વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 3.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.67.1
पूर्वजोऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम्।
सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः ॥ ३.६७.१ ॥
લક્ષ્મણનું સુભાષિત સાંભળતાં જ, સારને ગ્રહણ કરનાર મોટા ભાઈ રાઘવે એ મહાસારને સ્વીકારી લીધો.
3.67.2
स निगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं रोषमात्मनः।
अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३.६७.२ ॥
તે મહાબાહુએ પોતાનો વધેલો ક્રોધ રોકીને, વિચિત્ર ધનુષ્ય પકડીને રામે લક્ષ્મણને કહ્યું.
3.67.3
किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण।
केनोपायेन पश्यावः सीतामिह विचिन्तय ॥ ३.६७.३ ॥
શું કરીશું, વત્સ? લક્ષ્મણ, ક્યાં જઈએ? કયા ઉપાયથી અહીં સીતાને જોઈશું? વિચાર કર.
3.67.4
तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।
इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि ॥ ३.६७.४ ॥
એ પરિતાપથી પીડિત રામને લક્ષ્મણે આ વચનો કહ્યાં — તમારે આ જ જનસ્થાનમાં શોધવું જોઈએ.
3.67.5
राक्षसैर्बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम्।
सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च ॥ ३.६७.५ ॥
ઘણા રાક્ષસોથી ભરેલું, નાના પ્રકારનાં વૃક્ષો અને લતાઓથી યુક્ત આ વન છે; અહીં પર્વતોના દુર્ગમ સ્થાનો, ખીણો અને ગુફાઓ છે.
3.67.6
गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः।
आवासाः किंनराणां च गन्धर्वभवनानि च ॥ ३.६७.६ ॥
વિવિધ ભયાનક ગુફાઓ છે, જે અનેક પ્રકારનાં મૃગોનાં ટોળાંથી ભરેલી છે; કિન્નરોનાં નિવાસ અને ગંધર્વોનાં ભવન પણ છે.
3.67.7
तानि युक्तो मया सार्धं समन्वेषितुमर्हसि।
त्वद्विधा बुद्धिसम्पन्ना महात्मानो नरर्षभाः ॥ ३.६७.७ ॥
તે સ્થાનોની શોધ તારે મારી સાથે મળીને કરવી જોઈએ. તારા જેવા બુદ્ધિમાન, મહાત્મા અને નરશ્રેષ્ઠ પુરુષોએ જ આમ કરવું જોઈએ.
3.67.8
आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः।
इत्युक्तस्तद् वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः ॥ ३.६७.८ ॥
પવનના વેગથી પર્વતો જેમ ચલિત થતા નથી, તેમ આપત્તિમાં સજ્જનો કંપતા નથી. આમ કહેવાયેલા તેઓ લક્ષ્મણ સાથે તે આખા વનમાં ફર્યા.
3.67.9
क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम्।
ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम् ॥ ३.६७.९ ॥
ક્રોધિત રામે ધનુષ પર એક ભયંકર, ધારદાર બાણ ચડાવ્યું. ત્યારે પર્વતના શિખર જેવા, મહાભાગ્યશાળી અને દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પક્ષીને તેમણે જોયા.
3.67.10
ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्।
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३.६७.१० ॥
ભૂમિ પર પડેલા, લોહીથી ભીંજાયેલા જટાયુને તેમણે જોયા. પર્વતના શિખર જેવા તેમને જોઈને રામે લક્ષ્મણને કહ્યું.
3.67.11
अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः।
गृध्ररूपमिदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम् ॥ ३.६७.११ ॥
આ જ વૈદેહી સીતાને ખાઈ ગયો છે, એમાં શંકા નથી. ગીધના રૂપમાં આ સ્પષ્ટપણે રાક્ષસ છે, જે વનમાં ભટકતો હતો.
3.67.12
भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम्।
एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैः शरैर्घोरैरजिह्मगैः ॥ ३.६७.१२ ॥
વિશાળ નેત્રોવાળી સીતાને ખાઈને આ સુખેથી બેઠો છે. સળગતા અગ્રભાગવાળા, ભયંકર, સીધા જનારા બાણોથી હું તેનો વધ કરીશ.
3.67.13
इत्युक्त्वाभ्यपतद् द्रष्टुं संधाय धनुषि क्षुरम्।
क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्निव मेदिनीम् ॥ ३.६७.१३ ॥
આમ કહીને, ધનુષ્ય પર ક્ષુરબાણ ચડાવીને તેને જોવા તે આગળ ધસ્યો. સમુદ્ર સુધી ફેલાયેલી પૃથ્વીને જાણે હલાવતો ક્રોધિત રામ હતો.
3.67.14
तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन्।
अभ्यभाषत पक्षी स रामं दशरथात्मजम् ॥ ३.६७.१४ ॥
તે પક્ષીએ અત્યંત દીન વાણીમાં, ફીણ સાથે લોહી ઓકતાં, દશરથપુત્ર રામ સાથે વાત કરી.
3.67.15
यामोषधीमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने।
सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम् ॥ ३.६७.१५ ॥
હે દીર્ઘાયુ, આ મહાવનમાં તું જે ઔષધિ શોધે છે, તે દેવી અને મારા પ્રાણ — બંનેનું રાવણે હરણ કર્યું છે.
3.67.16
त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा ॥ ३.६७.१६ ॥
હે રાઘવ, તારાથી અને લક્ષ્મણથી વિખૂટી પડેલી તે દેવીને બળવાન રાવણ હરણ કરીને લઈ જતો હતો, તે મેં જોયું.
3.67.17
सीतामभ्यवपन्नोऽहं रावणश्च रणे प्रभो।
विध्वंसितरथच्छत्रः पतितो धरणीतले ॥ ३.६७.१७ ॥
હે પ્રભુ, મેં સીતા પર હુમલો કર્યો; યુદ્ધમાં રાવણ પણ — તેનો રથ અને છત્ર તૂટી જતાં તે ધરતી પર પડ્યો.
3.67.18
एतदस्य धनुर्भग्नमेते चास्य शरास्तथा।
अयमस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः ॥ ३.६७.१८ ॥
આ તેનું ધનુષ્ય તૂટી ગયું છે, અને તેનાં બાણો પણ તેમ જ. હે રામ, યુદ્ધમાં તેનો આ યુદ્ધરથ પણ તૂટી ગયો છે.
3.67.19
अयं तु सारथिस्तस्य मत्पक्षनिहतो भुवि।
परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः ॥ ३.६७.१९ ॥
આ તેનો સારથી છે, મારી પાંખના પ્રહારથી ભૂમિ પર પડેલો. થાકેલી મારી પાંખો તલવારથી કાપીને રાવણે—
3.67.20
सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसम्।
रक्षसा निहतं पूर्वं मां न हन्तुं त्वमर्हसि ॥ ३.६७.२० ॥
વૈદેહી સીતાને લઈને તે આકાશમાં ઊડી ગયો. રાક્ષસે પહેલાં જ ઘાયલ કરેલા મને તમારે મારવો ન જોઈએ.
3.67.21
रामस्तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम्।
गृध्रराजं परिष्वज्य परित्यज्य महद् धनुः ॥ ३.६७.२१ ॥
રામે તેની વાત સમજી—સીતા સાથે જોડાયેલી તે પ્રિય કથા. ગૃધ્રરાજને આલિંગન આપી, મહાન ધનુષ્ય મૂકીને—
3.67.22
निपपातावशो भूमौ रुरोद सहलक्ष्मणः।
द्विगुणीकृततापार्तो रामो धीरतरोऽपि सन् ॥ ३.६७.२२ ॥
તે લાચાર થઈને ભૂમિ પર પડ્યો; લક્ષ્મણ સાથે રડ્યો. બમણા સંતાપથી પીડિત રામ, જે અત્યંત ધીર હતા, છતાં—
3.67.23
एकमेकायने कृच्छ्रे निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः।
समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ ३.६७.२३ ॥
સંકટમાં, ક્ષણે ક્ષણે વારંવાર નિસાસા નાખતા તેને જોઈને દુઃખી રામે સૌમિત્રીને આમ કહ્યું—
3.67.24
राज्यं भ्रष्टं वने वासः सीता नष्टा मृतो द्विजः।
ईदृशीयं ममालक्ष्मीर्दहेदपि हि पावकम् ॥ ३.६७.२४ ॥
રાજ્ય છીનવાયું, વનમાં વાસ; સીતા ખોવાઈ, દ્વિજ (પક્ષી) મૃત્યુ પામ્યો. મારું આવું આ દુર્ભાગ્ય અગ્નિને પણ બાળી નાખે.
3.67.25
सम्पूर्णमपि चेदद्य प्रतरेयं महोदधिम्।
सोऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत् सरितां पतिः ॥ ३.६७.२५ ॥
આજે જો હું પૂર્ણ ભરેલા મહાસાગરને પાર કરું, તો પણ મારા અભાગ્યથી નદીઓનો સ્વામી એવો એ સાગર પણ અવશ્ય સુકાઈ જશે.
3.67.26
नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तोऽस्मिन् स चराचरे।
येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा ॥ ३.६७.२६ ॥
આ ચરાચર જગતમાં મારા કરતાં વધારે અભાગી કોઈ નથી; મારને કારણે આ મહાન વિપત્તિની જાળમાં આવી પડી છે.
3.67.27
अयं पितुर्वयस्यो मे गृध्रराजो महाबलः।
शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात् ॥ ३.६७.२७ ॥
આ મારા પિતાના મિત્ર, મહાબલી ગીધરાજ છે; મારા ભાગ્યના ઊલટફેરથી ઘાયલ થઈને તે ભૂમિ પર પડેલા છે.
3.67.28
इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः।
जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन् ॥ ३.६७.२८ ॥
આ રીતે અનેક વાર કહીને, લક્ષ્મણ સહિત રાઘવે પિતાના સ્નેહને પ્રગટ કરતાં જટાયુને સ્પર્શ કર્યો.
3.67.29
निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं
तं गृध्रराजं परिगृह्य राघवः।
क्व मैथिली प्राणसमा गतेति
विमुच्य वाचं निपपात भूमौ ॥ ३.६७.२९ ॥
પાંખો કપાયેલા, લોહીથી ભીંજાયેલા તે ગીધરાજને વળગીને રાઘવે, 'પ્રાણસમાન મૈથિલી ક્યાં ગઈ?' એમ કહી વાણી છોડીને ભૂમિ પર પડ્યા.