વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 3.68
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.68.1
रामः प्रेक्ष्य तु तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम्।
सौमित्रिं मित्रसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.६८.१ ॥
રામે ભયંકર રાવણ વડે ભૂમિ પર પાડી દેવાયેલા તે ગીધને જોઈને, મિત્રભાવે યુક્ત સૌમિત્રીને આ વચન કહ્યું.
3.68.2
ममायं नूनमर्थेषु यतमानो विहंगमः।
राक्षसेन हतः संख्ये प्राणांस्त्यजति मत्कृते ॥ ३.६८.२ ॥
આ પક્ષી ચોક્કસ મારા કાર્ય માટે પ્રયત્નશીલ હતું; યુદ્ધમાં રાક્ષસ વડે હણાઈને મારે કારણે પ્રાણ ત્યજી રહ્યું છે.
3.68.3
अतिखिन्नः शरीरेऽस्मिन् प्राणो लक्ष्मण विद्यते।
तथा स्वरविहीनोऽयं विक्लवं समुदीक्षते ॥ ३.६८.३ ॥
હે લક્ષ્મણ, આ શરીરમાં પ્રાણ અતિશય વ્યાકુળ થઈને હજી છે; સ્વર ગુમાવેલું આ પક્ષી વ્યાકુળતાથી જોઈ રહ્યું છે.
3.68.4
जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः।
सीतामाख्याहि भद्रं ते वधमाख्याहि चात्मनः ॥ ३.६८.४ ॥
હે જટાયુ, જો તું ફરી બોલી શકે તો સીતા વિશે કહે; તારું કલ્યાણ થાઓ, અને તારા વધનું કારણ પણ કહે.
3.68.5
किंनिमित्तो जहारार्यां रावणस्तस्य किं मया।
अपराधं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया ॥ ३.६८.५ ॥
રાવણે કયા કારણે આર્યા (સીતા)નું હરણ કર્યું? મારામાં તેણે કયો અપરાધ જોયો કે રાવણે મારી પ્રિયાનું હરણ કર્યું?
3.68.6
कथं तच्चन्द्रसंकाशं मुखमासीन्मनोहरम्।
सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन् काले द्विजोत्तम ॥ ३.६८.६ ॥
હે દ્વિજોત્તમ, તે સમયે ચંદ્ર સમાન મનોહર સીતાનું મુખ કેવું હતું? અને સીતાએ તે સમયે કયા શબ્દો કહ્યા હતા?
3.68.7
कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः।
क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ॥ ३.६८.७ ॥
તે રાક્ષસ કેટલો પરાક્રમી, કયા રૂપનો, કયાં કર્મો કરનારો છે? હે તાત, તેનું નિવાસસ્થાન ક્યાં છે? પૂછનાર મને કહો.
3.68.8
तमुद्वीक्ष्य स धर्मात्मा विलपन्तमनाथवत्।
वाचा विक्लवया राममिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.६८.८ ॥
અનાથની જેમ વિલાપ કરતા તેને જોઈને તે ધર્માત્માએ કંપતા સ્વરે રામને આ વચન કહ્યું.
3.68.9
सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना।
मायामास्थाय विपुलां वातदुर्दिनसंकुलाम् ॥ ३.६८.९ ॥
તે સીતાને દુરાત્મા રાક્ષસરાજ રાવણે પવન અને અંધારિયા દિવસ જેવી વિશાળ માયાનો આશ્રય લઈ હરી લીધી.
3.68.10
परिक्लान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः।
सीतामादाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणामुखः ॥ ३.६८.१० ॥
હે તાત, થાકેલી મારી પાંખો કાપીને તે નિશાચર વૈદેહી સીતાને લઈને દક્ષિણ દિશા તરફ ગયો.
3.68.11
उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर्भ्रमति राघव।
पश्यामि वृक्षान् सौवर्णानुशीरकृतमूर्धजान् ॥ ३.६८.११ ॥
હે રાઘવ, મારા પ્રાણ રોકાઈ રહ્યા છે, દૃષ્ટિ ફરી રહી છે; ઉશીર ઘાસના મુગુટવાળા સોનેરી વૃક્ષો હું જોઉં છું.
3.68.12
येन याति मुहूर्तेन सीतामादाय रावणः।
विप्रणष्टं धनं क्षिप्रं तत्स्वामी प्रतिपद्यते ॥ ३.६८.१२ ॥
રાવણ જે મુહૂર્તે સીતાને લઈ જશે, તે જ મુહૂર્તે ખોવાયેલું ધન તેનો સ્વામી શીઘ્ર પાછું મેળવશે.
3.68.13
विन्दो नाम मुहूर्तोऽसौ न च काकुत्स्थ सोऽबुधत् ।
त्वत्प्रियां जानकीं हृत्वा रावणो राक्षसेश्वरः।
झषवद् बडिशं गृह्य क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ ३.६८.१३ ॥
હે કાકુત્સ્થ, વિન્દ નામના તે મુહૂર્તને રાક્ષસેશ્વર રાવણ જાણી શક્યો નહીં. તારી પ્રિયા જાનકીનું હરણ કરીને, માછલી જેમ કાંટો પકડે તેમ તે શીઘ્ર નાશ પામશે.
3.68.14
न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति।
वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं रणमूर्धनि ॥ ३.६८.१४ ॥
જનકની પુત્રી વિશે તારે વ્યથા ન કરવી. યુદ્ધના મોખરે તેને હણીને તું શીઘ્ર વૈદેહી સાથે આનંદ પામીશ.
3.68.15
असम्मूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः।
आस्यात् सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम् ॥ ३.६८.१५ ॥
રામ સાથે બોલતા, મૂઢતા રહિત તે ગીધના મુખમાંથી, મરતી વખતે માંસ સહિત રક્ત વહી નીકળ્યું.
3.68.16
पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च।
इत्युक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ॥ ३.६८.१६ ॥
"હું વિશ્રવાનો પુત્ર અને વૈશ્રવણનો ભાઈ છું" એમ કહીને, પક્ષીઓના સ્વામીએ દુર્લભ પ્રાણ છોડ્યા.
3.68.17
ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः।
त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य प्राणा जग्मुर्विहायसम् ॥ ३.६८.१७ ॥
"કહો, કહો" એમ હાથ જોડીને રામ બોલતા હતા ત્યારે, ગીધનું શરીર ત્યાગી પ્રાણ આકાશમાં ચાલ્યા ગયા.
3.68.18
स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तथा।
विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले ॥ ३.६८.१८ ॥
તેણે માથું ધરતી પર મૂક્યું, બન્ને પગ લંબાવ્યા, પોતાનું શરીર ફેંકીને ધરતી પર પડ્યો.
3.68.19
तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुमचलोपमम्।
रामः सुबहुभिर्दुःखैर्दीनः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ ३.६८.१९ ॥
લાલ આંખોવાળા એ ગીધને પ્રાણરહિત, પર્વત જેવું પડેલું જોઈને, ઘણાં દુઃખોથી દીન થયેલા રામે સૌમિત્રિને કહ્યું.
3.68.20
बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम्।
अनेन दण्डकारण्ये विशीर्णमिह पक्षिणा ॥ ३.६८.२० ॥
રાક્ષસોના નિવાસમાં ઘણાં વર્ષો સુખેથી રહેલા આ પક્ષીની અહીં દંડકારણ્યમાં દુર્દશા થઈ છે.
3.68.21
अनेकवार्षिको यस्तु चिरकालसमुत्थितः।
सोऽयमद्य हतः शेते कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ३.६८.२१ ॥
ઘણાં વર્ષોથી લાંબા સમય સુધી જીવેલો આ આજે હણાઈને પડ્યો છે; કાળનું ઉલ્લંઘન ખરેખર કઠણ છે.
3.68.22
पश्य लक्ष्मण गृध्रोऽयमुपकारी हतश्च मे।
सीतामभ्यवपन्नो हि रावणेन बलीयसा ॥ ३.६८.२२ ॥
જો લક્ષ્મણ! આ ગીધ મારો ઉપકારી હતો, મારા માટે હણાયો; બળવાન રાવણે સીતા પર હુમલો કર્યો ત્યારે એ સામે થયો.
3.68.23
गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत्।
मम हेतोरयं प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ॥ ३.६८.२३ ॥
ગીધોનું મહાન પૈતૃક રાજ્ય ત્યજીને, મારા માટે આ પક્ષીરાજે પ્રાણ ત્યાગ્યા.
3.68.24
सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः।
शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्वपि ॥ ३.६८.२४ ॥
હે સૌમિત્રિ! ધર્મ આચરનારા સજ્જનો, શૂરવીરો અને શરણ આપનારા સર્વત્ર દેખાય છે; તિર્યંચ યોનિમાં જન્મેલાઓમાં પણ.
3.68.25
सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथागतम्।
यथा विनाशो गृध्रस्य मत्कृते च परंतप ॥ ३.६८.२५ ॥
હે સૌમ્ય, સીતાહરણથી ઉત્પન્ન થયેલું મારું દુઃખ એટલું નથી જેટલું મારા કારણે ગૃધ્રનો વિનાશ થવાથી છે, હે શત્રુતાપન.
3.68.26
राजा दशरथः श्रीमान् यथा मम महायशाः।
पूजनीयश्च मान्यश्च तथायं पतगेश्वरः ॥ ३.६८.२६ ॥
મારા મહાયશસ્વી, શ્રીમાન રાજા દશરથ જેમ પૂજનીય અને માન્ય હતા, તેમ આ પક્ષીરાજ પણ છે.
3.68.27
सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम्।
गृध्रराजं दिधक्ष्यामि मत्कृते निधनं गतम् ॥ ३.६८.२७ ॥
હે સૌમિત્રિ, લાકડાં લાવ; હું અગ્નિ પ્રગટાવીશ. મારા કારણે મૃત્યુ પામેલા ગૃધ્રરાજને હું બાળીશ.
3.68.28
नाथं पतगलोकस्य चितिमारोपयाम्यहम्।
इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा ॥ ३.६८.२८ ॥
પક્ષીલોકના આ નાથને હું ચિતા પર મૂકું છું. હે સૌમિત્રિ, ક્રૂર રાક્ષસથી મારાયેલા આને હું બાળીશ.
3.68.29
या गतिर्यज्ञशीलानामाहिताग्नेश्च या गतिः।
अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम् ॥ ३.६८.२९ ॥
યજ્ઞશીલ પુરુષોની જે ગતિ છે, આહિતાગ્નિની જે ગતિ છે, અપરાવર્તીઓની જે ગતિ છે, અને ભૂમિદાન કરનારાઓની જે ગતિ છે—
3.68.30
मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकाननुत्तमान्।
गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश्च मया व्रज ॥ ३.६८.३० ॥
મારી અનુમતિથી તું ઉત્તમ લોકોમાં જા. હે ગૃધ્રરાજ, મહાસત્ત્વ, મારા દ્વારા સંસ્કાર પામીને જા.
3.68.31
एवमुक्त्वा चितां दीप्तामारोप्य पतगेश्वरम्।
ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुमिव दुःखितः ॥ ३.६८.३१ ॥
આમ કહીને, સળગતી ચિતા પર પક્ષીરાજને મૂકીને ધર્માત્મા રામે દુઃખી થઈને પોતાના સ્વજનની જેમ તેમનું દહન કર્યું.
3.68.32
रामोऽथ सहसौमित्रिर्वनं गत्वा स वीर्यवान्।
स्थूलान् हत्वा महारोहीननुतस्तार तं द्विजम् ॥ ३.६८.३२ ॥
પછી પરાક્રમી રામે સૌમિત્રિ સાથે વનમાં જઈ મોટા મહારોહી મૃગો મારીને તે દ્વિજ માટે તર્પણ કર્યું.
3.68.33
रोहिमांसानि चोद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः।
शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले ॥ ३.६८.३३ ॥
મહાયશસ્વી રામે રોહિ મૃગોનું માંસ કાપીને, ટુકડા કરીને, તે સુંદર લીલા ઘાસવાળા મેદાનમાં પક્ષી માટે મૂક્યું.
3.68.34
यत् तत् प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः।
तत् स्वर्गगमनं पित्र्यं तस्य रामो जजाप ह ॥ ३.६८.३४ ॥
દ્વિજો મૃત મનુષ્ય માટે જે કહે છે, તે જ તેના સ્વર્ગગમન માટેનો પિતૃસંબંધી મંત્ર છે; રામે તેનો જપ કર્યો.
3.68.35
ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ।
उदकं चक्रतुस्तस्मै गृध्रराजाय तावुभौ ॥ ३.६८.३५ ॥
પછી ગોદાવરી નદીએ જઈને, નરશ્રેષ્ઠના તે બંને પુત્રોએ ગૃધ્રરાજ માટે જલતર્પણ કર્યું.
3.68.36
शास्त्रदृष्टेन विधिना जलं गृध्राय राघवौ।
स्नात्वा तौ गृध्रराजाय उदकं चक्रतुस्तदा ॥ ३.६८.३६ ॥
શાસ્ત્રવિધિ પ્રમાણે તે બંને રાઘવોએ સ્નાન કરીને, ત્યારે ગૃધ્રરાજ માટે જલતર્પણ કર્યું.
3.68.37
स गृध्रराजः कृतवान् यशस्करं
सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः।
महर्षिकल्पेन च संस्कृतस्तदा
जगाम पुण्यां गतिमात्मनः शुभाम् ॥ ३.६८.३७ ॥
યુદ્ધમાં અતિ દુષ્કર અને યશ આપનારું કાર્ય કરીને ત્યાં જ પડેલા તે ગૃધ્રરાજે, ત્યારે મહર્ષિ જેવા સંસ્કાર પામીને પોતાની શુભ અને પુણ્ય ગતિ પ્રાપ્ત કરી.
3.68.38
कृतोदकौ तावपि पक्षिसत्तमे
स्थिरां च बुद्धिं प्रणिधाय जग्मतुः।
प्रवेश्य सीताधिगमे ततो मनो
वनं सुरेन्द्राविव विष्णुवासवौ ॥ ३.६८.३८ ॥
પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠને જળતર્પણ કરીને તે બંને પણ સ્થિર બુદ્ધિથી ચાલ્યા; સીતાને શોધવા તરફ મન લગાવીને, વિષ્ણુ અને વાસવ (ઇન્દ્ર) જેવા તેઓ વનમાં ગયા.