বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 3.66
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.66.1
तं तथा शोकसंतप्तं विलपन्तमनाथवत्।
मोहेन महता युक्तं परिद्यूनमचेतसम् ॥ ३.६६.१ ॥
শোকে সন্তপ্ত, অনাথের মতো বিলাপরত তাঁকে, মহামোহে আচ্ছন্ন, ক্লান্ত ও অচেতন অবস্থায় (দেখল)।
3.66.2
ततः सौमित्रिराश्वस्य मुहूर्तादिव लक्ष्मणः।
रामं सम्बोधयामास चरणौ चाभिपीडयन् ॥ ३.६६.२ ॥
তখন সুমিত্রাপুত্র লক্ষ্মণ মুহূর্তেই আশ্বস্ত হয়ে, রামের পা টিপতে টিপতে তাঁকে সম্বোধন করতে লাগলেন।
3.66.3
महता तपसा चापि महता चापि कर्मणा।
राज्ञा दशरथेनासील्लब्धोऽमृतमिवामरैः ॥ ३.६६.३ ॥
মহান তপস্যায় ও মহান কর্মে রাজা দশরথ তা লাভ করেছিলেন, যেমন দেবতারা অমৃত লাভ করেন।
3.66.4
तव चैव गुणैर्बद्धस्त्वद्वियोगान्महीपतिः।
राजा देवत्वमापन्नो भरतस्य यथा श्रुतम् ॥ ३.६६.४ ॥
তোমার গুণে আবদ্ধ রাজা তোমার বিচ্ছেদে, ভরত যেমন শুনেছেন, দেবত্ব লাভ করেছেন।
3.66.5
यदि दुःखमिदं प्राप्तं काकुत्स्थ न सहिष्यसे।
प्राकृतश्चाल्पसत्त्वश्च इतरः कः सहिष्यति ॥ ३.६६.५ ॥
হে কাকুৎস্থ, যদি তুমিই এই দুঃখ এসে পড়লে সহ্য করতে না পার, তবে সাধারণ ও দুর্বলচিত্ত অন্য কে সহ্য করবে?
3.66.6
आश्वसिहि नरश्रेष्ठ प्राणिनः कस्य नापदः।
संस्पृशन्त्यग्निवद् राजन् क्षणेन व्यपयान्ति च ॥ ३.६६.६ ॥
হে নরশ্রেষ্ঠ, আশ্বস্ত হও। হে রাজন, কোন প্রাণীর উপর আপদ আসে না? সেগুলো আগুনের মতো স্পর্শ করে, এবং ক্ষণেই সরে যায়।
3.66.7
दुःखितो हि भवाँल्लोकांस्तेजसा यदि धक्ष्यते।
आर्ताः प्रजा नरव्याघ्र क्व नु यास्यन्ति निर्वृतिम् ॥ ३.६६.७ ॥
হে নরব্যাঘ্র, আপনি দুঃখিত হয়ে যদি আপনার তেজে লোকসমূহ দগ্ধ করেন, তবে আর্ত প্রজারা কোথায় শান্তি লাভ করবে?
3.66.8
लोकस्वभाव एवैष ययातिर्नहुषात्मजः।
गतः शक्रेण सालोक्यमनयस्तं समस्पृशत् ॥ ३.६६.८ ॥
এটাই লোকস্বভাব; নহুষের পুত্র যযাতি ইন্দ্রের সঙ্গে সেই লোকেই গিয়েছিলেন, তবু অনর্থ তাঁকেও স্পর্শ করেছিল।
3.66.9
महर्षिर्यो वसिष्ठस्तु यः पितुर्नः पुरोहितः।
अह्ना पुत्रशतं जज्ञे तथैवास्य पुनर्हतम् ॥ ३.६६.९ ॥
আমাদের পিতার পুরোহিত মহর্ষি বশিষ্ঠের একদিনে শত পুত্র জন্মেছিল; পরে তারা সকলেও একইভাবে নিহত হয়েছিল।
3.66.10
या चेयं जगतो माता सर्वलोकनमस्कृता।
अस्याश्च चलनं भूमेर्दृश्यते कोसलेश्वर ॥ ३.६६.१० ॥
জগতের যে মাতা, সর্বলোক দ্বারা বন্দিতা এই পৃথিবীরও কম্পন দেখা যাচ্ছে, হে কোসলেশ্বর।
3.66.11
यौ धर्मौ जगतो नेत्रौ यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्।
आदित्यचन्द्रौ ग्रहणमभ्युपेतौ महाबलौ ॥ ३.६६.११ ॥
জগতের যে দুই নয়ন, যাঁদের উপর সবকিছু প্রতিষ্ঠিত, সেই মহাবলী সূর্য ও চন্দ্র গ্রহণ লাভ করেছে।
3.66.12
सुमहान्त्यपि भूतानि देवाश्च पुरुषर्षभ।
न दैवस्य प्रमुञ्चन्ति सर्वभूतानि देहिनः ॥ ३.६६.१२ ॥
হে পুরুষর্ষভ, অতি মহান প্রাণীরাও এবং দেবতারাও দৈবের হাত থেকে মুক্তি পায় না; দেহধারী সব প্রাণীও তেমনই।
3.66.13
शक्रादिष्वपि देवेषु वर्तमानौ नयानयौ।
श्रूयेते नरशार्दूल न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ३.६६.१३ ॥
হে নরশ্রেষ্ঠ, ইন্দ্রাদি দেবতাদের মধ্যেও শুভ ও অশুভ অবস্থা বর্তমান বলে শোনা যায়; তাই তোমার শোক করা উচিত নয়।
3.66.14
मृतायामपि वैदेह्यां नष्टायामपि राघव।
शोचितुं नार्हसे वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥ ३.६६.१४ ॥
হে রাঘব, হে বীর, বৈদেহী মৃত হলেও বা হারিয়ে গেলেও, সাধারণ মানুষের মতো তোমার শোক করা উচিত নয়।
3.66.15
त्वद्विधा नहि शोचन्ति सततं सर्वदर्शनाः।
सुमहत्स्वपि कृच्छ्रेषु रामानिर्विण्णदर्शनाः ॥ ३.६६.१५ ॥
তোমার মতো মানুষ, যারা সর্বদর্শী এবং ভীষণ কষ্টেও অবিচলিত দৃষ্টিসম্পন্ন, তারা সর্বদা শোক করে না।
3.66.16
तत्त्वतो हि नरश्रेष्ठ बुद्ध्या समनुचिन्तय।
बुद्ध्या युक्ता महाप्राज्ञा विजानन्ति शुभाशुभे ॥ ३.६६.१६ ॥
হে নরশ্রেষ্ঠ, বুদ্ধি দিয়ে সত্যিই ভালোভাবে চিন্তা করো; বুদ্ধিমান মহাজ্ঞানীরাই শুভ ও অশুভ বুঝতে পারেন।
3.66.17
अदृष्टगुणदोषाणामध्रुवाणां तु कर्मणाम्।
नान्तरेण क्रियां तेषां फलमिष्टं च वर्तते ॥ ३.६६.१७ ॥
গুণ-দোষ অদৃশ্য এবং অস্থির কর্মসমূহের ফল সেই কর্ম ছাড়া হয় না; কাঙ্ক্ষিত ফলও তাদের থেকেই আসে।
3.66.18
मामेवं हि पुरा वीर त्वमेव बहुशोक्तवान्।
अनुशिष्याद्धि को नु त्वामपि साक्षाद् बृहस्पतिः ॥ ३.६६.१८ ॥
হে বীর, পূর্বে তুমি নিজেই আমাকে এভাবে বহুবার বলেছ; তাহলে তোমাকে কে উপদেশ দিতে পারে, সাক্ষাৎ বৃহস্পতি হলেও?
3.66.19
बुद्धिश्च ते महाप्राज्ञ देवैरपि दुरन्वया।
शोकेनाभिप्रसुप्तं ते ज्ञानं सम्बोधयाम्यहम् ॥ ३.६६.१९ ॥
হে মহাপ্রাজ্ঞ, তোমার বুদ্ধি দেবতাদেরও দুর্বোধ্য। শোকে তোমার জ্ঞান গভীর নিদ্রায় ঘুমিয়ে আছে; আমি তা জাগিয়ে তুলছি।
3.66.20
दिव्यं च मानुषं चैवमात्मनश्च पराक्रमम्।
इक्ष्वाकुवृषभावेक्ष्य यतस्व द्विषतां वधे ॥ ३.६६.२० ॥
হে ইক্ষ্বাকুবৃষভ, তোমার দিব্য ও মানবিক পরাক্রম স্মরণ করে শত্রুবধে যত্নবান হও।
3.66.21
किं ते सर्वविनाशेन कृतेन पुरुषर्षभ।
तमेव तु रिपुं पापं विज्ञायोद्धर्तुमर्हसि ॥ ३.६६.२१ ॥
হে পুরুষশ্রেষ্ঠ, সবকিছু ধ্বংস করে তোমার কী লাভ? সেই পাপী শত্রুকে চিনে তাকে উৎপাটনই তোমার যোগ্য।