ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 3.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.67.1
पूर्वजोऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम्।
सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः ॥ ३.६७.१ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ, ਸਾਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਸਾਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।
3.67.2
स निगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं रोषमात्मनः।
अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३.६७.२ ॥
ਉਸ ਮਹਾਬਾਹੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਧਨੁਸ਼ ਥਾਮ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
3.67.3
किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण।
केनोपायेन पश्यावः सीतामिह विचिन्तय ॥ ३.६७.३ ॥
ਕੀ ਕਰੀਏ, ਵਤਸ? ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਈਏ? ਕਿਸ ਉਪਾਇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ? ਸੋਚ ਕੇ ਦੱਸ।
3.67.4
तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।
इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि ॥ ३.६७.४ ॥
ਉਸ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ — ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸੇ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੋਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3.67.5
राक्षसैर्बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम्।
सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च ॥ ३.६७.५ ॥
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਨਾਨਾ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਵੇਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਹ ਥਾਂ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਘਾਟੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ।
3.67.6
गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः।
आवासाः किंनराणां च गन्धर्वभवनानि च ॥ ३.६७.६ ॥
ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ; ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੇ ਵਾਸ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਭਵਨ ਵੀ ਹਨ।
3.67.7
तानि युक्तो मया सार्धं समन्वेषितुमर्हसि।
त्वद्विधा बुद्धिसम्पन्ना महात्मानो नरर्षभाः ॥ ३.६७.७ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਮਹਾਤਮਾ ਅਤੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
3.67.8
आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः।
इत्युक्तस्तद् वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः ॥ ३.६७.८ ॥
ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪਰਬਤ ਜਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹਿੱਲਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਪਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜਣ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਉਸ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮੇ।
3.67.9
क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम्।
ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम् ॥ ३.६७.९ ॥
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਮ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ 'ਤੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ, ਤਿੱਖਾ ਬਾਣ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਫਿਰ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗੇ, ਮਹਾਭਾਗ ਅਤੇ ਦੁਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
3.67.10
ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्।
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३.६७.१० ॥
ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ। ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
3.67.11
अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः।
गृध्ररूपमिदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम् ॥ ३.६७.११ ॥
ਇਸੇ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਗਿੱਧ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
3.67.12
भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम्।
एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैः शरैर्घोरैरजिह्मगैः ॥ ३.६७.१२ ॥
ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਇਹ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਬਲਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਵਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ, ਸਿੱਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ।
3.67.13
इत्युक्त्वाभ्यपतद् द्रष्टुं संधाय धनुषि क्षुरम्।
क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्निव मेदिनीम् ॥ ३.६७.१३ ॥
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਕ੍ਸ਼ੁਰ ਬਾਣ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਮ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
3.67.14
तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन्।
अभ्यभाषत पक्षी स रामं दशरथात्मजम् ॥ ३.६७.१४ ॥
ਉਸ ਪੰਛੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੀਨ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ, ਝੱਗ ਸਮੇਤ ਲਹੂ ਉਲਟੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
3.67.15
यामोषधीमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने।
सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम् ॥ ३.६७.१५ ॥
ਹੇ ਦੀਰਘਾਯੂ, ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਔਸ਼ਧੀ ਨੂੰ ਤੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ — ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਹਰ ਲਿਆ ਹੈ।
3.67.16
त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा ॥ ३.६७.१६ ॥
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੈਥੋਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਰਾਵਣ ਹਰ ਕੇ ਲਿਜਾਂਦਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ।
3.67.17
सीतामभ्यवपन्नोऽहं रावणश्च रणे प्रभो।
विध्वंसितरथच्छत्रः पतितो धरणीतले ॥ ३.६७.१७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਵੀ — ਉਸਦਾ ਰੱਥ ਅਤੇ ਛਤਰ ਟੁੱਟ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
3.67.18
एतदस्य धनुर्भग्नमेते चास्य शरास्तथा।
अयमस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः ॥ ३.६७.१८ ॥
ਇਹ ਉਸਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਟੁੱਟਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਸਦੇ ਤੀਰ ਵੀ ਏਦਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਇਹ ਰਣ-ਰੱਥ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ।
3.67.19
अयं तु सारथिस्तस्य मत्पक्षनिहतो भुवि।
परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः ॥ ३.६७.१९ ॥
ਇਹ ਉਸਦਾ ਸਾਰਥੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਖੰਭ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ। ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਖੰਭ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਰਾਵਣ ਨੇ—
3.67.20
सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसम्।
रक्षसा निहतं पूर्वं मां न हन्तुं त्वमर्हसि ॥ ३.६७.२० ॥
ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
3.67.21
रामस्तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम्।
गृध्रराजं परिष्वज्य परित्यज्य महद् धनुः ॥ ३.६७.२१ ॥
ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਲਈ—ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਉਹ ਪਿਆਰੀ ਕਥਾ। ਗ੍ਰਿਧਰਾਜ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ—
3.67.22
निपपातावशो भूमौ रुरोद सहलक्ष्मणः।
द्विगुणीकृततापार्तो रामो धीरतरोऽपि सन् ॥ ३.६७.२२ ॥
ਉਹ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰੋਇਆ। ਦੁੱਗਣੇ ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਮ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ—
3.67.23
एकमेकायने कृच्छ्रे निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः।
समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ ३.६७.२३ ॥
ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਪਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਹ ਛੱਡਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ—
3.67.24
राज्यं भ्रष्टं वने वासः सीता नष्टा मृतो द्विजः।
ईदृशीयं ममालक्ष्मीर्दहेदपि हि पावकम् ॥ ३.६७.२४ ॥
ਰਾਜ ਗਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ; ਸੀਤਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਦ੍ਵਿਜ (ਪੰਛੀ) ਮਰ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਐਸੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਦੇਵੇ।
3.67.25
सम्पूर्णमपि चेदद्य प्रतरेयं महोदधिम्।
सोऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत् सरितां पतिः ॥ ३.६७.२५ ॥
ਅੱਜ ਜੇ ਮੈਂ ਭਰੇ ਹੋਏ ਮਹਾਸਾਗਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਮਾੜੀ ਕਿਸਮਤ ਕਾਰਨ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਉਹ ਸਾਗਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ।
3.67.26
नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तोऽस्मिन् स चराचरे।
येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा ॥ ३.६७.२६ ॥
ਇਸ ਚਰਾਚਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਬਦਕਿਸਮਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ ਹੈ।
3.67.27
अयं पितुर्वयस्यो मे गृध्रराजो महाबलः।
शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात् ॥ ३.६७.२७ ॥
ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮਿੱਤਰ, ਮਹਾਬਲੀ ਗਿਰਝਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ।
3.67.28
इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः।
जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन् ॥ ३.६७.२८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਕਹਿ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਘਵ ਨੇ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ।
3.67.29
निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं
तं गृध्रराजं परिगृह्य राघवः।
क्व मैथिली प्राणसमा गतेति
विमुच्य वाचं निपपात भूमौ ॥ ३.६७.२९ ॥
ਖੰਭ ਕੱਟੇ ਹੋਏ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਉਸ ਗਿਰਝਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੇ, 'ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗੀ ਮੈਥਿਲੀ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?' ਕਹਿ ਕੇ ਬੋਲ ਛੱਡਦਿਆਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।