वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.67.1
पूर्वजोऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम्।
सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः ॥ ३.६७.१ ॥
लक्ष्मणाचे सुभाषित ऐकताच, सार ग्रहण करणारे ज्येष्ठ राघव त्या महान साराचा स्वीकार करते झाले.
3.67.2
स निगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं रोषमात्मनः।
अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३.६७.२ ॥
त्या महाबाहूने आपला वाढलेला क्रोध आवरला आणि विचित्र धनुष्य हाती धरून राम लक्ष्मणाला म्हणाले.
3.67.3
किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण।
केनोपायेन पश्यावः सीतामिह विचिन्तय ॥ ३.६७.३ ॥
काय करायचे, वत्सा? लक्ष्मणा, कुठे जायचे? कोणत्या उपायाने येथे सीतेला पाहू? विचार कर.
3.67.4
तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।
इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि ॥ ३.६७.४ ॥
त्या संतापाने व्याकुळ झालेल्या रामाला लक्ष्मण असे म्हणाला — तुम्ही याच जनस्थानात शोध घेणे योग्य आहे.
3.67.5
राक्षसैर्बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम्।
सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च ॥ ३.६७.५ ॥
अनेक राक्षसांनी व्यापलेले, नाना प्रकारच्या वृक्षवेलींनी युक्त असे हे वन आहे; येथे पर्वतांचे दुर्गम प्रदेश, दर्‍या आणि गुहा आहेत.
3.67.6
गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः।
आवासाः किंनराणां च गन्धर्वभवनानि च ॥ ३.६७.६ ॥
विविध भयानक गुहा आहेत, ज्या नाना प्रकारच्या मृगांच्या कळपांनी भरलेल्या; किन्नरांची निवासस्थाने आणि गंधर्वांची भवनेही आहेत.
3.67.7
तानि युक्तो मया सार्धं समन्वेषितुमर्हसि।
त्वद्विधा बुद्धिसम्पन्ना महात्मानो नरर्षभाः ॥ ३.६७.७ ॥
त्या ठिकाणांचा माझ्यासोबत शोध घेणे तुला योग्य आहे. तुझ्यासारखे बुद्धिमान, महात्मे आणि नरश्रेष्ठ पुरुषच असे करावेत.
3.67.8
आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः।
इत्युक्तस्तद् वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः ॥ ३.६७.८ ॥
वाऱ्याच्या वेगाने पर्वत जसे हलत नाहीत, तसेच संकटात सज्जन डगमगत नाहीत. असे सांगितल्यावर त्यांनी लक्ष्मणासह त्या सर्व अरण्यात संचार केला.
3.67.9
क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम्।
ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम् ॥ ३.६७.९ ॥
क्रुद्ध झालेल्या रामाने धनुष्यावर एक भयंकर, धारदार बाण लावला. तेव्हा पर्वतशिखरासारख्या, महाभाग्यवान आणि द्विजश्रेष्ठ अशा पक्ष्याला त्यांनी पाहिले.
3.67.10
ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्।
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३.६७.१० ॥
जमिनीवर पडलेला, रक्ताने भिजलेला जटायू त्यांनी पाहिला. पर्वतशिखरासारख्या त्याला पाहून राम लक्ष्मणाला म्हणाला.
3.67.11
अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः।
गृध्ररूपमिदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम् ॥ ३.६७.११ ॥
याने वैदेही सीतेला खाल्ले आहे, यात शंका नाही. गिधाडाचे रूप धारण केलेला हा स्पष्टपणे राक्षस असून अरण्यात फिरत होता.
3.67.12
भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम्।
एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैः शरैर्घोरैरजिह्मगैः ॥ ३.६७.१२ ॥
विशाल नेत्रांच्या सीतेला खाऊन हा सुखाने बसला आहे. पेटत्या टोकांच्या, भयंकर, सरळ जाणाऱ्या बाणांनी मी याचा वध करीन.
3.67.13
इत्युक्त्वाभ्यपतद् द्रष्टुं संधाय धनुषि क्षुरम्।
क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्निव मेदिनीम् ॥ ३.६७.१३ ॥
असे म्हणून, धनुष्यावर क्षुरबाण चढवून त्याला पाहण्यासाठी तो पुढे झेपावला. समुद्रापर्यंत पसरलेली पृथ्वी जणू हलवत क्रुद्ध राम उभा होता.
3.67.14
तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन्।
अभ्यभाषत पक्षी स रामं दशरथात्मजम् ॥ ३.६७.१४ ॥
त्या पक्ष्याने अत्यंत दीन वाणीने, फेसासह रक्त ओकत, दशरथपुत्र रामाशी संवाद साधला.
3.67.15
यामोषधीमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने।
सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम् ॥ ३.६७.१५ ॥
हे दीर्घायुषी, या महारण्यात तू ज्या औषधीचा शोध घेत आहेस, ती देवी आणि माझे प्राण — दोन्ही रावणाने हरण केले आहेत.
3.67.16
त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा ॥ ३.६७.१६ ॥
हे राघवा, तुझ्यापासून आणि लक्ष्मणापासून दूर झालेल्या त्या देवीला, बलवान रावणाने हरण करून नेताना मी पाहिले.
3.67.17
सीतामभ्यवपन्नोऽहं रावणश्च रणे प्रभो।
विध्वंसितरथच्छत्रः पतितो धरणीतले ॥ ३.६७.१७ ॥
हे प्रभो, मी सीतेवर हल्ला केला; युद्धात रावणही — त्याचा रथ व छत्र मोडून तो जमिनीवर पडला.
3.67.18
एतदस्य धनुर्भग्नमेते चास्य शरास्तथा।
अयमस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः ॥ ३.६७.१८ ॥
हे पाहा त्याचे धनुष्य मोडले आहे, त्याचे बाणही तसेच आहेत. हे राम, युद्धात त्याचा हा युद्धरथही मोडला आहे.
3.67.19
अयं तु सारथिस्तस्य मत्पक्षनिहतो भुवि।
परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः ॥ ३.६७.१९ ॥
हा त्याचा सारथी आहे, माझ्या पंखाच्या प्रहाराने जमिनीवर पडलेला. थकलेले माझे पंख तलवारीने छाटून रावणाने—
3.67.20
सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसम्।
रक्षसा निहतं पूर्वं मां न हन्तुं त्वमर्हसि ॥ ३.६७.२० ॥
वैदेही सीतेला घेऊन तो आकाशात उडाला. राक्षसाने आधीच घायाळ केलेल्या मला तू मारू नयेस.
3.67.21
रामस्तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम्।
गृध्रराजं परिष्वज्य परित्यज्य महद् धनुः ॥ ३.६७.२१ ॥
रामाने त्याचे बोलणे समजून घेतले—सीतेविषयीची ती प्रिय कथा. गृध्रराजाला आलिंगन देऊन, मोठे धनुष्य टाकून—
3.67.22
निपपातावशो भूमौ रुरोद सहलक्ष्मणः।
द्विगुणीकृततापार्तो रामो धीरतरोऽपि सन् ॥ ३.६७.२२ ॥
तो असहाय होऊन जमिनीवर कोसळला; लक्ष्मणासह रडला. दुप्पट दुःखाने पीडित झालेला राम, जो अत्यंत धीर होता, तरीही—
3.67.23
एकमेकायने कृच्छ्रे निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः।
समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ ३.६७.२३ ॥
संकटात, क्षणोक्षणी पुन्हा पुन्हा उसासे टाकणाऱ्याला पाहून दुःखी झालेला राम सौमित्रीला म्हणाला—
3.67.24
राज्यं भ्रष्टं वने वासः सीता नष्टा मृतो द्विजः।
ईदृशीयं ममालक्ष्मीर्दहेदपि हि पावकम् ॥ ३.६७.२४ ॥
राज्य गेले, वनात वास; सीता हरवली, द्विज (पक्षी) मरण पावला. माझे हे असे दुर्दैव अग्नीलाही जाळून टाकील.
3.67.25
सम्पूर्णमपि चेदद्य प्रतरेयं महोदधिम्।
सोऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत् सरितां पतिः ॥ ३.६७.२५ ॥
आज जरी मी पाण्याने भरलेला महासागर ओलांडला, तरी माझ्या दुर्भाग्यामुळे नद्यांचा स्वामी असलेला तो सागरही नक्कीच आटून जाईल.
3.67.26
नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तोऽस्मिन् स चराचरे।
येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा ॥ ३.६७.२६ ॥
या चराचर जगात माझ्याहून अभागी कोणी नाही; माझ्यामुळेच ही महान संकटाच्या पाशात सापडली आहे.
3.67.27
अयं पितुर्वयस्यो मे गृध्रराजो महाबलः।
शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात् ॥ ३.६७.२७ ॥
हा माझ्या पित्याचा मित्र, महाबलशाली गृध्रराज आहे; माझ्या नशिबाच्या उलटफेरामुळे घायाळ होऊन तो भूमीवर पडला आहे.
3.67.28
इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः।
जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन् ॥ ३.६७.२८ ॥
असे अनेक वेळा बोलून, लक्ष्मणासह राघवाने पित्याविषयीचा स्नेह दाखवत जटायूला स्पर्श केला.
3.67.29
निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं
तं गृध्रराजं परिगृह्य राघवः।
क्व मैथिली प्राणसमा गतेति
विमुच्य वाचं निपपात भूमौ ॥ ३.६७.२९ ॥
पंख छाटलेल्या, रक्ताने माखलेल्या त्या गृध्रराजाला जवळ घेऊन राघव, 'प्राणांइतकी प्रिय मैथिली कुठे गेली?' असे म्हणून बोलणे थांबवून भूमीवर कोसळला.