वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.68
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.68.1
रामः प्रेक्ष्य तु तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम्।
सौमित्रिं मित्रसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.६८.१ ॥
भयंकर रावणाने भूमीवर पाडलेल्या त्या गिधाडाला पाहून राम मित्रभावाने युक्त सौमित्रीला असे म्हणाला.
3.68.2
ममायं नूनमर्थेषु यतमानो विहंगमः।
राक्षसेन हतः संख्ये प्राणांस्त्यजति मत्कृते ॥ ३.६८.२ ॥
हा पक्षी निश्चितच माझ्या कार्यासाठी झटत होता; युद्धात राक्षसाने मारला गेला आणि माझ्यामुळे प्राण सोडत आहे.
3.68.3
अतिखिन्नः शरीरेऽस्मिन् प्राणो लक्ष्मण विद्यते।
तथा स्वरविहीनोऽयं विक्लवं समुदीक्षते ॥ ३.६८.३ ॥
हे लक्ष्मणा, या देहात प्राण अतिशय व्याकुळ होऊन अजूनही आहे; स्वर गमावलेला हा पक्षी व्याकुळपणे पाहत आहे.
3.68.4
जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः।
सीतामाख्याहि भद्रं ते वधमाख्याहि चात्मनः ॥ ३.६८.४ ॥
हे जटायो, जर तुला पुन्हा बोलणे शक्य असेल तर सीतेविषयी सांग; तुझे कल्याण असो, आणि आपल्या वधाचे कारणही सांग.
3.68.5
किंनिमित्तो जहारार्यां रावणस्तस्य किं मया।
अपराधं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया ॥ ३.६८.५ ॥
रावणाने कोणत्या कारणामुळे आर्येला (सीतेला) हरण केले? माझ्यात त्याला कोणता अपराध दिसला, ज्यामुळे रावणाने माझ्या प्रियेला हरण केले?
3.68.6
कथं तच्चन्द्रसंकाशं मुखमासीन्मनोहरम्।
सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन् काले द्विजोत्तम ॥ ३.६८.६ ॥
हे द्विजोत्तमा, त्या वेळी चंद्रासारखे मनोहर सीतेचे मुख कसे होते? आणि सीतेने त्या वेळी कोणती वचने म्हटली?
3.68.7
कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः।
क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ॥ ३.६८.७ ॥
तो राक्षस किती पराक्रमी, कोणत्या रूपाचा, कोणती कर्मे करणारा आहे? हे तात, त्याचे निवासस्थान कुठे आहे? विचारणाऱ्या मला सांगा.
3.68.8
तमुद्वीक्ष्य स धर्मात्मा विलपन्तमनाथवत्।
वाचा विक्लवया राममिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.६८.८ ॥
अनाथासारखा विलाप करणाऱ्याकडे पाहून त्या धर्मात्म्याने कंपित वाणीने रामाला हे वचन सांगितले.
3.68.9
सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना।
मायामास्थाय विपुलां वातदुर्दिनसंकुलाम् ॥ ३.६८.९ ॥
त्या सीतेला दुरात्मा राक्षसराज रावणाने वादळी व अंधकारमय दिवसासारख्या विशाल मायेचा आश्रय घेऊन हरण केले.
3.68.10
परिक्लान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः।
सीतामादाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणामुखः ॥ ३.६८.१० ॥
हे तात, थकलेले माझे पंख छाटून त्या निशाचराने वैदेही सीतेला घेऊन दक्षिणेकडे प्रयाण केले.
3.68.11
उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर्भ्रमति राघव।
पश्यामि वृक्षान् सौवर्णानुशीरकृतमूर्धजान् ॥ ३.६८.११ ॥
हे राघवा, माझे प्राण अडत आहेत, दृष्टी फिरत आहे; उशीर गवताच्या शेंड्यांसारख्या सोनेरी वृक्षांना मी पाहत आहे.
3.68.12
येन याति मुहूर्तेन सीतामादाय रावणः।
विप्रणष्टं धनं क्षिप्रं तत्स्वामी प्रतिपद्यते ॥ ३.६८.१२ ॥
रावण ज्या मुहूर्तावर सीतेला घेऊन जाईल, त्याच मुहूर्तावर हरवलेले धन त्याचा स्वामी लवकरच परत मिळवेल.
3.68.13
विन्दो नाम मुहूर्तोऽसौ न च काकुत्स्थ सोऽबुधत् ।
त्वत्प्रियां जानकीं हृत्वा रावणो राक्षसेश्वरः।
झषवद् बडिशं गृह्य क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ ३.६८.१३ ॥
हे काकुत्स्था, विन्द नावाच्या त्या मुहूर्ताची राक्षसराज रावणाला जाणीव झाली नाही. तुझी प्रिय जानकी हरण करून, माशाने गळ गिळावा तसा तो लवकरच नाश पावेल.
3.68.14
न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति।
वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं रणमूर्धनि ॥ ३.६८.१४ ॥
जनकाच्या कन्येबद्दल तू दुःख करू नकोस. रणभूमीत त्याला मारून लवकरच वैदेहीसह तू आनंदित होशील.
3.68.15
असम्मूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः।
आस्यात् सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम् ॥ ३.६८.१५ ॥
रामाशी बोलत असलेल्या, संभ्रमरहित त्या गिधाडाच्या मुखातून, मरताना मांसासह रक्त वाहू लागले.
3.68.16
पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च।
इत्युक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ॥ ३.६८.१६ ॥
"मी विश्रवसाचा पुत्र आणि वैश्रवणाचा भाऊ आहे" असे म्हणून, पक्ष्यांच्या राजाने दुर्लभ प्राण सोडले.
3.68.17
ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः।
त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य प्राणा जग्मुर्विहायसम् ॥ ३.६८.१७ ॥
"सांग, सांग" असे हात जोडून रामाने म्हणत असताना, गिधाडाचे शरीर सोडून प्राण आकाशात गेले.
3.68.18
स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तथा।
विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले ॥ ३.६८.१८ ॥
त्याने डोके जमिनीवर ठेवले, दोन्ही पाय पसरले, आपले शरीर झोकून देऊन धरणीवर कोसळला.
3.68.19
तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुमचलोपमम्।
रामः सुबहुभिर्दुःखैर्दीनः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ ३.६८.१९ ॥
ताम्राक्ष त्या गृध्राला प्राणहीन, पर्वतासारखा पडलेला पाहून, अनेक दुःखांनी दीन झालेला राम सौमित्रीला म्हणाला.
3.68.20
बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम्।
अनेन दण्डकारण्ये विशीर्णमिह पक्षिणा ॥ ३.६८.२० ॥
राक्षसांच्या वासस्थानी अनेक वर्षे सुखाने राहिलेल्या या पक्ष्याची इथे दण्डकारण्यात दुर्दशा झाली आहे.
3.68.21
अनेकवार्षिको यस्तु चिरकालसमुत्थितः।
सोऽयमद्य हतः शेते कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ३.६८.२१ ॥
अनेक वर्षे दीर्घकाळ जगलेला हा आज मारला जाऊन पडला आहे; काळाचे उल्लंघन खरोखर कठीण आहे.
3.68.22
पश्य लक्ष्मण गृध्रोऽयमुपकारी हतश्च मे।
सीतामभ्यवपन्नो हि रावणेन बलीयसा ॥ ३.६८.२२ ॥
पाहा लक्ष्मणा! हा गृध्र माझा उपकारी होता, माझ्यासाठी मारला गेला; बलवान रावणाने सीतेवर झडप घातली तेव्हा हा त्याच्याशी लढला.
3.68.23
गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत्।
मम हेतोरयं प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ॥ ३.६८.२३ ॥
गृध्रांचे महान पैतृक राज्य सोडून, माझ्यासाठी या पक्षिराजाने प्राण सोडले.
3.68.24
सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः।
शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्वपि ॥ ३.६८.२४ ॥
हे सौमित्रे! धर्माचरण करणारे सज्जन, शूर आणि शरण देणारे सर्वत्र दिसतात; तिर्यक् योनीत जन्मलेल्यांमध्येही.
3.68.25
सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथागतम्।
यथा विनाशो गृध्रस्य मत्कृते च परंतप ॥ ३.६८.२५ ॥
हे सौम्या, सीताहरणामुळे मला जेवढे दुःख झाले नाही तितके माझ्यामुळे गृध्राचा नाश झाल्याने झाले आहे, हे शत्रुतापना.
3.68.26
राजा दशरथः श्रीमान् यथा मम महायशाः।
पूजनीयश्च मान्यश्च तथायं पतगेश्वरः ॥ ३.६८.२६ ॥
माझे महायशस्वी, श्रीमान राजा दशरथ जसे पूजनीय आणि मान्य होते, तसाच हा पक्ष्यांचा राजाही आहे.
3.68.27
सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम्।
गृध्रराजं दिधक्ष्यामि मत्कृते निधनं गतम् ॥ ३.६८.२७ ॥
हे सौमित्रे, लाकडे आण; मी अग्नी प्रज्वलित करतो. माझ्यामुळे मरण पावलेल्या गृध्रराजाला मी जाळतो.
3.68.28
नाथं पतगलोकस्य चितिमारोपयाम्यहम्।
इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा ॥ ३.६८.२८ ॥
पक्षिलोकाच्या या नाथाला मी चितेवर ठेवतो. हे सौमित्रे, क्रूर राक्षसाने मारलेल्या याला मी जाळतो.
3.68.29
या गतिर्यज्ञशीलानामाहिताग्नेश्च या गतिः।
अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम् ॥ ३.६८.२९ ॥
यज्ञशील पुरुषांची जी गती, आहिताग्नीची जी गती, अपरावर्ती लोकांची जी गती, आणि भूमिदान करणाऱ्यांची जी गती—
3.68.30
मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकाननुत्तमान्।
गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश्च मया व्रज ॥ ३.६८.३० ॥
माझ्या अनुज्ञेने तू उत्तम लोकांकडे जा. हे गृध्रराजा, महासत्त्वा, माझ्याकडून संस्कृत होऊन जा.
3.68.31
एवमुक्त्वा चितां दीप्तामारोप्य पतगेश्वरम्।
ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुमिव दुःखितः ॥ ३.६८.३१ ॥
असे बोलून, पेटलेल्या चितेवर पक्षिराजाला ठेवून धर्मात्मा रामाने दुःखी होऊन आपल्या बांधवाप्रमाणे त्यांचे दहन केले.
3.68.32
रामोऽथ सहसौमित्रिर्वनं गत्वा स वीर्यवान्।
स्थूलान् हत्वा महारोहीननुतस्तार तं द्विजम् ॥ ३.६८.३२ ॥
नंतर पराक्रमी राम सौमित्रीसह वनात जाऊन मोठे महारोही मृग मारून त्या द्विजासाठी तर्पण केले.
3.68.33
रोहिमांसानि चोद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः।
शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले ॥ ३.६८.३३ ॥
महायशस्वी रामाने रोहि मृगांचे मांस कापून, तुकडे करून, त्या सुंदर हिरव्यागार गवताळ जागी त्या पक्ष्यासाठी ठेवले.
3.68.34
यत् तत् प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः।
तत् स्वर्गगमनं पित्र्यं तस्य रामो जजाप ह ॥ ३.६८.३४ ॥
द्विज मृत मानवासाठी जे सांगतात, तेच त्याच्या स्वर्गगमनासाठीचे पितृसंबंधी मंत्र; रामाने ते जप केला.
3.68.35
ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ।
उदकं चक्रतुस्तस्मै गृध्रराजाय तावुभौ ॥ ३.६८.३५ ॥
नंतर गोदावरी नदीवर जाऊन, नरश्रेष्ठाच्या त्या दोन्ही पुत्रांनी गृध्रराजासाठी उदकतर्पण केले.
3.68.36
शास्त्रदृष्टेन विधिना जलं गृध्राय राघवौ।
स्नात्वा तौ गृध्रराजाय उदकं चक्रतुस्तदा ॥ ३.६८.३६ ॥
शास्त्रविधीनुसार त्या दोन्ही राघवांनी स्नान करून, तेव्हा गृध्रराजासाठी उदकतर्पण केले.
3.68.37
स गृध्रराजः कृतवान् यशस्करं
सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः।
महर्षिकल्पेन च संस्कृतस्तदा
जगाम पुण्यां गतिमात्मनः शुभाम् ॥ ३.६८.३७ ॥
रणांगणात अत्यंत दुष्कर आणि यशस्वी कर्म करून तिथेच पडलेला तो गृध्रराज, तेव्हा महर्षीप्रमाणे संस्कार पावून आपल्या शुभ आणि पुण्य गतीस गेला.
3.68.38
कृतोदकौ तावपि पक्षिसत्तमे
स्थिरां च बुद्धिं प्रणिधाय जग्मतुः।
प्रवेश्य सीताधिगमे ततो मनो
वनं सुरेन्द्राविव विष्णुवासवौ ॥ ३.६८.३८ ॥
पक्ष्यांत श्रेष्ठ अशा त्याला उदकदान करून ते दोघेही स्थिर बुद्धीने निघाले; सीतेच्या शोधाकडे मन लावून, विष्णू आणि वासव (इंद्र) यांच्याप्रमाणे त्यांनी वनात प्रवेश केला.