયેલા સોનાના ટીપાં જેવાં અને લોહીનાં ટીપાંથી ચોતરફ ઢંકાયેલી ધરતી જુઓ, હે સૌમિત્રિ.
3.64.41
मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः।
भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति ॥ ३.६४.४१ ॥
હે લક્ષ્મણ, મને લાગે છે કે ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધરનારા રાક્ષસોએ વૈદેહીના ટુકડે ટુકડા કરીને વહેંચી લીધા હશે અથવા તેને ખાઈ ગયા હશે.
3.64.42
तस्या निमित्तं सीताया द्वयोर्विवदमानयोः।
बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥ ३.६४.४२ ॥
હે સૌમિત્રિ, તે સીતાના નિમિત્તે અહીં ઝઘડતા બે રાક્ષસો વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ થયું.
3.64.43
मुक्तामणिचितं चेदं रमणीयं विभूषितम्।
धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद् धनुः ॥ ३.६४.४३ ॥
મોતી અને મણિઓથી જડેલું આ સુંદર, અલંકૃત ધનુષ્ય જમીન પર પડ્યું છે. હે સૌમ્ય, આ કોનું તૂટેલું મહાધનુષ્ય છે?
3.64.44
राक्षसानामिदं वत्स सुराणामथवापि वा।
तरुणादित्यसंकाशं वैदूर्यगुलिकाचितम् ॥ ३.६४.४४ ॥
વત્સ, આ રાક્ષસોનું છે કે દેવોનું? આ નવા ઉગેલા સૂર્ય જેવું તેજસ્વી છે અને વૈડૂર્ય મણિઓથી જડેલું છે.
3.64.45
विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम्।
छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ॥ ३.६४.४५ ॥
ભૂમિ પર વિખરાયેલું અને પડેલું આ સોનેરી કવચ કોનું છે? અને સો સળીઓવાળું, દિવ્ય માળાઓથી શોભતું આ છત્ર કોનું છે?
3.64.46
भग्नदण्डमिदं सौम्य भूमौ कस्य निपातितम्।
काञ्चनोरश्छदाश्चेमे पिशाचवदनाः खराः ॥ ३.६४.४६ ॥
હે સૌમ્ય, તૂટેલા દંડવાળો આ રથ કોના વડે ભૂમિ પર પાડવામાં આવ્યો? અને સોનેરી છાતી-કવચવાળા, પિશાચ જેવા મુખવાળા આ ગધેડા કોના છે?
3.64.47
भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे।
दीप्तपावकसंकाशो द्युतिमान् समरध्वजः ॥ ३.६४.४७ ॥
ભયાનક રૂપ અને વિશાળ શરીરવાળા આ યુદ્ધમાં કોના વડે મારાયા? પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવો તેજસ્વી આ યુદ્ધધ્વજ કોનો છે?
3.64.48
अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः।
रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः ॥ ३.६४.४८ ॥
ફેંકાયેલો અને તૂટેલો આ યુદ્ધરથ કોનો છે? રથની ધરી જેટલા લાંબા, સોનાના આભૂષણોથી શોભતા આ બાણ કોના છે?
3.64.49
कस्येमे निहता बाणाः प्रकीर्णा घोरदर्शनाः।
शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण ॥ ३.६४.४९ ॥
લક્ષ્મણ, જુઓ, કોનાં આ ભયંકર બાણો વેરાઈ પડ્યાં છે? બાણોથી ભરેલા બંને ભાથા ભાંગી પડ્યા છે.
3.64.50
प्रतोदाभीषुहस्तोऽयं कस्य वा सारथिर्हतः।
पदवी पुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः ॥ ३.६४.५० ॥
અંકુશ અને લગામ હાથમાં ધરાવતો આ સારથી કોનો, જે મરાયો છે? આ એક પુરુષનો માર્ગ છે; સ્પષ્ટ રીતે આ કોઈ રાક્ષસનો પણ છે.
3.64.51
वैरं शतगुणं पश्य मम तैर्जीवितान्तकम्।
सुघोरहृदयैः सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः ॥ ३.६४.५१ ॥
મારા પ્રત્યેનું વેર સો ગણું થયું છે, જુઓ; મારા જીવનનો અંત ઇચ્છનારાઓ દ્વારા. હે સૌમ્ય, તેઓ અતિ ક્રૂર હૃદયના, ઇચ્છારૂપ ધરનારા રાક્ષસો છે.
3.64.52
हृता मृता वा वैदेही भक्षिता वा तपस्विनी।
न धर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने ॥ ३.६४.५२ ॥
વૈદેહી સીતા હરાઈ ગઈ, કે મરી ગઈ, કે ભક્ષાઈ ગઈ. આ મહાવનમાં હરાઈ રહેલી સીતાને ધર્મ પણ બચાવી શકતો નથી.
3.64.53
भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण।
के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्ताः सौम्य ममेश्वराः ॥ ३.६४.५३ ॥
લક્ષ્મણ, વૈદેહી ભક્ષાઈ ગઈ હોય કે હરાઈ ગઈ હોય, તો હે સૌમ્ય, જગતમાં મારું પ્રિય કરવા શક્તિમાન મારા સ્વામી કોણ છે?
3.64.54
कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम्।
अज्ञानादवमन्येरन् सर्वभूतानि लक्ष्मण ॥ ३.६४.५४ ॥
લોકોનો કર્તા, શૂર, કરુણા જાણનાર પણ, લક્ષ્મણ, સર્વ ભૂતો અજ્ઞાનથી તિરસ્કારી શકે.
3.64.55
मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम्।
निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः ॥ ३.६४.५५ ॥
લોકહિતમાં રત, મૃદુ, સંયમી અને કરુણા જાણનાર મને દેવોના સ્વામીઓ નિશ્ચયે નિર્બળ માને છે.
3.64.56
मां प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण।
अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च ॥ ३.६४.५६ ॥
લક્ષ્મણ, જો, મને પામીને ગુણ પણ દોષ બની ગયો છે; આજે જ તે સર્વ પ્રાણીઓ અને રાક્ષસોના વિનાશનું કારણ બનશે.
3.64.57
संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान् सूर्य इवोदितः।
संहृत्यैव गुणान् सर्वान् मम तेजः प्रकाशते ॥ ३.६४.५७ ॥
ચંદ્રની ચાંદની સમેટીને મહાન સૂર્ય ઊગે છે, તેમ મારા સર્વ ગુણોને સમેટીને મારું તેજ પ્રકાશે છે.
3.64.58
नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः।
किंनरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण ॥ ३.६४.५८ ॥
લક્ષ્મણ, યક્ષો, ગંધર્વો, પિશાચો, રાક્ષસો, કિન્નરો કે મનુષ્યો—કોઈને પણ સુખ મળશે નહીં.
3.64.59
ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण।
असम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम् ॥ ३.६४.५९ ॥
લક્ષ્મણ, મારા અસ્ત્ર-બાણોથી ભરેલું આકાશ જો; આજે જ ત્રણ લોકમાં વિચરનારાઓ માટે તેને માર્ગરહિત કરી દઈશ.
3.64.60
संनिरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम्।
विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् ॥ ३.६४.६० ॥
ગ્રહસમૂહને રોકીને, ચંદ્રને ઢાંકીને, અગ્નિ-વાયુ અને સૂર્યપ્રભાને નષ્ટ કરીને આવરાયેલું (આકાશ).
3.64.61
विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम्।
ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम् ॥ ३.६४.६१ ॥
પર્વતોનાં શિખરો ચૂરેચૂરા થયાં છે, જળાશયો સુકાઈ રહ્યાં છે, વૃક્ષો, વેલાઓ અને ઝાડીઓ નષ્ટ થયાં છે, અને સાગરો સંપૂર્ણપણે વિનષ્ટ થયા છે.
3.64.62
त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा।
न ते कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः ॥ ३.६४.६२ ॥
હું ત્રણેય લોકને કાળના કર્મથી બાંધીશ; તે સ્વામીઓ મને કુશળ સીતા પાછી નહીં આપે.
3.64.63
अस्मिन् मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम्।
नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण ॥ ३.६४.६३ ॥
હે સૌમિત્રિ, આ ક્ષણે જ સર્વ પ્રાણીઓ મારો પરાક્રમ જોશે; હે લક્ષ્મણ, કોઈ પ્રાણી આકાશમાં ઊડીને બચી શકશે નહીં.
3.64.64
मम चापगुणोन्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम्।
मर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् ॥ ३.६४.६४ ॥
મારા ધનુષ્યની દોરીમાંથી સતત છૂટતા બાણસમૂહોથી અને મારા લોખંડી બાણોથી કચડાઈને મૃગો અને પક્ષીઓ ભ્રમિત થઈ વિખેરાઈ જશે.
3.64.65
समाकुलममर्यादं जगत् पश्याद्य लक्ष्मण।
आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकदुरावरैः ॥ ३.६४.६५ ॥
હે લક્ષ્મણ, આજે જુઓ, આ જગત સંપૂર્ણ અસ્તવ્યસ્ત અને મર્યાદાહીન થશે; કાન સુધી ખેંચાયેલા બાણોથી, જેને જીવલોક રોકી શકશે નહીં.
3.64.66
करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसम्।
मम रोषप्रयुक्तानां विशिखानां बलं सुराः ॥ ३.६४.६६ ॥
મૈથિલી (સીતા)ને કારણે હું પિશાચો અને રાક્ષસોને પણ છોડીશ નહીં; હે દેવો, મારા ક્રોધથી છોડાયેલા બાણોનું બળ જુઓ.
3.64.67
द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानाममर्षाद् दूरगामिनाम्।
नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः ॥ ३.६४.६७ ॥
આજે તેઓ જોશે, ક્રોધથી છોડાયેલા દૂર જતા (બાણોને). દેવો નહીં, દૈત્યો નહીં, પિશાચો નહીં, રાક્ષસો નહીં.
3.64.68
भविष्यन्ति मम क्रोधात् त्रैलोक्ये विप्रणाशिते।
देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि ॥ ३.६४.६८ ॥
મારા ક્રોધથી, ત્રણે લોક નાશ પામે ત્યારે, દેવ-દાનવ-યક્ષોના જે લોક છે, અને રાક્ષસોના પણ (તે નાશ પામશે).
3.64.69
बहुधा निपतिष्यन्ति बाणौघैः शकलीकृताः।
निर्मर्यादानिमाँल्लोकान् करिष्याम्यद्य सायकैः ॥ ३.६४.६९ ॥
બાણોના પ્રવાહથી ટુકડા થઈને તેઓ અનેક રીતે પડશે. આજે હું મારા સાયકોથી આ લોકોને મર્યાદાહીન કરીશ.
3.64.70
हृतां मृतां वा सौमित्रे न दास्यन्ति ममेश्वराः।
तथारूपां हि वैदेहीं न दास्यन्ति यदि प्रियाम् ॥ ३.६४.७० ॥
હે સૌમિત્રિ, અપહરણ થઈ હોય કે મૃત હોય, મારા સ્વામીઓ (દેવો) મને તેને નહીં આપે. તેવા રૂપવાળી મારી પ્રિય વૈદેહીને જો તેઓ નહીં આપે (તો આ થશે).
3.64.71
नाशयामि जगत् सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्।
यावद् दर्शनमस्या वै तापयामि च सायकैः ॥ ३.६४.७१ ॥
ચરાચર સહિત ત્રણે લોક, સમગ્ર જગતનો હું નાશ કરીશ; જ્યાં સુધી તેને જોઉં નહીં ત્યાં સુધી સાયકોથી તેમને તપાવીશ.
3.64.72
इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षः स्फुरमाणोष्ठसम्पुटः।
वल्कलाजिनमाबद्ध्य जटाभारमबन्धयत् ॥ ३.६४.७२ ॥
આમ કહીને, ક્રોધથી લાલ નેત્રો અને ફફડતા હોઠવાળા (રામે) વલ્કલ અને અજિન બાંધ્યા અને જટાનો ભાર બાંધી લીધો.
3.64.73
तस्य क्रुद्धस्य रामस्य तथाभूतस्य धीमतः।
त्रिपुरं जघ्नुषः पूर्वं रुद्रस्येव बभौ तनुः ॥ ३.६४.७३ ॥
ક્રોધિત, એવા રૂપાંતરિત બુદ્ધિમાન રામનું શરીર પૂર્વે ત્રિપુરનો વધ કરનાર રુદ્ર જેવું શોભ્યું.
3.64.74
लक्ष्मणादथ चादाय रामो निष्पीड्य कार्मुकम्।
शरमादाय संदीप्तं घोरमाशीविषोपमम् ॥ ३.६४.७४ ॥
પછી રામે લક્ષ્મણ પાસેથી ધનુષ્ય લઈ, તેને દબાવીને, સળગતું, ભયંકર, ઝેરી સાપ જેવું એક બાણ લીધું.
3.64.75
संदधे धनुषि श्रीमान् रामः परपुरञ्जयः।
युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.६४.७५ ॥
તેજસ્વી, શત્રુનગરોને જીતનાર રામે ધનુષ્ય પર બાણ ચડાવ્યું અને યુગાંતની અગ્નિ જેવા ક્રોધે આ વચન કહ્યું.
3.64.76
यथा जरा यथा मृत्युर्यथा कालो यथा विधिः।
नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण।
तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्म्यसंशयम् ॥ ३.६४.७६ ॥
ઘડપણ, મૃત્યુ, કાળ અને વિધિ જેમ સર્વ પ્રાણીઓમાં સદા અપ્રતિહત રહે છે, હે લક્ષ્મણ, તેમ ક્રોધથી યુક્ત એવો હું પણ નિઃસંદેહ રોકી શકાતો નથી.
3.64.77
पुरेव मे चारुदतीमनिन्दितां
दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम्।
सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं
जगत् सशैलं परिवर्तयाम्यहम् ॥ ३.६४.७७ ॥
પહેલાંની જેમ સુંદર દાંતવાળી, નિર્દોષ મૈથિલી સીતાને જો તેઓ આજે પાછી નહીં આપે, તો દેવ, ગંધર્વ, મનુષ્ય, નાગો સાથે પર્વતો સહિત આ જગતને હું ઉલટાવી નાખીશ.