વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 3.69
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.69.1
कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा।
अवेक्षन्तौ वने सीतां जग्मतुः पश्चिमां दिशम् ॥ ३.६९.१ ॥
તેમને આ રીતે ઉદકતર્પણ કરીને ત્યારે તે બંને રાઘવો વનમાં સીતાને શોધતા પશ્ચિમ દિશા તરફ ચાલ્યા.
3.69.2
तां दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ।
अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः ॥ ३.६९.२ ॥
બાણ, ધનુષ્ય અને તલવાર ધારણ કરેલા તે બંને ઇક્ષ્વાકુઓ દક્ષિણ દિશામાં જઈને અવરોધ વિનાના માર્ગે આગળ વધ્યા.
3.69.3
गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम्।
आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम् ॥ ३.६९.३ ॥
ઝાડીઓ, અનેક વૃક્ષો અને વેલાઓથી ચારે બાજુ વીંટળાયેલું, આવરાયેલું, દુર્ગમ, ગાઢ અને ભયાનક દેખાતું (વન).
3.69.4
व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणां दिशम्।
सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ ॥ ३.६९.४ ॥
વેગથી પાર કરીને, દક્ષિણ દિશા પકડીને, એ અતિ ભયંકર મહારણ્યને તે બંને મહાબળવાન વીરો પાર કરી ગયા.
3.69.5
ततः परं जनस्थानात् त्रिकोशं गम्य राघवौ।
क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ ॥ ३.६९.५ ॥
પછી જનસ્થાનથી ત્રણ કોસ આગળ જઈને, એ બંને મહાતેજસ્વી રાઘવો ગાઢ ક્રૌંચારણ્યમાં પ્રવેશ્યા.
3.69.6
नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः।
नानावर्णैः शुभैः पुष्पैर्मृगपक्षिगणैर्युतम् ॥ ३.६९.६ ॥
વિવિધ પ્રકારના મેઘોની ગીચતા જેવું, જાણે ચારે બાજુ હર્ષિત, વિવિધ રંગના સુંદર પુષ્પો તથા મૃગ-પક્ષીઓનાં ટોળાંથી ભરેલું (વન).
3.69.7
दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद् वनं तौ विचिक्यतुः।
तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणदुःखितौ ॥ ३.६९.७ ॥
વૈદેહીને જોવાની ઇચ્છાથી તે બંને તે વનમાં શોધતા રહ્યા; સીતાહરણથી દુઃખી થઈને ત્યાં ત્યાં ઊભા રહેતા.
3.69.8
ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा।
क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरे ॥ ३.६९.८ ॥
પછી તે બંને ભાઈઓ પૂર્વ તરફ ત્રણ ક્રોશ જઈને, ક્રૌંચારણ્ય વટાવીને મતંગના આશ્રમની મધ્યમાં પહોંચ્યા.
3.69.9
दृष्ट्वा तु तद् वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम्।
नानावृक्षसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम् ॥ ३.६९.९ ॥
તે ભયાનક વનને જોઈને; જે અનેક ભયાનક મૃગો અને પક્ષીઓથી ભરેલું, નાના પ્રકારનાં વૃક્ષોથી ગીચ અને સર્વત્ર ઘટાદાર વૃક્ષોવાળું હતું.
3.69.10
ददृशाते गिरौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ।
पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम् ॥ ३.६९.१० ॥
ત્યાં પર્વત પર દશરથના બંને પુત્રોએ એક ગુફા જોઈ; જે પાતાળ જેવી ઊંડી અને સદા અંધકારથી ઢંકાયેલી હતી.
3.69.11
आसाद्य च नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः।
ददर्शतुर्महारूपां राक्षसीं विकृताननाम् ॥ ३.६९.११ ॥
તે ગુફાની નજીક પહોંચીને, નરશ્રેષ્ઠ એવા તે બંને એક વિશાળ આકારની, વિકૃત મુખવાળી રાક્ષસીને જોઈ.
3.69.12
भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम्।
लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम् ॥ ३.६९.१२ ॥
દુર્બળ સત્ત્વવાળાઓને ભય આપનારી, ધૃણાસ્પદ અને ભયાનક દેખાતી; લટકતા પેટવાળી, તીક્ષ્ણ દાંતવાળી, વિકરાળ અને ખરબચડી ચામડીવાળી.
3.69.13
भक्षयन्तीं मृगान् भीमान् विकटां मुक्तमूर्धजाम्।
अवैक्षतां तु तौ तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३.६९.१३ ॥
ત્યાં તે બંને ભાઈ રામ અને લક્ષ્મણે ભયાનક મૃગોને ખાતી, વિકરાળ, છૂટા વાળવાળી તેને જોઈ.
3.69.14
सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तं भ्रातुरग्रतः।
एहि रंस्यावहेत्युक्त्वा समालम्भत लक्ष्मणम् ॥ ३.६९.१४ ॥
તે બંને વીરો પાસે પહોંચી, ભાઈની આગળ ચાલતા લક્ષ્મણને કહ્યું, 'આવ, આપણે રમીએ', એમ કહીને લક્ષ્મણને આલિંગન આપ્યું.
3.69.15
उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगुह्य च।
अहं त्वयोमुखी नाम लाभस्ते त्वमसि प्रियः ॥ ३.६९.१५ ॥
સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)ને આલિંગન આપીને તેણે આ વચન કહ્યું, 'હું ત્વયોમુખી નામની છું; આ તારો લાભ છે, તું મને પ્રિય છે.'
3.69.16
नाथ पर्वतदुर्गेषु नदीनां पुलिनेषु च।
आयुश्चिरमिदं वीर त्वं मया सह रंस्यसे ॥ ३.६९.१६ ॥
'હે નાથ, પર્વતોના દુર્ગમ સ્થળોમાં અને નદીઓના કાંઠે, હે વીર, આટલું લાંબું આયુષ્ય તું મારી સાથે રમશે.'
3.69.17
एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धृत्य लक्ष्मणः।
कर्णनासस्तनं तस्या निचकर्तारिसूदनः ॥ ३.६९.१७ ॥
આમ કહેવાતાં ક્રોધે ભરાયેલા શત્રુસંહારક લક્ષ્મણે તલવાર ખેંચીને તેના કાન, નાક અને સ્તન કાપી નાખ્યા.
3.69.18
कर्णनासे निकृत्ते तु विस्वरं विननाद सा।
यथागतं प्रदुद्राव राक्षसी घोरदर्शना ॥ ३.६९.१८ ॥
કાન અને નાક કપાતાં તે મોટેથી ચીસ પાડી ઊઠી; તે ભયાનક રૂપવાળી રાક્ષસી જે માર્ગે આવી હતી તે જ માર્ગે ભાગી ગઈ.
3.69.19
तस्यां गतायां गहनं व्रजन्तौ वनमोजसा।
आसेदतुरमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३.६९.१९ ॥
તે ચાલી ગયા પછી, શત્રુઓનો સંહાર કરનારા બે ભાઈ રામ અને લક્ષ્મણ વેગથી ચાલીને ગાઢ વનમાં પહોંચ્યા.
3.69.20
लक्ष्मणस्तु महातेजाः सत्त्ववाञ्छीलवाञ्छुचिः।
अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम् ॥ ३.६९.२० ॥
મહાતેજસ્વી, સત્ત્વશીલ, સદાચારી અને શુદ્ધ લક્ષ્મણે હાથ જોડીને, પ્રજ્વલિત તેજવાળા પોતાના ભાઈને આ વચન કહ્યું.
3.69.21
स्पन्दते मे दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः।
प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये ॥ ३.६९.२१ ॥
મારો બાહુ જોરથી ફરકે છે અને મારું મન વ્યાકુળ જેવું છે. હું વારંવાર અશુભ ચિહ્નો જોઈ રહ્યો છું.
3.69.22
तस्मात् सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं मम।
ममैव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति सम्भ्रमम् ॥ ३.६९.२२ ॥
તેથી, હે આર્ય, તમે તૈયાર થાઓ અને મારું વચન માનો. મારાં જ આ શકુનો તરત કોઈ ગભરાટ સૂચવી રહ્યાં છે.
3.69.23
एष वञ्जुलको नाम पक्षी परमदारुणः।
आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति ॥ ३.६९.२३ ॥
આ વંજુલક નામનું અતિ ભયાનક પક્ષી છે; યુદ્ધમાં આપણો વિજય થશે એવી ઘોષણા કરતું હોય તેમ તે ચીસ પાડે છે.
3.69.24
तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद् वनमोजसा।
संजज्ञे विपुलः शब्दः प्रभञ्जन्निव तद् वनम् ॥ ३.६९.२४ ॥
આ રીતે તે બંને શોધ કરી રહ્યા હતા ત્યારે, આખા વનમાં બળપૂર્વક એક મોટો અવાજ ઊઠ્યો; જાણે તે વનને જ તોડી રહ્યો હોય.
3.69.25
संवेष्टितमिवात्यर्थं गहनं मातरिश्वना।
वनस्य तस्य शब्दोऽभूद् वनमापूरयन्निव ॥ ३.६९.२५ ॥
તે ગાઢ વન જાણે પવનથી અત્યંત વીંટળાયેલું હતું; તે વનમાં એવો અવાજ ઊઠ્યો જાણે તે આખા વનને ભરી દેતો હોય.
3.69.26
तं शब्दं कांक्षमाणस्तु रामः खड्गी सहानुजः।
ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोरसम् ॥ ३.६९.२६ ॥
તે અવાજને શોધતા ખડ્ગધારી રામે પોતાના નાના ભાઈ સાથે અતિ વિશાળ દેહ અને પહોળી છાતીવાળા એક રાક્ષસને જોયો.
3.69.27
आसेदतुश्च तद्रक्षस्तावुभौ प्रमुखे स्थितम्।
विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरेमुखम् ॥ ३.६९.२७ ॥
બંને તે રાક્ષસ પાસે પહોંચ્યા; સામે ઊભેલો તે, જેનું માથું અને ગરદન વધેલાં હતાં અને મોઢું પેટમાં હતું, તે કબંધ હતો.
3.69.28
रोमभिर्निशितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम्।
नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिःस्वनम् ॥ ३.६९.२८ ॥
તીક્ષ્ણ, ધારદાર રોમોથી તે ઊંચા મહાપર્વત જેવો ઊભો હતો; નીલમેઘ જેવો, ભયંકર, મેઘગર્જના જેવા અવાજવાળો.
3.69.29
अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता।
महापक्षेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च ॥ ३.६९.२९ ॥
અગ્નિજ્વાળા જેવો, કપાળ પર રહેલો, ચમકતો, મોટો, પીળાશ પડતો, વિશાળ અને લાંબો એક મોટો પાંખ સાથે.
3.69.30
एकेनोरसि घोरेण नयनेन सुदर्शिना।
महादंष्ट्रोपपन्नं तं लेलिहानं महामुखम् ॥ ३.६९.३० ॥
છાતી પર એકમાત્ર ભયંકર, તીક્ષ્ણ દ્રષ્ટિવાળી આંખ ધરાવતો; મોટી દાઢોથી યુક્ત, જીભ ચાટતો, વિશાળ મુખવાળો તે.
3.69.31
भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विजान्।
घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ ॥ ३.६९.३१ ॥
તે ભયંકર રીંછ, સિંહ, મૃગ અને પક્ષીઓને ખાઈ રહ્યો હતો; પોતાના બે ભયાનક હાથ એક યોજન સુધી લંબાવેલા હતા.
3.69.32
कराभ्यां विविधान् गृह्य ऋक्षान् पक्षिगणान् मृगान्।
आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान् मृगयूथपान् ॥ ३.६९.३२ ॥
પોતાના હાથે વિવિધ રીંછ, પક્ષીઓના ટોળાં અને મૃગોને પકડીને ખેંચતો હતો; અનેક મૃગયૂથપતિઓને પણ ખેંચી-ઘસડી રહ્યો હતો.
3.69.33
स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः।
अथ तं समतिक्रम्य क्रोशमात्रं ददर्शतुः ॥ ३.६९.३३ ॥
તે માર્ગ રોકીને ઊભો હતો; તે બંને ભાઈઓ નજીક આવ્યા ત્યારે, તેને વટાવીને એક ક્રોશ દૂરથી તેને જોયો.
3.69.34
महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृतम्।
कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम् ॥ ३.६९.३४ ॥
તે વિશાળ, ભયાનક, ભીષણ કબંધ હતો; ભુજાઓથી ઘેરાયેલો; આકારમાં કબંધ જેવો જ અતિ ભયંકર દેખાતો.
3.69.35
स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ।
जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन् बलात् ॥ ३.६९.३५ ॥
તે મહાબાહુએ પોતાના વિશાળ ભુજાઓને અતિશય પ્રસારીને, બળપૂર્વક પીડતાં, તે બંને રાઘવોને એકસાથે જ પકડી લીધા.
3.69.36
खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजौ महाभुजौ।
भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ ॥ ३.६९.३६ ॥
ખડ્ગધારી, દૃઢ ધનુર્ધર, તીક્ષ્ણ તેજવાળા, મહાબાહુ, મહાબળવાન તે બે ભાઈઓ લાચાર બનીને ખેંચાઈ રહ્યા હતા.
3.69.37
तत्र धैर्याच्च शूरस्तु राघवो नैव विव्यथे।
बाल्यादनाश्रयाच्चैव लक्ष्मणस्त्वभिविव्यथे ॥ ३.६९.३७ ॥
ત્યાં ધૈર્યને કારણે શૂરવીર રાઘવ (રામ) જરાય વિચલિત ન થયા; પરંતુ બાળપણ અને આશ્રયના અભાવે લક્ષ્મણ અત્યંત વ્યથિત થયો.
3.69.38
उवाच च विषण्णः सन् राघवं राघवानुजः।
पश्य मां विवशं वीर राक्षसस्य वशंगतम् ॥ ३.६९.३८ ॥
ખિન્ન થઈ રાઘવના નાના ભાઈ (લક્ષ્મણ) રાઘવ (રામ)ને કહ્યું — હે વીર, જુઓ, હું લાચાર થઈ રાક્ષસના વશમાં આવી ગયો છું.
3.69.39
मयैकेन तु निर्युक्तः परिमुच्यस्व राघव।
मां हि भूतबलिं दत्त्वा पलायस्व यथासुखम् ॥ ३.६९.३९ ॥
હું એકલો જ બલિ તરીકે નિયુક્ત છું; હે રાઘવ, મુક્ત થાઓ. મને ભૂતબલિ તરીકે આપીને તમે સુખેથી નાસી જાઓ.
3.69.40
अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः।
प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम् ॥ ३.६९.४० ॥
મારો મત છે કે તમે ટૂંક સમયમાં વૈદેહી (સીતા)ને પામશો; હે કાકુત્સ્થ, તમે પિતૃપિતામહની ભૂમિ પાછી મેળવશો.
3.69.41
तत्र मां राम राज्यस्थः स्मर्तुमर्हसि सर्वदा।
लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ ३.६९.४१ ॥
ત્યાં, હે રામ, તમે રાજ્યમાં સ્થિર થાઓ ત્યારે હંમેશાં મને યાદ કરવું જોઈએ. લક્ષ્મણે આમ કહ્યું ત્યારે રામ સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)ને બોલ્યા.
3.69.42
मा स्म त्रासं वृथा वीर नहि त्वादृग् विषीदति।
एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३.६९.४२ ॥
હે વીર, વ્યર્થ ભય ન રાખો; તમારા જેવો માણસ આમ હતાશ ન થાય. આ જ સમયે ક્રૂર (રાક્ષસ) રામ અને લક્ષ્મણ એ બે ભાઈઓને...
3.69.43
तावुवाच महाबाहुः कबन्धो दानवोत्तमः।
कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ ॥ ३.६९.४३ ॥
મહાબાહુ દાનવશ્રેષ્ઠ કબંધે તે બંનેને કહ્યું, "વૃષભ જેવા સ્કંધવાળા, મોટી તલવાર અને ધનુષ્ય ધારણ કરનારા તમે બંને કોણ છો?"
3.69.44
घोरं देशमिमं प्राप्तौ दैवेन मम चाक्षुषौ।
वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम् ॥ ३.६९.४४ ॥
"આ ભયંકર સ્થળે દૈવયોગે તમે મારી નજરે ચડ્યા છો. કહો, અહીં તમારું શું કાર્ય છે અને શા માટે આવ્યા છો?"
3.69.45
इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः।
सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ ॥ ३.६९.४५ ॥
"ભૂખથી પીડાતા એવા મારી પાસે આ સ્થળે તમે આવી પહોંચ્યા છો; બાણ, ધનુષ્ય, તલવાર સાથે, તીક્ષ્ણ શિંગડાવાળા બે બળદો જેવા."
3.69.46
मां तूर्णमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं हि वाम्।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः ॥ ३.६९.४६ ॥
"તમે ઝડપથી મારી પાસે આવી પહોંચ્યા છો; ખરેખર તમારું જીવન દુર્લભ બની ગયું છે." તે દુરાત્મા કબંધના તે વચનો સાંભળીને—
3.69.47
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता।
कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रम ॥ ३.६९.४७ ॥
સૂકાયેલા મુખે રામે લક્ષ્મણને કહ્યું—હે સત્યપરાક્રમી, કષ્ટથી પણ અધિક કષ્ટદાયક ભયંકર સંકટ પામીને—
3.69.48
व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम्।
कालस्य सुमहद् वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ ३.६९.४८ ॥
"જીવનનો અંત લાવે તેવા સંકટમાં આપણે પડ્યા છીએ, અને તે પ્રિયાને હજુ મેળવી પણ નથી. હે લક્ષ્મણ, સર્વ પ્રાણીઓ પર કાળનું બળ કેટલું મહાન છે!"
3.69.49
त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ।
नहि भारोऽस्ति दैवस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ ३.६९.४९ ॥
હે નરવ્યાઘ્ર લક્ષ્મણ! જુઓ, તું અને હું બંને સંકટોથી મોહિત થયા છીએ. દૈવનો સર્વ ભૂતો પર ભાર નથી.
3.69.50
शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे।
कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ ३.६९.५० ॥
શૂરવીરો, બળવાનો અને રણાંગણમાં અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ લોકો પણ કાળથી ઘેરાઈ રેતીના બંધની જેમ પડી જાય છે.
3.69.51
महायशा दाशरथिः प्रतापवान्।
अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रविक्रमः
स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाकरोत् ॥ ३.६९.५१ ॥
મહાયશસ્વી, પ્રતાપી દાશરથિ, અત્યંત પરાક્રમી લક્ષ્મણ તરફ જોઈને ત્યારે પોતાનું મન સ્વયં સ્થિર કર્યું.