বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 3.74
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.74.1
तौ कबन्धेन तं मार्गं पम्पाया दर्शितं वने।
आतस्थतुर्दिशं गृह्य प्रतीचीं नृवरात्मजौ ॥ ३.७४.१ ॥
কবন্ধ বনে পম্পার পথ দেখিয়ে দিলে সেই দুই নরশ্রেষ্ঠের পুত্র পশ্চিম দিক ধরে যাত্রা করলেন।
3.74.2
तौ शैलेष्वाचितानेकान् क्षौद्रपुष्पफलद्रुमान्।
वीक्षन्तौ जग्मतुर्द्रष्टुं सुग्रीवं रामलक्ष्मणौ ॥ ३.७४.२ ॥
পর্বতের উপরে ছড়ানো মধুপুষ্প ও ফলযুক্ত বহু বৃক্ষ দেখতে দেখতে রাম ও লক্ষ্মণ সুগ্রীবকে দেখতে গেলেন।
3.74.3
कृत्वा तु शैलपृष्ठे तु तौ वासं रघुनन्दनौ।
पम्पायाः पश्चिमं तीरं राघवावुपतस्थतुः ॥ ३.७४.३ ॥
পর্বতশৃঙ্গে বাস স্থাপন করে রঘুকুলের আনন্দস্বরূপ সেই দুই রাঘব পম্পার পশ্চিম তীরে উপস্থিত হলেন।
3.74.4
तौ पुष्करिण्याः पम्पायास्तीरमासाद्य पश्चिमम्।
अपश्यतां ततस्तत्र शबर्या रम्यमाश्रमम् ॥ ३.७४.४ ॥
পম্পা সরোবরের পশ্চিম তীরে পৌঁছে তাঁরা সেখানে শবরীর রমণীয় আশ্রম দেখলেন।
3.74.5
तौ तमाश्रममासाद्य द्रुमैर्बहुभिरावृतम्।
सुरम्यमभिवीक्षन्तौ शबरीमभ्युपेयतुः ॥ ३.७४.५ ॥
বহু বৃক্ষে ঘেরা সেই অতি রমণীয় আশ্রমে পৌঁছে, তা দেখতে দেখতে তাঁরা দুজন শবরীর কাছে এলেন।
3.74.6
तौ दृष्ट्वा तु तदा सिद्धा समुत्थाय कृताञ्जलिः।
पादौ जग्राह रामस्य लक्ष्मणस्य च धीमतः ॥ ३.७४.६ ॥
সেই দুজনকে দেখেই সিদ্ধা শবরী উঠে দাঁড়িয়ে করজোড়ে বুদ্ধিমান রাম ও লক্ষ্মণের পা ধরলেন।
3.74.7
पाद्यमाचमनीयं च सर्वं प्रादाद् यथाविधि।
तामुवाच ततो रामः श्रमणीं धर्मसंस्थिताम् ॥ ३.७४.७ ॥
তিনি যথাবিধি পাদ্য ও আচমনীয় সবই নিবেদন করলেন। তখন রাম ধর্মে প্রতিষ্ঠিতা সেই শ্রমণীকে বললেন।
3.74.8
कच्चित्ते निर्जिता विघ्नाः कच्चित्ते वर्धते तपः।
कच्चित्ते नियतः कोप आहारश्च तपोधने ॥ ३.७४.८ ॥
হে তপোধনে, তুমি কি বিঘ্নসমূহ জয় করেছ? তোমার তপস্যা কি বাড়ছে? তোমার ক্রোধ ও আহার কি সংযত?
3.74.9
कच्चित्ते नियमाः प्राप्ताः कच्चित्ते मनसः सुखम्।
कच्चित्ते गुरुशुश्रूषा सफला चारुभाषिणि ॥ ३.७४.९ ॥
তুমি কি নিয়মসমূহ লাভ করেছ? তোমার মনে কি সুখ এসেছে? হে মধুরভাষিণী, গুরুসেবা কি সফল হয়েছে?
3.74.10
रामेण तापसी पृष्टा सा सिद्धा सिद्धसम्मता।
शशंस शबरी वृद्धा रामाय प्रत्यवस्थिता ॥ ३.७४.१० ॥
রামের প্রশ্নে সিদ্ধগণের দ্বারা সম্মানিতা সেই সিদ্ধা তাপসী, বৃদ্ধা শবরী রামের সম্মুখে দাঁড়িয়ে বললেন।
3.74.11
अद्य प्राप्ता तपःसिद्धिस्तव संदर्शनान्मया।
अद्य मे सफलं जन्म गुरवश्च सुपूजिताः ॥ ३.७४.११ ॥
আজ তোমার দর্শনে আমি তপস্যার ফল লাভ করলাম। আজ আমার জন্ম সফল হল, গুরুজনেরাও সুপূজিত হলেন।
3.74.12
अद्य मे सफलं तप्तं स्वर्गश्चैव भविष्यति।
त्वयि देववरे राम पूजिते पुरुषर्षभ ॥ ३.७४.१२ ॥
আজ আমার তপস্যা সফল হল; হে দেবশ্রেষ্ঠ রাম, পুরুষশ্রেষ্ঠ, তোমাকে পূজা করে স্বর্গও আমার লাভ হবে।
3.74.13
तवाहं चक्षुषा सौम्य पूता सौम्येन मानद।
गमिष्याम्यक्षयांल्लोकांस्त्वत्प्रसादादरिंदम ॥ ३.७४.१३ ॥
হে সৌম্য, হে মানদ, তোমার দর্শনে আমি পবিত্র হয়েছি। হে শত্রুদমন, তোমার কৃপায় আমি অক্ষয় লোকে যাব।
3.74.14
चित्रकूटं त्वयि प्राप्ते विमानैरतुलप्रभैः।
इतस्ते दिवमारूढा यानहं पर्यचारिषम् ॥ ३.७४.१४ ॥
তুমি চিত্রকূটে পৌঁছালে, অতুলনীয় দীপ্তির বিমানে যাঁদের আমি সেবা করেছিলাম, তাঁরা এখান থেকে স্বর্গে আরোহণ করলেন।
3.74.15
तैश्चाहमुक्ता धर्मज्ञैर्महाभागैर्महर्षिभिः।
आगमिष्यति ते रामः सुपुण्यमिममाश्रमम् ॥ ३.७४.१५ ॥
ধর্মজ্ঞ, মহাভাগ্যবান মহর্ষিরা আমাকে বলেছিলেন: 'রাম এই অতি পবিত্র আশ্রমে আসবেন।'
3.74.16
स ते प्रतिग्रहीतव्यः सौमित्रिसहितोऽतिथिः।
तं च दृष्ट्वा वरांल्लोकानक्षयांस्त्वं गमिष्यसि ॥ ३.७४.१६ ॥
সৌমিত্রির সঙ্গে আসা সেই অতিথিকে তুমি গ্রহণ করবে; তাঁকে দেখে তুমি শ্রেষ্ঠ অক্ষয় লোকে যাবে।
3.74.17
एवमुक्ता महाभागैस्तदाहं पुरुषर्षभ।
मया तु संचितं वन्यं विविधं पुरुषर्षभ ॥ ३.७४.१७ ॥
মহাভাগ্যবান মহর্ষিদের এই কথায়, হে পুরুষশ্রেষ্ঠ, আমি বনের নানা প্রকার ফল-মূল সংগ্রহ করলাম।
3.74.18
तवार्थे पुरुषव्याघ्र पम्पायास्तीरसम्भवम्।
एवमुक्तः स धर्मात्मा शबर्या शबरीमिदम् ॥ ३.७४.१८ ॥
হে পুরুষব্যাঘ্র, তোমার জন্য পম্পার তীরে জাত বস্তু আমি সংগ্রহ করেছি। শবরী এভাবে বললে ধর্মাত্মা সেই রাম শবরীকে এই কথা বললেন।
3.74.19
राघवः प्राह विज्ञाने तां नित्यमबहिष्कृताम्।
दनोः सकाशात् तत्त्वेन प्रभावं ते महात्मनाम् ॥ ३.७४.१९ ॥
রাঘব সেই বিজ্ঞা নারীকে বললেন — যিনি সর্বদা উপেক্ষিত হননি — দনুর বংশ থেকে সত্যিই সেই মহাত্মাদের প্রভাব (আমি শুনেছি)।
3.74.20
श्रुतं प्रत्यक्षमिच्छामि संद्रष्टुं यदि मन्यसे।
एतत्तु वचनं श्रुत्वा रामवक्त्रविनिःसृतम् ॥ ३.७४.२० ॥
আপনি যদি উপযুক্ত মনে করেন, তবে শোনা বিষয়টি আমি সরাসরি দেখতে চাই। রামের মুখ থেকে নির্গত এই বাক্য শুনে —
3.74.21
शबरी दर्शयामास तावुभौ तद्वनं महत्।
पश्य मेघघनप्रख्यं मृगपक्षिसमाकुलम् ॥ ३.७४.२१ ॥
শবরী সেই দু'জনকে বিশাল সেই বনটি দেখাল — "দেখুন, ঘন মেঘের মতো, হরিণ ও পাখিতে পূর্ণ এই বন।"
3.74.22
मतङ्गवनमित्येव विश्रुतं रघुनन्दन।
इह ते भावितात्मानो गुरवो मे महाद्युते।
जुहवांचक्रिरे नीडं मन्त्रवन्मन्त्रपूजितम् ॥ ३.७४.२२ ॥
"হে রঘুনন্দন, এটি মতঙ্গ বন নামে বিখ্যাত। হে মহাদ্যুতি, এখানেই আমার শুদ্ধচিত্ত গুরুরা মন্ত্রানুসারে হোম করেছিলেন; মন্ত্রপূজিত সেই বেদিতে..."
3.74.23
इयं प्रत्यक्स्थली वेदी यत्र ते मे सुसत्कृताः।
पुष्पोपहारं कुर्वन्ति श्रमादुद्वेपिभिः करैः ॥ ३.७४.२३ ॥
এটি পশ্চিম দিকের বেদি; যেখানে আমার শ্রদ্ধেয় গুরুরা শ্রমে কম্পিত হাতে পুষ্পার্ঘ্য নিবেদন করেন।
3.74.24
तेषां तपःप्रभावेण पश्याद्यापि रघूत्तम।
द्योतयन्ती दिशः सर्वाः श्रिया वेद्यतुलप्रभा ॥ ३.७४.२४ ॥
হে রঘুশ্রেষ্ঠ, তাঁদের তপস্যার প্রভাবে আজও দেখুন — সেই বেদি অতুলনীয় প্রভায় সব দিক আলোকিত করছে।
3.74.25
अशक्नुवद्भिस्तैर्गन्तुमुपवासश्रमालसैः।
चिन्तितेनागतान् पश्य समेतान् सप्त सागरान् ॥ ३.७४.२५ ॥
উপবাস ও শ্রমে ক্লান্ত তাঁরা হাঁটতে অক্ষম ছিলেন; তবু কেবল চিন্তার দ্বারাই সপ্ত সাগর সেখানে এসে সমবেত হলো, দেখো।
3.74.26
कृताभिषेकैस्तैर्न्यस्ता वल्कलाः पादपेष्विह।
अद्यापि न विशुष्यन्ति प्रदेशे रघुनन्दन ॥ ३.७४.२६ ॥
স্নান করে তাঁরা এখানে গাছের উপর বল্কল বস্ত্র ঝুলিয়ে রেখেছিলেন; হে রঘুনন্দন, আজও সেগুলি এই অঞ্চলে শুকায়নি।
3.74.27
देवकार्याणि कुर्वद्भिर्यानीमानि कृतानि वै।
पुष्पैः कुवलयैः सार्धं म्लानत्वं न तु यान्ति वै ॥ ३.७४.२७ ॥
দেবকার্য সম্পাদনকারী তাঁদের দ্বারা যে এইসব কর্ম করা হয়েছিল, তার ফুল ও নীলপদ্মও সত্যিই শুকায়নি।
3.74.28
कृत्स्नं वनमिदं दृष्टं श्रोतव्यं च श्रुतं त्वया।
तद् इच्छाम्य् अभ्यनुज्ञाता त्यक्ष्याम्य् एतत् कलेवरम् ॥ ३.७४.२८ ॥
এই সমস্ত বন তুমি দেখেছ এবং যা শোনার যোগ্য তাও শুনেছ; তাই তোমার অনুমতিক্রমে আমি এই দেহ ত্যাগ করতে ইচ্ছা করি।
3.74.29
तेषामिच्छाम्यहं गन्तुं समीपं भावितात्मनाम्।
मुनीनामाश्रमो येषामहं च परिचारिणी ॥ ३.७४.२९ ॥
সেই বিশুদ্ধচিত্ত মুনিদের নিকটে যেতে আমি ইচ্ছা করি; যাঁদের আশ্রমে আমিও সেবিকা।
3.74.30
धर्मिष्ठं तु वचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः।
प्रहर्षमतुलं लेभे आश्चर्यमिति चाब्रवीत् ॥ ३.७४.३० ॥
সেই ধর্মযুক্ত বাক্য শুনে রাঘব লক্ষ্মণের সঙ্গে অতুল আনন্দ লাভ করলেন এবং 'আশ্চর্য!' বললেন।
3.74.31
तामुवाच ततो रामः शबरीं संशितव्रताम्।
अर्चितोऽहं त्वया भद्रे गच्छ कामं यथासुखम् ॥ ३.७४.३१ ॥
তখন রাম কঠোরব্রতধারিণী শবরীকে বললেন — হে ভদ্রে, তুমি আমাকে সম্মান করেছ; এখন যেমন ইচ্ছা সুখে চলে যাও।
3.74.32
इत्येवमुक्ता जटिला चीरकृष्णाजिनाम्बरा।
अनुज्ञाता तु रामेण हुत्वाऽऽत्मानं हुताशने ॥ ३.७४.३२ ॥
রাম এরূপ বললে, বল্কল ও কৃষ্ণমৃগচর্মধারিণী জটিলা শবরী অনুমতি পেয়ে নিজেকেই অগ্নিতে আহুতি দিলেন।
3.74.33
ज्वलत्पावकसंकाशा स्वर्गमेव जगाम ह।
दिव्याभरणसंयुक्ता दिव्यमाल्यानुलेपना ॥ ३.७४.३३ ॥
প্রজ্বলিত অগ্নির ন্যায় দীপ্তিময়ী হয়ে তিনি স্বর্গেই গমন করলেন; দিব্য অলংকার, দিব্য মাল্য ও অনুলেপনে ভূষিতা হয়ে।
3.74.34
दिव्याम्बरधरा तत्र बभूव प्रियदर्शना।
विराजयन्ती तं देशं विद्युत्सौदामनी यथा ॥ ३.७४.३४ ॥
সেখানে দিব্য বস্ত্রধারিণী হয়ে তিনি প্রিয়দর্শনা হলেন; বিদ্যুতের ন্যায় সেই স্থানকে উজ্জ্বল করে তুললেন।
3.74.35
यत्र ते सुकृतात्मानो विहरन्ति महर्षयः।
तत् पुण्यं शबरी स्थानं जगामात्मसमाधिना ॥ ३.७४.३५ ॥
যেখানে পুণ্যাত্মা মহর্ষিগণ বিচরণ করেন, সেই পবিত্র স্থানে শবরী আত্মসমাধির দ্বারা গমন করলেন।