वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.66
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.66.1
तं तथा शोकसंतप्तं विलपन्तमनाथवत्।
मोहेन महता युक्तं परिद्यूनमचेतसम् ॥ ३.६६.१ ॥
शोकाने संतप्त होऊन अनाथाप्रमाणे विलाप करणाऱ्या, महान मोहाने ग्रासलेल्या, क्षीण आणि अचेत झालेल्या त्याला (तिने पाहिले).
3.66.2
ततः सौमित्रिराश्वस्य मुहूर्तादिव लक्ष्मणः।
रामं सम्बोधयामास चरणौ चाभिपीडयन् ॥ ३.६६.२ ॥
मग सुमित्रेचा पुत्र लक्ष्मण क्षणार्धात सावरला आणि रामाचे पाय चेपत त्याला संबोधू लागला.
3.66.3
महता तपसा चापि महता चापि कर्मणा।
राज्ञा दशरथेनासील्लब्धोऽमृतमिवामरैः ॥ ३.६६.३ ॥
महान तपाने आणि महान कर्माने राजा दशरथाने ते मिळवले होते, जसे देवांनी अमृत मिळवावे तसे.
3.66.4
तव चैव गुणैर्बद्धस्त्वद्वियोगान्महीपतिः।
राजा देवत्वमापन्नो भरतस्य यथा श्रुतम् ॥ ३.६६.४ ॥
तुझ्या गुणांनी बद्ध झालेला राजा तुझ्या वियोगामुळे, भरताने ऐकल्याप्रमाणे, देवत्वाला पोहोचला आहे.
3.66.5
यदि दुःखमिदं प्राप्तं काकुत्स्थ न सहिष्यसे।
प्राकृतश्चाल्पसत्त्वश्च इतरः कः सहिष्यति ॥ ३.६६.५ ॥
हे काकुत्स्था, हे दुःख आलेले असताना जर तूच सहन करू शकला नाहीस, तर सामान्य आणि दुर्बलमनाचा दुसरा कोण सहन करील?
3.66.6
आश्वसिहि नरश्रेष्ठ प्राणिनः कस्य नापदः।
संस्पृशन्त्यग्निवद् राजन् क्षणेन व्यपयान्ति च ॥ ३.६६.६ ॥
हे नरश्रेष्ठा, धीर धर. हे राजा, कोणत्या प्राण्याला आपत्ती येत नाहीत? त्या अग्नीप्रमाणे स्पर्श करतात आणि क्षणात निघूनही जातात.
3.66.7
दुःखितो हि भवाँल्लोकांस्तेजसा यदि धक्ष्यते।
आर्ताः प्रजा नरव्याघ्र क्व नु यास्यन्ति निर्वृतिम् ॥ ३.६६.७ ॥
हे नरव्याघ्रा, आपण दुःखी होऊन आपल्या तेजाने लोकांना जाळले, तर पीडित प्रजा कुठे शांती मिळवतील?
3.66.8
लोकस्वभाव एवैष ययातिर्नहुषात्मजः।
गतः शक्रेण सालोक्यमनयस्तं समस्पृशत् ॥ ३.६६.८ ॥
हाच लोकस्वभाव आहे; नहुषपुत्र ययाती इंद्रासह त्याच लोकात गेला, तरीही अनर्थाने त्यालाही स्पर्श केला.
3.66.9
महर्षिर्यो वसिष्ठस्तु यः पितुर्नः पुरोहितः।
अह्ना पुत्रशतं जज्ञे तथैवास्य पुनर्हतम् ॥ ३.६६.९ ॥
आमच्या पित्याचे पुरोहित महर्षी वसिष्ठ यांना एकाच दिवशी शंभर पुत्र झाले; पुढे तेही तसेच मारले गेले.
3.66.10
या चेयं जगतो माता सर्वलोकनमस्कृता।
अस्याश्च चलनं भूमेर्दृश्यते कोसलेश्वर ॥ ३.६६.१० ॥
जगाची माता, सर्व लोकांनी नमस्कारलेली ही पृथ्वीसुद्धा कंपित होताना दिसत आहे, हे कोसलेश्वरा.
3.66.11
यौ धर्मौ जगतो नेत्रौ यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्।
आदित्यचन्द्रौ ग्रहणमभ्युपेतौ महाबलौ ॥ ३.६६.११ ॥
जगाचे जे दोन नेत्र, ज्यांच्यावर सर्व काही प्रतिष्ठित आहे, ते महाबलवान सूर्य आणि चंद्र ग्रहणाला सामोरे गेले आहेत.
3.66.12
सुमहान्त्यपि भूतानि देवाश्च पुरुषर्षभ।
न दैवस्य प्रमुञ्चन्ति सर्वभूतानि देहिनः ॥ ३.६६.१२ ॥
हे पुरुषर्षभा, अत्यंत महान प्राणीसुद्धा आणि देवसुद्धा दैवापासून सुटत नाहीत; देहधारी सर्व प्राणीही तसेच.
3.66.13
शक्रादिष्वपि देवेषु वर्तमानौ नयानयौ।
श्रूयेते नरशार्दूल न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ३.६६.१३ ॥
हे नरश्रेष्ठा, इंद्रादि देवांमध्येही चांगले व वाईट नशीब असल्याचे ऐकले जाते; म्हणून तुला शोक करणे योग्य नाही.
3.66.14
मृतायामपि वैदेह्यां नष्टायामपि राघव।
शोचितुं नार्हसे वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥ ३.६६.१४ ॥
हे राघवा, हे वीरा, वैदेही मेली असली किंवा हरवली असली तरी सामान्य माणसाप्रमाणे तुला शोक करणे योग्य नाही.
3.66.15
त्वद्विधा नहि शोचन्ति सततं सर्वदर्शनाः।
सुमहत्स्वपि कृच्छ्रेषु रामानिर्विण्णदर्शनाः ॥ ३.६६.१५ ॥
तुझ्यासारखे, सर्व जाणणारे, मोठ्या संकटातही विचलित न होणाऱ्या दृष्टीचे लोक सतत शोक करत नाहीत.
3.66.16
तत्त्वतो हि नरश्रेष्ठ बुद्ध्या समनुचिन्तय।
बुद्ध्या युक्ता महाप्राज्ञा विजानन्ति शुभाशुभे ॥ ३.६६.१६ ॥
हे नरश्रेष्ठा, खरोखर बुद्धीने नीट विचार कर; बुद्धिमान महाज्ञानीच चांगले आणि वाईट ओळखतात.
3.66.17
अदृष्टगुणदोषाणामध्रुवाणां तु कर्मणाम्।
नान्तरेण क्रियां तेषां फलमिष्टं च वर्तते ॥ ३.६६.१७ ॥
गुणदोष न दिसणाऱ्या आणि अस्थिर कर्मांचे फळ त्या कर्माशिवाय उत्पन्न होत नाही; इष्ट फलही त्यांच्यामुळेच मिळते.
3.66.18
मामेवं हि पुरा वीर त्वमेव बहुशोक्तवान्।
अनुशिष्याद्धि को नु त्वामपि साक्षाद् बृहस्पतिः ॥ ३.६६.१८ ॥
हे वीरा, पूर्वी तूच मला असे अनेकदा सांगितले आहेस; मग तुला कोण उपदेश करू शकेल, साक्षात बृहस्पती असला तरीही?
3.66.19
बुद्धिश्च ते महाप्राज्ञ देवैरपि दुरन्वया।
शोकेनाभिप्रसुप्तं ते ज्ञानं सम्बोधयाम्यहम् ॥ ३.६६.१९ ॥
हे महाप्राज्ञा, तुझी बुद्धी देवांनाही अगम्य आहे. शोकाने तुझे ज्ञान गाढ झोपेत आहे; मी ते जागे करतो.
3.66.20
दिव्यं च मानुषं चैवमात्मनश्च पराक्रमम्।
इक्ष्वाकुवृषभावेक्ष्य यतस्व द्विषतां वधे ॥ ३.६६.२० ॥
हे इक्ष्वाकुवृषभा, तुझा दिव्य आणि मानुषी पराक्रम आठव आणि शत्रूंच्या वधासाठी प्रयत्न कर.
3.66.21
किं ते सर्वविनाशेन कृतेन पुरुषर्षभ।
तमेव तु रिपुं पापं विज्ञायोद्धर्तुमर्हसि ॥ ३.६६.२१ ॥
हे पुरुषर्षभा, सर्वांचा नाश करून तुला काय लाभ? त्या पापी शत्रूला ओळखून त्याचे उच्चाटन करणेच तुला योग्य आहे.