वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.69
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.69.1
कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा।
अवेक्षन्तौ वने सीतां जग्मतुः पश्चिमां दिशम् ॥ ३.६९.१ ॥
त्याला याप्रमाणे उदकतर्पण करून तेव्हा त्या दोन राघवांनी वनात सीतेचा शोध घेत पश्चिम दिशेकडे प्रयाण केले.
3.69.2
तां दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ।
अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः ॥ ३.६९.२ ॥
बाण, धनुष्य आणि तलवार धारण केलेल्या त्या दोन इक्ष्वाकु वंशजांनी त्या दक्षिण दिशेला जाऊन अडथळाविरहित मार्ग धरला.
3.69.3
गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम्।
आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम् ॥ ३.६९.३ ॥
झुडपे, अनेक वृक्ष आणि वेलींनी सर्वत्र वेढलेले, दुर्गम, घनदाट आणि भयंकर दिसणारे (वन).
3.69.4
व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणां दिशम्।
सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ ॥ ३.६९.४ ॥
वेगाने ओलांडून, दक्षिण दिशा धरून, त्या अत्यंत भीषण महारण्याला त्या दोन महाबली वीरांनी पार केले.
3.69.5
ततः परं जनस्थानात् त्रिकोशं गम्य राघवौ।
क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ ॥ ३.६९.५ ॥
नंतर जनस्थानापासून तीन कोस पुढे जाऊन त्या दोन महातेजस्वी राघवांनी घनदाट क्रौञ्चारण्यात प्रवेश केला.
3.69.6
नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः।
नानावर्णैः शुभैः पुष्पैर्मृगपक्षिगणैर्युतम् ॥ ३.६९.६ ॥
अनेक प्रकारच्या मेघांच्या दाटीसारखे, सर्वत्र जणू आनंदित, नाना रंगांच्या सुंदर फुलांनी आणि मृग-पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेले (वन).
3.69.7
दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद् वनं तौ विचिक्यतुः।
तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणदुःखितौ ॥ ३.६९.७ ॥
वैदेहीला पाहण्याच्या इच्छेने ते दोघे त्या वनात शोधत राहिले; सीताहरणाने दुःखी होऊन तेथे तेथे थांबत.
3.69.8
ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा।
क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरे ॥ ३.६९.८ ॥
नंतर ते दोघे भाऊ पूर्वेकडे तीन क्रोश जाऊन, क्रौञ्चारण्य ओलांडून मतंगाच्या आश्रमाच्या मध्यभागी पोहोचले.
3.69.9
दृष्ट्वा तु तद् वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम्।
नानावृक्षसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम् ॥ ३.६९.९ ॥
त्या भयानक वनाला पाहून; जे अनेक भयंकर मृग व पक्ष्यांनी भरलेले, नाना प्रकारच्या वृक्षांनी दाटलेले आणि सर्वत्र घनदाट झाडांनी भरलेले होते.
3.69.10
ददृशाते गिरौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ।
पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम् ॥ ३.६९.१० ॥
तेथे पर्वतावर दशरथाच्या दोन्ही पुत्रांना एक गुहा दिसली; ती पाताळासारखी खोल आणि सदैव अंधाराने वेढलेली होती.
3.69.11
आसाद्य च नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः।
ददर्शतुर्महारूपां राक्षसीं विकृताननाम् ॥ ३.६९.११ ॥
त्या गुहेजवळ पोहोचून, नरश्रेष्ठ असे ते दोघे एका प्रचंड आकाराच्या, विकृत मुखाच्या राक्षसीला पाहते झाले.
3.69.12
भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम्।
लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम् ॥ ३.६९.१२ ॥
दुर्बल मनाच्या लोकांना भय देणारी, किळसवाणी आणि भयंकर दिसणारी; लोंबते पोट असलेली, तीक्ष्ण दातांची, विकराल आणि खरखरीत त्वचेची.
3.69.13
भक्षयन्तीं मृगान् भीमान् विकटां मुक्तमूर्धजाम्।
अवैक्षतां तु तौ तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३.६९.१३ ॥
तिथे त्या दोन्ही बंधूंनी, राम आणि लक्ष्मणाने, भयंकर हरणांना खाणारी, विकट, मोकळ्या केसांची ती राक्षसी पाहिली.
3.69.14
सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तं भ्रातुरग्रतः।
एहि रंस्यावहेत्युक्त्वा समालम्भत लक्ष्मणम् ॥ ३.६९.१४ ॥
ती त्या दोन्ही वीरांजवळ आली आणि भावाच्या पुढे चालणाऱ्या लक्ष्मणाला म्हणाली, 'ये, आपण रमू', असे म्हणून तिने लक्ष्मणाला आलिंगन दिले.
3.69.15
उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगुह्य च।
अहं त्वयोमुखी नाम लाभस्ते त्वमसि प्रियः ॥ ३.६९.१५ ॥
सौमित्रीला (लक्ष्मणाला) आलिंगन देऊन ती म्हणाली, 'मी त्वयोमुखी नावाची आहे; हा तुझा लाभ आहे, तू मला प्रिय आहेस.'
3.69.16
नाथ पर्वतदुर्गेषु नदीनां पुलिनेषु च।
आयुश्चिरमिदं वीर त्वं मया सह रंस्यसे ॥ ३.६९.१६ ॥
'हे नाथा, पर्वतांच्या दुर्गम प्रदेशांत आणि नद्यांच्या काठांवर, हे वीरा, इतके दीर्घायुष्य तू माझ्यासोबत रमशील.'
3.69.17
एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धृत्य लक्ष्मणः।
कर्णनासस्तनं तस्या निचकर्तारिसूदनः ॥ ३.६९.१७ ॥
असे म्हटल्यावर रागावलेल्या शत्रुसंहारक लक्ष्मणाने तलवार उपसली आणि तिचे कान, नाक आणि स्तन कापून टाकले.
3.69.18
कर्णनासे निकृत्ते तु विस्वरं विननाद सा।
यथागतं प्रदुद्राव राक्षसी घोरदर्शना ॥ ३.६९.१८ ॥
कान आणि नाक कापले गेल्यावर ती मोठ्याने किंचाळली; ती भयंकर रूपाची राक्षसी जिथून आली होती तिथेच पळून गेली.
3.69.19
तस्यां गतायां गहनं व्रजन्तौ वनमोजसा।
आसेदतुरमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३.६९.१९ ॥
ती निघून गेल्यावर शत्रूंचा संहार करणारे दोन बंधू राम आणि लक्ष्मण वेगाने चालत घनदाट अरण्यात पोहोचले.
3.69.20
लक्ष्मणस्तु महातेजाः सत्त्ववाञ्छीलवाञ्छुचिः।
अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम् ॥ ३.६९.२० ॥
महातेजस्वी, सत्त्वशील, सदाचारी आणि शुद्ध लक्ष्मण हात जोडून आपल्या तेजस्वी बंधूला हे वचन म्हणाला.
3.69.21
स्पन्दते मे दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः।
प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये ॥ ३.६९.२१ ॥
माझा बाहू जोरात फडफडत आहे आणि माझे मन अस्वस्थ वाटते. मी वारंवार अशुभ चिन्हे पाहत आहे.
3.69.22
तस्मात् सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं मम।
ममैव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति सम्भ्रमम् ॥ ३.६९.२२ ॥
म्हणून, हे आर्या, तू सज्ज हो आणि माझे ऐक. माझीच ही चिन्हे लगेच एका गोंधळाची सूचना देत आहेत.
3.69.23
एष वञ्जुलको नाम पक्षी परमदारुणः।
आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति ॥ ३.६९.२३ ॥
हा वंजुलक नावाचा अत्यंत भयंकर पक्षी आहे; युद्धात आपला विजय होईल अशी घोषणा करत आहे असे तो ओरडतो आहे.
3.69.24
तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद् वनमोजसा।
संजज्ञे विपुलः शब्दः प्रभञ्जन्निव तद् वनम् ॥ ३.६९.२४ ॥
अशा प्रकारे ते दोघे शोधत असताना, त्या सर्व अरण्यात जोराने एक मोठा आवाज उठला; जणू तो वनच फोडत होता.
3.69.25
संवेष्टितमिवात्यर्थं गहनं मातरिश्वना।
वनस्य तस्य शब्दोऽभूद् वनमापूरयन्निव ॥ ३.६९.२५ ॥
ते घनदाट वन जणू वायूने पूर्णपणे वेढलेले होते; त्या वनात असा आवाज उठला जणू तो संपूर्ण वन भरून टाकत होता.
3.69.26
तं शब्दं कांक्षमाणस्तु रामः खड्गी सहानुजः।
ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोरसम् ॥ ३.६९.२६ ॥
त्या आवाजाचा शोध घेत असताना खड्गधारी राम आपल्या धाकट्या भावासह अतिविशाल देहाच्या, रुंद छातीच्या एका राक्षसाला पाहता झाला.
3.69.27
आसेदतुश्च तद्रक्षस्तावुभौ प्रमुखे स्थितम्।
विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरेमुखम् ॥ ३.६९.२७ ॥
ते दोघेही त्या राक्षसाजवळ पोहोचले; समोर उभा होता वाढलेले डोके व मान असलेला, पोटात तोंड असलेला कबंध.
3.69.28
रोमभिर्निशितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम्।
नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिःस्वनम् ॥ ३.६९.२८ ॥
तीक्ष्ण, टोकदार केसांनी तो उंच महापर्वतासारखा उभा होता; नीलमेघासारखा, भयंकर, मेघगर्जनेसारख्या आवाजाचा.
3.69.29
अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता।
महापक्षेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च ॥ ३.६९.२९ ॥
अग्निज्वालेसारखा, कपाळावर असलेला, तेजस्वी, मोठा, पिंगट, विशाल आणि लांब अशा एका मोठ्या पंखासह.
3.69.30
एकेनोरसि घोरेण नयनेन सुदर्शिना।
महादंष्ट्रोपपन्नं तं लेलिहानं महामुखम् ॥ ३.६९.३० ॥
छातीवर एकच भयंकर, तीक्ष्ण नजरेचा डोळा असलेला; मोठ्या दाढा असलेला, जीभ चाटणारा, विशाल तोंडाचा तो.
3.69.31
भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विजान्।
घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ ॥ ३.६९.३१ ॥
तो भयंकर अस्वल, सिंह, हरणे व पक्षी खात होता; आपले दोन भयानक बाहू एक योजन लांब पसरवून होता.
3.69.32
कराभ्यां विविधान् गृह्य ऋक्षान् पक्षिगणान् मृगान्।
आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान् मृगयूथपान् ॥ ३.६९.३२ ॥
हातांनी नाना प्रकारची अस्वले, पक्ष्यांचे थवे व हरणे पकडून ओढत होता; अनेक मृगयूथपतींनाही ओढून खेचत होता.
3.69.33
स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः।
अथ तं समतिक्रम्य क्रोशमात्रं ददर्शतुः ॥ ३.६९.३३ ॥
तो वाट अडवून उभा होता; ते दोन बंधू जवळ आल्यावर त्याला ओलांडून एक क्रोश अंतरावर त्याला पाहिले.
3.69.34
महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृतम्।
कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम् ॥ ३.६९.३४ ॥
तो विशाल, भयानक, भीषण कबंध होता; बाहूंनी वेढलेला; आकारात कबंधासारखाच अति भयंकर दिसणारा.
3.69.35
स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ।
जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन् बलात् ॥ ३.६९.३५ ॥
त्या महाबाहूने आपले विशाल बाहू अत्यंत पसरवून, बळाने पीडा देत, त्या दोन राघवांना एकत्र धरले.
3.69.36
खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजौ महाभुजौ।
भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ ॥ ३.६९.३६ ॥
खड्गधारी, दृढ धनुर्धर, तीक्ष्ण तेजस्वी, महाबाहू, महाबलशाली ते दोन बंधू असहाय होऊन ओढले जात होते.
3.69.37
तत्र धैर्याच्च शूरस्तु राघवो नैव विव्यथे।
बाल्यादनाश्रयाच्चैव लक्ष्मणस्त्वभिविव्यथे ॥ ३.६९.३७ ॥
तेथे धैर्यामुळे शूर राघव (राम) मुळीच विचलित झाले नाहीत; पण बाल्यामुळे आणि आधाराच्या अभावामुळे लक्ष्मण अत्यंत व्यथित झाला.
3.69.38
उवाच च विषण्णः सन् राघवं राघवानुजः।
पश्य मां विवशं वीर राक्षसस्य वशंगतम् ॥ ३.६९.३८ ॥
खिन्न होऊन राघवाचा धाकटा भाऊ (लक्ष्मण) राघवाला (रामाला) म्हणाला — हे वीरा, पाहा, मी असहाय्यपणे राक्षसाच्या स्वाधीन झालो आहे.
3.69.39
मयैकेन तु निर्युक्तः परिमुच्यस्व राघव।
मां हि भूतबलिं दत्त्वा पलायस्व यथासुखम् ॥ ३.६९.३९ ॥
मी एकटाच बळी म्हणून नेमलेलो आहे; हे राघवा, मुक्त हो. मला भूतबळी म्हणून देऊन तू सुखाने पळून जा.
3.69.40
अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः।
प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम् ॥ ३.६९.४० ॥
मला वाटते की तू लवकरच वैदेहीला (सीतेला) प्राप्त करशील; हे काकुत्स्था, तू पितृपितामहांची भूमी पुन्हा मिळवशील.
3.69.41
तत्र मां राम राज्यस्थः स्मर्तुमर्हसि सर्वदा।
लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ ३.६९.४१ ॥
तेथे, हे राम, तू राज्यावर स्थानापन्न झाल्यावर नेहमी मला आठवावेस. लक्ष्मणाने असे म्हटल्यावर राम सौमित्रीला (लक्ष्मणाला) म्हणाला.
3.69.42
मा स्म त्रासं वृथा वीर नहि त्वादृग् विषीदति।
एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३.६९.४२ ॥
हे वीरा, व्यर्थ भिऊ नकोस; तुझ्यासारखा माणूस असा खचत नाही. याच वेळी क्रूर (राक्षस) राम आणि लक्ष्मण या दोन भावांना...
3.69.43
तावुवाच महाबाहुः कबन्धो दानवोत्तमः।
कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ ॥ ३.६९.४३ ॥
महाबाहू दानवश्रेष्ठ कबंधाने त्या दोघांना म्हटले, "वृषभासारख्या खांद्यांचे, मोठी तलवार आणि धनुष्य धारण करणारे तुम्ही दोघे कोण?"
3.69.44
घोरं देशमिमं प्राप्तौ दैवेन मम चाक्षुषौ।
वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम् ॥ ३.६९.४४ ॥
"या भयंकर ठिकाणी दैवयोगाने तुम्ही माझ्या दृष्टीस पडलात. सांगा, येथे तुमचे काय कार्य आहे आणि कशासाठी आला आहात?"
3.69.45
इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः।
सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ ॥ ३.६९.४५ ॥
"भुकेने पीडित होऊन येथे उभ्या असलेल्या माझ्याजवळ तुम्ही या ठिकाणी आला आहात; बाण, धनुष्य, तलवार घेऊन, तीक्ष्ण शिंगांच्या दोन बैलांप्रमाणे."
3.69.46
मां तूर्णमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं हि वाम्।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः ॥ ३.६९.४६ ॥
"तुम्ही लवकर माझ्याजवळ आला आहात; खरोखर तुमचे जीवन दुर्लभ झाले आहे." त्या दुरात्मा कबंधाचे ते बोलणे ऐकून—
3.69.47
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता।
कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रम ॥ ३.६९.४७ ॥
कोरड्या तोंडाने राम लक्ष्मणाला म्हणाले—हे सत्यपराक्रमी, कष्टापेक्षाही अधिक कष्टदायक भयंकर संकटात पडून—
3.69.48
व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम्।
कालस्य सुमहद् वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ ३.६९.४८ ॥
"जीवनाचा अंत करणाऱ्या संकटात आपण पडलो आहोत, आणि त्या प्रियेला अद्याप मिळवलेले नाही. हे लक्ष्मणा, सर्व प्राण्यांवर कालाचे सामर्थ्य किती महान आहे!"
3.69.49
त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ।
नहि भारोऽस्ति दैवस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ ३.६९.४९ ॥
हे नरव्याघ्र लक्ष्मणा! पाहा, तू आणि मी दोघेही संकटांनी मोहित झालो आहोत. दैवाचा सर्वभूतांवर भार नाही.
3.69.50
शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे।
कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ ३.६९.५० ॥
शूर, बलवान आणि रणांगणात शस्त्रविद्येत निपुण असलेलेही कालाच्या तडाख्यात सापडून वाळूच्या बंधाऱ्यांप्रमाणे कोसळतात.
3.69.51
महायशा दाशरथिः प्रतापवान्।
अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रविक्रमः
स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाकरोत् ॥ ३.६९.५१ ॥
महायशस्वी, प्रतापी दाशरथी राम, उग्र पराक्रमी लक्ष्मणाकडे पाहून तेव्हा स्वतःचे मन स्थिर करता झाला.