वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.64.1
स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत्।
शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् ॥ ३.६४.१ ॥
ते दुःखी होऊन, शोकाकुल वाणीने लक्ष्मणाला म्हणाले, "लक्ष्मणा, लवकर गोदावरी नदीकडे जाऊन पाहा."
3.64.2
अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता।
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः पुनरेव हि ॥ ३.६४.२ ॥
कदाचित सीता कमळे आणण्यासाठी गोदावरीकडे गेली असेल. रामाने असे सांगितल्यावर लक्ष्मण पुन्हा निघाला.
3.64.3
नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः।
तां लक्ष्मणस्तीर्थवतीं विचित्वा राममब्रवीत् ॥ ३.६४.३ ॥
वेगवान पावले टाकणारा लक्ष्मण सुंदर गोदावरी नदीकडे गेला. तीर्थांनी भरलेल्या त्या नदीत शोधून तो रामाला म्हणाला.
3.64.4
नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे।
कं नु सा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी ॥ ३.६४.४ ॥
तीर्थांमध्ये मला ती दिसत नाही; मी हाक मारली तरी ती ऐकत नाही. दुःख नाहीसे करणारी वैदेही कोणत्या देशात गेली असेल?
3.64.5
नहि तं वेद्मि वै राम यत्र सा तनुमध्यमा।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संतापमोहितः ॥ ३.६४.५ ॥
हे रामा, ती कृशांगी कुठे आहे हे मला ठाऊक नाही. लक्ष्मणाचे बोल ऐकून दुःखी झालेला राम संतापाने मोहित झाला.
3.64.6
रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम्।
स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥ ३.६४.६ ॥
राम स्वतः गोदावरी नदीकडे गेला. तेथे पोहोचून राम म्हणाला, "सीता कुठे आहे?"
3.64.7
भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामपि।
न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी ॥ ३.६४.७ ॥
वधास पात्र असलेल्या राक्षसेंद्राने तिचे हरण केले, तरीही प्राण्यांनी आणि गोदावरी नदीने रामाला तिच्याविषयी सांगितले नाही.
3.64.8
ततः प्रचोदिता भूतैः शंस चास्मै प्रियामिति।
न च सा ह्यवदत् सीतां पृष्टा रामेण शोचता ॥ ३.६४.८ ॥
नंतर प्राण्यांनी प्रेरणा दिली तरी, "ही तुझी प्रिया" असे सांगावे असे शोकग्रस्त रामाने विचारले तरी, त्या नदीने सीतेविषयी काहीही सांगितले नाही.
3.64.9
रावणस्य च तद्रूपं कर्मापि च दुरात्मनः।
ध्यात्वा भयात् तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ह ॥ ३.६४.९ ॥
रावणाचे ते रूप आणि त्या दुरात्म्याचे कृत्य आठवून भीतीने त्या नदीने वैदेहीविषयी सांगितले नाही.
3.64.10
निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः।
उवाच रामः सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः ॥ ३.६४.१० ॥
त्या नदीकडून सीतेला पाहण्याची आशा निराश झाली, सीतादर्शनाच्या तळमळीने खचलेला राम सौमित्रीला म्हणाला.
3.64.11
एषा गोदावरी सौम्य किंचिन्न प्रतिभाषते।
किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः ॥ ३.६४.११ ॥
हे सौम्या लक्ष्मणा, ही गोदावरी काहीच उत्तर देत नाही. लक्ष्मणा, जनकाला भेटून मी काय सांगू?
3.64.12
मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम्।
या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः ॥ ३.६४.१२ ॥
वैदेहीविना, राज्य गमावून वनात वन्य अन्नावर जगणाऱ्या मला पाहणाऱ्या त्या मातेला मी काय सांगू?
3.64.13
सर्वं व्यपानयच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता।
ज्ञातिवर्गविहीनस्य वैदेहीमप्यपश्यतः ॥ ३.६४.१३ ॥
सर्व शोक दूर केला तरी वैदेही कुठे गेली? आप्तस्वकीयांविना मला वैदेहीही दिसत नाही.
3.64.14
मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः।
मन्दाकिनीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् ॥ ३.६४.१४ ॥
जागा राहणाऱ्या माझ्या रात्री दीर्घ होतील असे मला वाटते. मंदाकिनी, हे जनस्थान आणि हा प्रस्रवण पर्वत.
3.64.15
सर्वाण्यनुचरिष्यामि यदि सीता हि लभ्यते।
एते महामृगा वीर मामीक्षन्ते पुनः पुनः ॥ ३.६४.१५ ॥
सीता मिळाली तर सर्वत्र तिचा शोध घेईन. हे वीरा, ही मोठी हरणे वारंवार माझ्याकडेच पाहत आहेत.
3.64.16
वक्तुकामा इह हि मे इङ्गितान्युपलक्षये।
तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह ॥ ३.६४.१६ ॥
हे मला काहीतरी सांगू इच्छितात असे त्यांच्या खुणांवरून दिसते. त्यांना पाहून नरव्याघ्र राघवाने उत्तर दिले.
3.64.17
क्व सीतेति निरीक्षन् वै बाष्पसंरुद्धया गिरा।
एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगाः सहसोत्थिताः ॥ ३.६४.१७ ॥
'सीता कुठे आहे?' असे पाहत, अश्रूंनी दाटलेल्या स्वराने. नरेंद्राने असे म्हटल्यावर ती हरणे अचानक उठली.
3.64.18
दक्षिणाभिमुखाः सर्वे दर्शयन्तो नभःस्थलम्।
मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामभ्यपद्यत ॥ ३.६४.१८ ॥
सर्व दक्षिण दिशेकडे तोंड करून आकाशाकडे बोट दाखवत. हरण नेली गेलेली मैथिली ज्या दिशेने गेली ती दिशा त्यांनी दाखवली.
3.64.19
तेन मार्गेण गच्छन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम्।
येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः ॥ ३.६४.१९ ॥
त्या मार्गाने जाताना ते मृग नराधिप (राम) याच्याकडे पाहत होते; ज्या मार्गाकडे आणि भूमीकडे ते पाहत होते.
3.64.20
पुनर्नदन्तो गच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः।
तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम् ॥ ३.६४.२० ॥
लक्ष्मणाने लक्षात घेतलेली ती मृगे पुन्हा गर्जना करत जात होती; त्यांच्या बोलण्याचा संपूर्ण अर्थ आणि त्यांचा इशारा त्याने जाणला.
3.64.21
उवाच लक्ष्मणो धीमान् ज्येष्ठं भ्रातरमार्तवत्।
क्व सीतेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः ॥ ३.६४.२१ ॥
बुद्धिमान लक्ष्मण पीडिताप्रमाणे आपल्या थोरल्या भावाला म्हणाला: "सीता कुठे आहे असे तू विचारले, त्याचप्रमाणे हे अचानक उठले आहेत."
3.64.22
दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः।
साधु गच्छावहे देव दिशमेतां च नैर्ऋतीम् ॥ ३.६४.२२ ॥
ती मृगे पृथ्वी आणि दक्षिण दिशा दाखवत आहेत. हे देवा, आपण या नैर्ऋत दिशेने नीट जाऊ या.
3.64.23
यदि तस्यागमः कश्चिदार्या वा साथ लक्ष्यते।
बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम् ॥ ३.६४.२३ ॥
तिचा (सीतेचा) काही मागमूस किंवा ती आर्या स्वतः दिसली तर — "ठीक" म्हणून काकुत्स्थ राम दक्षिण दिशेकडे निघाला.
3.64.24
लक्ष्मणानुगतः श्रीमान् वीक्षमाणो वसुंधराम्।
एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ ॥ ३.६४.२४ ॥
लक्ष्मणाने अनुसरलेले श्रीमान् राम पृथ्वीकडे पाहत चालले. अशा प्रकारे ते दोघे भाऊ एकमेकांशी बोलत गेले.
3.64.25
वसुंधरायां पतितपुष्पमार्गमपश्यताम्।
पुष्पवृष्टिं निपतितां दृष्ट्वा रामो महीतले ॥ ३.६४.२५ ॥
जमिनीवर पडलेल्या फुलांची वाट त्या दोघांनी पाहिली. जमिनीवर पडलेली पुष्पवृष्टी पाहून राम.
3.64.26
उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः।
अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण ॥ ३.६४.२६ ॥
दुःखी झालेला वीर राम दुःखभरल्या शब्दांत लक्ष्मणाला म्हणाला, "हे लक्ष्मणा, येथे पडलेली ही फुले मी ओळखतो."
3.64.27
अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने।
मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी ॥ ३.६४.२७ ॥
वैदेहीसाठी (सीतेसाठी) मी अरण्यात गुंफून दिलेली ही फुले आहेत. सूर्य, वायू आणि यशस्विनी पृथ्वी यांनी ती जपली आहेत असे मला वाटते.
3.64.28
अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम्।
एवमुक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं पुरुषर्षभम् ॥ ३.६४.२८ ॥
"माझे प्रिय करीत ही फुलांचे रक्षण करीत आहेत." असे बोलून महाबाहू पुरुषर्षभ राम लक्ष्मणाला (पुन्हा) म्हणाला.
3.64.29
उवाच रामो धर्मात्मा गिरिं प्रस्रवणाकुलम्।
कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ ३.६४.२९ ॥
धर्मात्मा राम झऱ्यांनी भरलेल्या पर्वताला म्हणाला, "हे पर्वतांच्या स्वामी, सर्वांगसुंदरीला तू पाहिलेस का?"
3.64.30
रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया।
क्रुद्धोऽब्रवीद् गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ३.६४.३० ॥
"हे सुंदरी, या रमणीय वनप्रदेशात तू माझ्यापासून दूर झाली आहेस." तेथे क्रोधित झालेला (राम) त्या पर्वताला सिंह लहान हरिणाला म्हणतो तसे म्हणाला.
3.64.31
तां हेमवर्णां हेमाङ्गीं सीतां दर्शय पर्वत।
यावत् सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥ ३.६४.३१ ॥
हे पर्वता, सुवर्णवर्ण आणि सुवर्णदेही त्या सीतेला दाखव; मी तुझी सर्व शिखरे नष्ट करण्यापूर्वी.
3.64.32
एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति।
दर्शयन्निव तां सीतां नादर्शयत राघवे ॥ ३.६४.३२ ॥
रामाने असे म्हटल्यावर, तो पर्वत मैथिलीबाबत सीता दाखवल्यासारखे करूनही राघवाला तिला दाखवले नाही.
3.64.33
ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम्।
मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि ॥ ३.६४.३३ ॥
मग दशरथपुत्र राम त्या शिलासमूहाला म्हणाला: माझ्या बाणांच्या अग्नीने जळून तू भस्म होशील.
3.64.34
असेव्यः सर्वतश्चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः।
इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण ॥ ३.६४.३४ ॥
हे लक्ष्मणा, हा पर्वत सर्वत्र दुर्गम आहे, गवत, वृक्ष आणि पालवीविना आहे; आज मी याला किंवा ही नदी आटवीन.
3.64.35
यदि नाख्याति मे सीतामद्य चन्द्रनिभाननाम्।
एवं प्ररुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥ ३.६४.३५ ॥
आज जर हा मला चंद्रमुखी सीतेची माहिती देत नसेल—असा संतप्त राम जणू नजरेनेच तिला जाळून टाकू इच्छित होता.
3.64.36
ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत्।
त्रस्ताया रामकांक्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः ॥ ३.६४.३६ ॥
त्याला जमिनीवर एका राक्षसाचे मोठे पावलांचे ठसे दिसले; आणि रामाची इच्छा करणारी, भयभीत सीता इकडेतिकडे धावल्याच्या खुणाही दिसल्या.
3.64.37
राक्षसेनानुसृप्ताया वैदेह्याश्च पदानि तु।
स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च ॥ ३.६४.३७ ॥
राक्षसाने पाठलाग केलेल्या वैदेहीची आणि राक्षसाची पावले पाहून (राम म्हणाला).
3.64.38
भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम्।
सम्भ्रान्तहृदयो रामः शशंस भ्रातरं प्रियम् ॥ ३.६४.३८ ॥
तुटलेले धनुष्य, भाता आणि अनेक तुकड्यांत विखुरलेला रथ पाहून, व्याकुल मनाने राम प्रिय बंधूला म्हणाला.
3.64.39
पश्य लक्ष्मण वैदेह्या कीर्णाः कनकबिन्दवः।
भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥ ३.६४.३९ ॥
पाहा लक्ष्मणा! वैदेहीच्या अलंकारांचे सोन्याचे थेंब विखुरलेले आहेत; हे सौमित्री, विविध प्रकारच्या माळाही आहेत.
3.64.40
तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः।
आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम् ॥ ३.६४.४० ॥
वितळलेल्या सोन्याच्या थेंबांसारख्या आणि रक्ताच्या थेंबांनी सर्वत्र आच्छादलेली भूमी पाहा, हे सौमित्री.
3.64.41
मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः।
भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति ॥ ३.६४.४१ ॥
हे लक्ष्मणा, मला वाटते की इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या राक्षसांनी वैदेहीचे तुकडे करून वाटून घेतले असतील किंवा तिला खाल्ले असेल.
3.64.42
तस्या निमित्तं सीताया द्वयोर्विवदमानयोः।
बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥ ३.६४.४२ ॥
हे सौमित्री, त्या सीतेच्या निमित्ताने येथे भांडणाऱ्या दोन राक्षसांमध्ये घोर युद्ध झाले.
3.64.43
मुक्तामणिचितं चेदं रमणीयं विभूषितम्।
धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद् धनुः ॥ ३.६४.४३ ॥
मोती आणि मण्यांनी जडवलेले हे सुंदर, अलंकृत धनुष्य जमिनीवर पडले आहे. हे सौम्या, हे कोणाचे तुटलेले महाधनुष्य आहे?
3.64.44
राक्षसानामिदं वत्स सुराणामथवापि वा।
तरुणादित्यसंकाशं वैदूर्यगुलिकाचितम् ॥ ३.६४.४४ ॥
वत्सा, हे राक्षसांचे आहे की देवतांचे? हे तरुण सूर्यासारखे तेजस्वी असून वैदूर्य मण्यांनी जडवलेले आहे.
3.64.45
विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम्।
छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ॥ ३.६४.४५ ॥
जमिनीवर विखुरलेले आणि पडलेले हे सोन्याचे कवच कोणाचे आहे? आणि शंभर शलाकांचे, दिव्य माळांनी शोभिवंत हे छत्र कोणाचे?
3.64.46
भग्नदण्डमिदं सौम्य भूमौ कस्य निपातितम्।
काञ्चनोरश्छदाश्चेमे पिशाचवदनाः खराः ॥ ३.६४.४६ ॥
हे सौम्या, तुटलेल्या दांड्याचा हा रथ कोणी जमिनीवर पाडला? आणि सोन्याची छाती-कवचे असलेली, पिशाचासारखी तोंडे असलेली ही गाढवे कोणाची?
3.64.47
भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे।
दीप्तपावकसंकाशो द्युतिमान् समरध्वजः ॥ ३.६४.४७ ॥
भयंकर रूप आणि विशाल देह असलेले हे युद्धात कोणी मारले? प्रज्वलित अग्नीसारखा तेजस्वी हा युद्धध्वज कोणाचा आहे?
3.64.48
अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः।
रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः ॥ ३.६४.४८ ॥
फेकले गेलेले आणि तुटलेले हे युद्धरथ कोणाचे आहेत? रथाच्या आसाइतके लांब, सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेले हे बाण कोणाचे आहेत?
3.64.49
कस्येमे निहता बाणाः प्रकीर्णा घोरदर्शनाः।
शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण ॥ ३.६४.४९ ॥
लक्ष्मणा, पाहा, कोणाचे हे भयंकर बाण विखुरलेले आहेत? बाणांनी भरलेली दोन भाथी फुटून पडली आहेत.
3.64.50
प्रतोदाभीषुहस्तोऽयं कस्य वा सारथिर्हतः।
पदवी पुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः ॥ ३.६४.५० ॥
अंकुश व लगाम हाती असलेला हा सारथी कोणाचा, जो मारला गेला आहे? ही एका पुरुषाची वाट आहे; स्पष्टपणे ही कोणा राक्षसाचीही आहे.
3.64.51
वैरं शतगुणं पश्य मम तैर्जीवितान्तकम्।
सुघोरहृदयैः सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः ॥ ३.६४.५१ ॥
माझ्यावरील वैर शंभरपटीने वाढले आहे पाहा, माझे प्राण संपवू पाहणाऱ्या त्यांच्याकडून. हे सौम्या, ते अतिक्रूर मनाचे, इच्छारूप धारण करणारे राक्षस आहेत.
3.64.52
हृता मृता वा वैदेही भक्षिता वा तपस्विनी।
न धर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने ॥ ३.६४.५२ ॥
वैदेही सीता हरण झाली, मेली किंवा खाल्ली गेली. या महावनात हरण होणाऱ्या सीतेचे धर्मही रक्षण करत नाही.
3.64.53
भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण।
के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्ताः सौम्य ममेश्वराः ॥ ३.६४.५३ ॥
लक्ष्मणा, वैदेही भक्षिली गेली किंवा हरण झाली, तर हे सौम्या, जगात माझे प्रिय करण्यास समर्थ माझे स्वामी कोण?
3.64.54
कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम्।
अज्ञानादवमन्येरन् सर्वभूतानि लक्ष्मण ॥ ३.६४.५४ ॥
लोकांचा कर्ता, शूर, करुणा जाणणारा यालाही, लक्ष्मणा, सर्व भूते अज्ञानाने तुच्छ लेखतील.
3.64.55
मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम्।
निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः ॥ ३.६४.५५ ॥
लोकहितात रत, मृदू, संयमी आणि करुणा जाणणाऱ्या मला देवांचे स्वामी निश्चितच दुर्बल समजतात.
3.64.56
मां प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण।
अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च ॥ ३.६४.५६ ॥
लक्ष्मणा, पाहा, मला प्राप्त होऊन गुणच दोष झाला आहे; आजच तो सर्व प्राणी आणि राक्षसांच्या नाशाचे कारण होईल.
3.64.57
संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान् सूर्य इवोदितः।
संहृत्यैव गुणान् सर्वान् मम तेजः प्रकाशते ॥ ३.६४.५७ ॥
चंद्राचे चांदणे आवरून महान सूर्य उगवतो, तसेच माझे सर्व गुण आवरून माझे तेज प्रकाशत आहे.
3.64.58
नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः।
किंनरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण ॥ ३.६४.५८ ॥
लक्ष्मणा, यक्ष, गंधर्व, पिशाच, राक्षस, किंनर किंवा मनुष्य—कोणालाही सुख मिळणार नाही.
3.64.59
ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण।
असम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम् ॥ ३.६४.५९ ॥
लक्ष्मणा, माझ्या अस्त्र-बाणांनी भरलेले आकाश पाहा; आजच त्रैलोक्यात संचार करणाऱ्यांना त्यातून मार्ग उरणार नाही असे करीन.
3.64.60
संनिरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम्।
विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् ॥ ३.६४.६० ॥
ग्रहगणांना रोखून, चंद्राला झाकून, अग्नी-वायू आणि सूर्यप्रभा नष्ट करून आच्छादलेले (आकाश).
3.64.61
विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम्।
ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम् ॥ ३.६४.६१ ॥
पर्वतशिखरे चुरडली आहेत, जलाशय आटत आहेत, वृक्ष, वेली आणि झुडुपे नष्ट झाली आहेत, आणि सागर पूर्णपणे विनष्ट झाले आहेत.
3.64.62
त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा।
न ते कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः ॥ ३.६४.६२ ॥
मी त्रैलोक्याला कालकर्माने बद्ध करीन; ते स्वामी मला कुशल सीता परत देणार नाहीत.
3.64.63
अस्मिन् मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम्।
नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण ॥ ३.६४.६३ ॥
हे सौमित्री, याच क्षणी सर्व प्राणी माझा पराक्रम पाहतील; हे लक्ष्मणा, कोणताही प्राणी आकाशात उडून सुटणार नाही.
3.64.64
मम चापगुणोन्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम्।
मर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् ॥ ३.६४.६४ ॥
माझ्या धनुष्याच्या दोरीतून सतत सुटलेल्या बाणजालांनी आणि माझ्या लोखंडी बाणांनी चिरडले जाऊन मृग आणि पक्षी भ्रमित होऊन विखुरले जातील.
3.64.65
समाकुलममर्यादं जगत् पश्याद्य लक्ष्मण।
आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकदुरावरैः ॥ ३.६४.६५ ॥
हे लक्ष्मणा, आज पाहा, हे जग पूर्णपणे अस्ताव्यस्त आणि मर्यादाहीन होईल; कानापर्यंत ओढलेल्या बाणांनी, जे जीवलोकाला रोखता येणार नाहीत.
3.64.66
करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसम्।
मम रोषप्रयुक्तानां विशिखानां बलं सुराः ॥ ३.६४.६६ ॥
मैथिली (सीते) साठी मी पिशाच आणि राक्षसांनाही सोडणार नाही; हे देवांनो, माझ्या रोषाने सोडलेल्या बाणांचे बळ पाहा.
3.64.67
द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानाममर्षाद् दूरगामिनाम्।
नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः ॥ ३.६४.६७ ॥
आज ते पाहतील, क्रोधाने सोडलेल्या दूरवर जाणाऱ्या (बाणांना). देव नाहीत, दैत्य नाहीत, पिशाच नाहीत, राक्षसही नाहीत.
3.64.68
भविष्यन्ति मम क्रोधात् त्रैलोक्ये विप्रणाशिते।
देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि ॥ ३.६४.६८ ॥
माझ्या क्रोधाने, त्रिलोक नष्ट झाल्यावर, देव, दानव, यक्षांचे जे लोक आहेत, आणि राक्षसांचेही (ते नष्ट होतील).
3.64.69
बहुधा निपतिष्यन्ति बाणौघैः शकलीकृताः।
निर्मर्यादानिमाँल्लोकान् करिष्याम्यद्य सायकैः ॥ ३.६४.६९ ॥
बाणांच्या प्रवाहाने तुकडे होऊन ते अनेक प्रकारे पडतील. आज मी माझ्या बाणांनी या लोकांना मर्यादाहीन करीन.
3.64.70
हृतां मृतां वा सौमित्रे न दास्यन्ति ममेश्वराः।
तथारूपां हि वैदेहीं न दास्यन्ति यदि प्रियाम् ॥ ३.६४.७० ॥
हे सौमित्रे, हरण केलेली असो वा मृत असो, माझे स्वामी (देव) मला तिला परत देणार नाहीत. अशा रूपाची माझी प्रिय वैदेही जर त्यांनी दिली नाही (तर असेच होईल).
3.64.71
नाशयामि जगत् सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्।
यावद् दर्शनमस्या वै तापयामि च सायकैः ॥ ३.६४.७१ ॥
चराचरासह त्रिलोक, सर्व जग मी नष्ट करीन; तिला पाहीपर्यंत बाणांनी त्यांना तापवीन.
3.64.72
इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षः स्फुरमाणोष्ठसम्पुटः।
वल्कलाजिनमाबद्ध्य जटाभारमबन्धयत् ॥ ३.६४.७२ ॥
असे बोलून, क्रोधाने लालसर डोळे व थरथरणारे ओठ असलेल्या (रामाने) वल्कल व मृगाजिन बांधले आणि जटाभार बांधला.
3.64.73
तस्य क्रुद्धस्य रामस्य तथाभूतस्य धीमतः।
त्रिपुरं जघ्नुषः पूर्वं रुद्रस्येव बभौ तनुः ॥ ३.६४.७३ ॥
क्रोधित झालेल्या, असे रूप बदललेल्या बुद्धिमान रामाचे शरीर पूर्वी त्रिपुराचा संहार करणाऱ्या रुद्रासारखे तेजस्वी दिसले.
3.64.74
लक्ष्मणादथ चादाय रामो निष्पीड्य कार्मुकम्।
शरमादाय संदीप्तं घोरमाशीविषोपमम् ॥ ३.६४.७४ ॥
नंतर रामाने लक्ष्मणाकडून धनुष्य घेऊन ते दाबून धरले आणि पेटलेला, भयंकर, विषारी सापासारखा एक बाण घेतला.
3.64.75
संदधे धनुषि श्रीमान् रामः परपुरञ्जयः।
युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.६४.७५ ॥
तेजस्वी, शत्रुनगरे जिंकणारे राम धनुष्यावर बाण लावून, युगांताच्या अग्नीसारखे क्रुद्ध होऊन हे बोलले.
3.64.76
यथा जरा यथा मृत्युर्यथा कालो यथा विधिः।
नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण।
तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्म्यसंशयम् ॥ ३.६४.७६ ॥
जरा, मृत्यू, काल आणि विधी जसे सर्व प्राण्यांमध्ये नेहमी अप्रतिहत असतात, हे लक्ष्मणा, तसाच क्रोधाने युक्त झालेला मी निःसंशय अडवता येणारा नाही.
3.64.77
पुरेव मे चारुदतीमनिन्दितां
दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम्।
सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं
जगत् सशैलं परिवर्तयाम्यहम् ॥ ३.६४.७७ ॥
पूर्वीप्रमाणेच सुंदर दात असलेली, निर्दोष मैथिली सीता जर आज त्यांनी परत केली नाही, तर देव, गंधर्व, मानव, नागांसह पर्वतांसकट मी हे जग उलथून टाकीन.