वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.71.1
पुरा राम महाबाहो महाबलपराक्रमम्।
रूपमासीन्ममाचिन्त्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ ३.७१.१ ॥
हे महाबाहू राम! पूर्वी माझे रूप, महाबल आणि पराक्रमाने युक्त, अचिंत्य होते आणि त्रिलोकात विख्यात होते.
3.71.2
यथा सूर्यस्य सोमस्य शक्रस्य च यथा वपुः।
सोऽहं रूपमिदं कृत्वा लोकवित्रासनं महत् ॥ ३.७१.२ ॥
सूर्य, चंद्र आणि इंद्र यांच्या शरीरासारखे माझे रूप होते; तेच मी हे महान रूप धारण करून लोकांना भयभीत करत असे.
3.71.3
ऋषीन् वनगतान् राम त्रासयामि ततस्ततः।
ततः स्थूलशिरा नाम महर्षिः कोपितो मया ॥ ३.७१.३ ॥
हे राम! वनात गेलेल्या ऋषींना मी वारंवार भीती दाखवत असे. तेव्हा स्थूलशिरा नावाचे महर्षी माझ्यावर कोपले.
3.71.4
स चिन्वन् विविधं वन्यं रूपेणानेन धर्षितः।
तेनाहमुक्तः प्रेक्ष्यैवं घोरशापाभिधायिना ॥ ३.७१.४ ॥
विविध वनफळे गोळा करीत असताना तो माझ्या या रूपामुळे पीडित झाला. मला पाहून भयंकर शाप देणाऱ्या त्याने असे म्हटले.
3.71.5
एतदेवं नृशंसं ते रूपमस्तु विगर्हितम्।
स मया याचितः क्रुद्धः शापस्यान्तो भवेदिति ॥ ३.७१.५ ॥
तुझे हे क्रूर आणि निंद्य रूप असेच राहो. कोपलेल्या त्याच्याकडे मी विनवणी केली की शापाचा अंत कधी होईल.
3.71.6
अभिशापकृतस्येति तेनेदं भाषितं वचः।
यदा छित्त्वा भुजौ रामस्त्वां दहेद् विजने वने ॥ ३.७१.६ ॥
शापग्रस्त अशा मला त्याने हे शब्द सांगितले: 'राम जेव्हा तुझे बाहू तोडून निर्जन वनात तुला जाळेल, तेव्हा तुझा शाप संपेल.'
3.71.7
तदा त्वं प्राप्स्यसे रूपं स्वमेव विपुलं शुभम्।
श्रिया विराजितं पुत्रं दनोस्त्वं विद्धि लक्ष्मण ॥ ३.७१.७ ॥
तेव्हा तू आपले स्वतःचे विशाल आणि शुभ रूप प्राप्त करशील, श्रीने तेजस्वी. हे लक्ष्मणा, तू दनूचा पुत्र आहेस हे जाण.
3.71.8
इन्द्रकोपादिदं रूपं प्राप्तमेवं रणाजिरे।
अहं हि तपसोग्रेण पितामहमतोषयम् ॥ ३.७१.८ ॥
इंद्राच्या क्रोधामुळे हे रूप रणांगणावर असे मला प्राप्त झाले. घोर तपश्चर्येने मी पितामहांना प्रसन्न केले होते.
3.71.9
दीर्घमायुः स मे प्रादात् ततो मां विभ्रमोऽस्पृशत् ।
दीर्घमायुर्मया प्राप्तं किं मां शक्रः करिष्यति ॥ ३.७१.९ ॥
त्यांनी मला दीर्घायुष्य दिले; नंतर मला भ्रम झाला. दीर्घायुष्य मी मिळवले आहे; इंद्र माझे काय करील?
3.71.10
इत्येवं बुद्धिमास्थाय रणे शक्रमधर्षयम्।
तस्य बाहुप्रमुक्तेन वज्रेण शतपर्वणा ॥ ३.७१.१० ॥
असा निश्चय करून मी रणांत इंद्रावर चाल केली. त्याच्या बाहूतून सोडलेल्या शतपर्व वज्राने—
3.71.11
सक्थिनी च शिरश्चैव शरीरे सम्प्रवेशितम्।
स मया याच्यमानः सन् नानयद् यमसादनम् ॥ ३.७१.११ ॥
त्याने माझ्या दोन्ही मांड्या आणि डोके शरीरात घुसवले; मी याचना करूनही त्याने मला यमलोकी नेले नाही.
3.71.12
पितामहवचः सत्यं तदस्त्विति ममाब्रवीत्।
अनाहारः कथं शक्तो भग्नसक्थिशिरोमुखः ॥ ३.७१.१२ ॥
'पितामहांचे वचन खरे होवो, तसेच होवो' असे त्याने मला सांगितले. अन्नाविना, मोडलेल्या मांड्या, डोके आणि मुख असलेला मी कसा समर्थ असेन?
3.71.13
वज्रेणाभिहतः कालं सुदीर्घमपि जीवितुम्।
स एवमुक्तः शक्रो मे बाहू योजनमायतौ ॥ ३.७१.१३ ॥
वज्राच्या आघाताने मी फार दीर्घकाळ जिवंत राहिलो. असे सांगितल्यावर इंद्राने माझे दोन्ही बाहू एक योजनभर पसरवले.
3.71.14
तदा चास्यं च मे कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रमकल्पयत् ।
सोऽहं भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां संक्षिप्यास्मिन् वनेचरान् ॥ ३.७१.१४ ॥
तेव्हा त्याने माझ्या पोटातच तीक्ष्ण दाढा असलेले तोंड निर्माण केले. मग मी त्या लांब बाहूंनी या वनातील प्राण्यांना आवळून धरले.
3.71.15
सिंहद्वीपिमृगव्याघ्रान् भक्षयामि समन्ततः।
स तु मामब्रवीदिन्द्रो यदा रामः सलक्ष्मणः ॥ ३.७१.१५ ॥
सिंह, बिबटे, हरणे आणि वाघ यांना मी सर्व बाजूंनी खात असे. परंतु इंद्र मला म्हणाला होता की लक्ष्मणासह राम जेव्हा येईल.
3.71.16
छेत्स्यते समरे बाहू तदा स्वर्गं गमिष्यसि।
अनेन वपुषा तात वनेऽस्मिन् राजसत्तम ॥ ३.७१.१६ ॥
युद्धात तो तुझे बाहू तोडील; तेव्हा तू स्वर्गाला जाशील. हे तात, हे राजश्रेष्ठा, या वनात या देहाने.
3.71.17
यद् यत् पश्यामि सर्वस्य ग्रहणं साधु रोचये।
अवश्यं ग्रहणं रामो मन्येऽहं समुपैष्यति ॥ ३.७१.१७ ॥
सर्वांचे जे जे ग्रहण मी पाहतो ते मला योग्य वाटते. राम अवश्य माझे ग्रहण करण्यासाठी जवळ येईल असे मला वाटते.
3.71.18
इमां बुद्धिं पुरस्कृत्य देहन्यासकृतश्रमः।
स त्वं रामोऽसि भद्रं ते नाहमन्येन राघव ॥ ३.७१.१८ ॥
ही बुद्धी पुढे ठेवून, देह त्यागण्याचा प्रयत्न केलेला मी—तूच तो राम आहेस. तुझे कल्याण असो. हे राघवा, मी दुसऱ्या कोणाकडून नाही.
3.71.19
शक्यो हन्तुं यथा तत्त्वमेवमुक्तं महर्षिणा।
अहं हि मतिसाचिव्यं करिष्यामि नरर्षभ ॥ ३.७१.१९ ॥
महर्षींनी सांगितल्याप्रमाणे त्याला मारणे खरोखर शक्य आहे. हे नरश्रेष्ठा, मी निश्चितच विचारात सल्लागार होईन.
3.71.20
मित्रं चैवोपदेक्ष्यामि युवाभ्यां संस्कृतोऽग्निना।
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दनुना तेन राघवः ॥ ३.७१.२० ॥
अग्नीने शुद्ध झालेल्या तुम्हा दोघांसाठी मीच मैत्री ठरवीन. असे तो म्हणाला तेव्हा धर्मात्मा राघवाने (उत्तर दिले).
3.71.21
इदं जगाद वचनं लक्ष्मणस्य च पश्यतः।
रावणेन हृता भार्या सीता मम यशस्विनी ॥ ३.७१.२१ ॥
लक्ष्मणाच्या देखत त्याने हे वचन सांगितले: "रावणाने माझी यशस्विनी पत्नी सीता हरण केली."
3.71.22
निष्क्रान्तस्य जनस्थानात् सह भ्रात्रा यथासुखम्।
नाममात्रं तु जानामि न रूपं तस्य रक्षसः ॥ ३.७१.२२ ॥
जनस्थानातून भावासह सुखरूप निघून गेलेल्या त्याचे केवळ नाव मला माहीत आहे; त्या राक्षसाचे रूप मला ठाऊक नाही.
3.71.23
निवासं वा प्रभावं वा वयं तस्य न विद्महे।
शोकार्तानामनाथानामेवं विपरिधावताम् ॥ ३.७१.२३ ॥
त्याचे निवासस्थान किंवा त्याचा प्रभाव आम्हाला ठाऊक नाही. शोकाने व्याकुळ आणि अनाथ होऊन आम्ही असे भटकत आहोत.
3.71.24
कारुण्यं सदृशं कर्तुमुपकारेण वर्तताम्।
काष्ठान्यानीय भग्नानि काले शुष्काणि कुञ्जरैः ॥ ३.७१.२४ ॥
योग्य करुणा दाखवून त्याने उपकाराने वागावे. हत्तींनी वेळेवर मोडून आणलेल्या वाळलेल्या लाकडांप्रमाणे (आपण परस्परांचे साहाय्यक होऊ).
3.71.25
धक्ष्यामस्त्वां वयं वीर श्वभ्रे महति कल्पिते।
स त्वं सीतां समाचक्ष्व येन वा यत्र वा हृता ॥ ३.७१.२५ ॥
हे वीरा, तयार केलेल्या मोठ्या खड्ड्यात आम्ही तुला जाळून टाकू. म्हणून सीतेला कोणी आणि कुठे नेले ते सांग.
3.71.26
कुरु कल्याणमत्यर्थं यदि जानासि तत्त्वतः।
एवमुक्तस्तु रामेण वाक्यं दनुरनुत्तमम् ॥ ३.७१.२६ ॥
जर तुला खरोखर माहीत असेल तर अत्यंत कल्याण कर. रामाने असे म्हटल्यावर दानव अत्युत्तम वचन बोलला.
3.71.27
प्रोवाच कुशलो वक्ता वक्तारमपि राघवम्।
दिव्यमस्ति न मे ज्ञानं नाभिजानामि मैथिलीम् ॥ ३.७१.२७ ॥
वक्तृत्वात कुशल त्या दानवाने बोलणाऱ्या राघवाला सांगितले — माझ्याजवळ दिव्य ज्ञान आहे, पण मी मैथिलीला जाणत नाही.
3.71.28
यस्तां वक्ष्यति तं वक्ष्ये दग्धः स्वं रूपमास्थितः।
योऽभिजानाति तद्रक्षस्तद् वक्ष्ये राम तत्परम् ॥ ३.७१.२८ ॥
जो तिच्याविषयी सांगेल त्याला मी सांगेन; जळलेल्या स्वरूपात, मूळ रूप धारण करून. हे राम, जो राक्षस तिला जाणतो त्याला मी ते परम सांगेन.
3.71.29
अदग्धस्य हि विज्ञातुं शक्तिरस्ति न मे प्रभो।
राक्षसं तु महावीर्यं सीता येन हृता तव ॥ ३.७१.२९ ॥
हे प्रभो, न जळलेल्याला जाणण्याची शक्ती माझ्यात नाही. पण तुझी सीता ज्या महापराक्रमी राक्षसाने हरण केली (त्याला मी जाणतो).
3.71.30
विज्ञानं हि महद् भ्रष्टं शापदोषेण राघव।
स्वकृतेन मया प्राप्तं रूपं लोकविगर्हितम् ॥ ३.७१.३० ॥
हे राघवा, शापाच्या दोषामुळे माझे महान ज्ञान नष्ट झाले आहे. स्वकृत कर्मामुळे मला हे लोकनिंदित रूप प्राप्त झाले आहे.
3.71.31
किं तु यावन्न यात्यस्तं सविता श्रान्तवाहनः।
तावन्मामवटे क्षिप्त्वा दह राम यथाविधि ॥ ३.७१.३१ ॥
थकलेल्या घोड्यांचा सूर्य अस्त होईपर्यंत, हे राम, मला या खड्ड्यात टाकून यथाविधी दहन कर.
3.71.32
दग्धस्त्वयाहमवटे न्यायेन रघुनन्दन।
वक्ष्यामि तं महावीर यस्तं वेत्स्यति राक्षसम् ॥ ३.७१.३२ ॥
हे रघुनंदना, न्यायाने तू या खड्ड्यात मला दहन केल्यावर, हे महावीरा, जो राक्षस तुला ओळखेल त्याला मी सांगेन.
3.71.33
तेन सख्यं च कर्तव्यं न्याय्यवृत्तेन राघव।
कल्पयिष्यति ते वीर साहाय्यं लघुविक्रम ॥ ३.७१.३३ ॥
हे राघवा, न्यायाने वागणाऱ्या त्याच्याशी मैत्री करावी. हे वीरा, हे लघुविक्रमा, तो तुझ्यासाठी साहाय्याची व्यवस्था करील.
3.71.34
नहि तस्यास्त्यविज्ञातं त्रिषु लोकेषु राघव।
सर्वान् परिवृतो लोकान् पुरा वै कारणान्तरे ॥ ३.७१.३४ ॥
हे राघवा, त्रिलोकात त्याला अज्ञात असे काहीच नाही. पूर्वी दुसऱ्या कारणाने तो सर्व लोकांनी वेढलेला होता.