वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.9.1
सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम्।
हृद्यया स्निग्धया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ ३.९.१ ॥
सुतीक्ष्णांची अनुमती घेऊन निघालेल्या रघुनंदनाला सीता हृदयाला प्रिय वाटणाऱ्या स्नेहपूर्ण वाणीत आपल्या पतीला म्हणाली.
3.9.2
अधर्मं तु सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान्।
निवृत्तेन च शक्योऽयं व्यसनात् कामजादिह ॥ ३.९.२ ॥
अधर्म अत्यंत सूक्ष्म मार्गाने मोठा होतो; परंतु जो मागे फिरला आहे, तो येथे कामजन्य संकटातून यापासून वाचू शकतो.
3.9.3
त्रीण्येव व्यसनान्यत्र कामजानि भवन्त्युत।
मिथ्यावाक्यं तु परमं तस्माद् गुरुतरावुभौ ॥ ३.९.३ ॥
येथे कामजन्य व्यसने खरोखर तीन आहेत; पण मिथ्या वाक्य सर्वात मोठे आहे; म्हणून ती दोन्ही अधिक जड आहेत.
3.9.4
परदाराभिगमनं विना वैरं च रौद्रता।
मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव ॥ ३.९.४ ॥
परस्त्रीगमन, वैर आणि क्रौर्य यांवाचून; हे राघवा, तुम्ही कधी असत्य वाक्य उच्चारले नाही आणि उच्चारणारही नाही.
3.9.5
कुतोऽभिलषणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम्।
तव नास्ति मनुष्येन्द्र न चाभूत् ते कदाचन ॥ ३.९.५ ॥
हे नरेंद्रा, इतरांच्या धर्माचा नाश करणाऱ्या स्त्रियांची इच्छा तुमच्यात कोठून असणार? ती तुमच्यात नाही, आणि कधीही नव्हती.
3.9.6
मनस्यपि तथा राम न चैतद् विद्यते क्वचित्।
स्वदारनिरतश्चैव नित्यमेव नृपात्मज ॥ ३.९.६ ॥
हे राम, मनातही तसे काही कुठेच नाही; तुम्ही नेहमी आपल्याच पत्नीत रमलेले आहात, हे राजपुत्रा.
3.9.7
धर्मिष्ठः सत्यसंधश्च पितुर्निर्देशकारकः।
त्वयि धर्मश्च सत्यं च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ३.९.७ ॥
तू धर्मनिष्ठ आणि सत्यप्रतिज्ञ आहेस, वडिलांची आज्ञा पाळणारा आहेस. तुझ्यामध्ये धर्म आणि सत्य आहे; तुझ्यामध्येच सर्व काही प्रतिष्ठित आहे.
3.9.8
तच्च सर्वं महाबाहो शक्यं वोढुं जितेन्द्रियैः।
तव वश्येन्द्रियत्वं च जानामि शुभदर्शन ॥ ३.९.८ ॥
हे महाबाहू, हे सर्व इंद्रियांवर जय मिळवलेल्यांनाच पेलणे शक्य आहे. तू इंद्रियांना वश केले आहेस हे मला ठाऊक आहे, हे शुभदर्शना.
3.9.9
तृतीयं यदिदं रौद्रं परप्राणाभिहिंसनम्।
निर्वैरं क्रियते मोहात् तच्च ते समुपस्थितम् ॥ ३.९.९ ॥
हे तिसरे, भयंकर आहे: इतरांचे प्राण हरण करणे. वैर नसतानाही मोहाने केले जाणारे ते तुझ्यासमोर उभे राहिले आहे.
3.9.10
प्रतिज्ञातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम्।
ऋषीणां रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम् ॥ ३.९.१० ॥
हे वीरा, दंडकारण्यात राहणाऱ्या ऋषींच्या रक्षणासाठी युद्धात राक्षसांना ठार मारण्याची प्रतिज्ञा तू केली आहेस.
3.9.11
एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम्।
प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतबाणशरासनः ॥ ३.९.११ ॥
याच कारणास्तव दंडक नावाने प्रसिद्ध असलेल्या त्या वनाकडे, धनुष्य-बाण धारण करून भावासह तू प्रस्थान केले आहेस.
3.9.12
ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः।
त्वद्धृत्तं चिन्तयन्त्या वै भवेन्निःश्रेयसं हितम् ॥ ३.९.१२ ॥
म्हणून तू प्रस्थान करताना पाहून माझे मन चिंतेने व्याकूळ झाले आहे. तुझ्या वर्तनाचेच चिंतन करणे हेच माझे परम कल्याण आणि हित ठरेल.
3.9.13
नहि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान् प्रति।
कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयतां मम ॥ ३.९.१३ ॥
हे वीरा, दण्डकारण्याकडे जाणे मला रुचत नाही. त्यामागील कारण मी सांगते, माझे ऐका.
3.9.14
त्वं हि बाणधनुष्पाणिर्भ्रात्रा सह वनं गतः।
दृष्ट्वा वनचरान् सर्वान् कच्चित् कुर्याः शरव्ययम् ॥ ३.९.१४ ॥
तू धनुष्यबाण हाती घेऊन भावासह वनात गेला आहेस. वनात फिरणाऱ्या सर्वांना पाहून तू बाण सोडशील का?
3.9.15
क्षत्रियाणामिह धनुर्हुताशस्येन्धनानि च।
समीपतः स्थितं तेजोबलमुच्छ्रयते भृशम् ॥ ३.९.१५ ॥
येथे क्षत्रियांचे धनुष्य अग्नीच्या इंधनासारखे आहे. जवळ उभे असलेले तेज आणि बल अत्यंत वाढते.
3.9.16
पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्यवान् शुचिः।
कस्मिंश्चिदभवत् पुण्ये वने रतमृगद्विजे ॥ ३.९.१६ ॥
पूर्वी, हे महाबाहू, सत्यवादी आणि शुचि असा एक तपस्वी एका पवित्र वनात होता, जेथे मृग आणि पक्षी आनंदाने विहार करत.
3.9.17
तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रः शचीपतिः।
खड्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भटरूपधृक् ॥ ३.९.१७ ॥
त्या तपस्व्याच्या तपात विघ्न आणण्यासाठी शचीपती इंद्र हाती खड्ग घेऊन योद्ध्याचे रूप धारण करून आश्रमात आला.
3.9.18
तस्मिंस्तदाश्रमपदे निहितः खड्ग उत्तमः।
स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः ॥ ३.९.१८ ॥
त्या आश्रमस्थानी तेव्हा एक उत्तम खड्ग ठेवलेले होते. न्यास-विधीप्रमाणे पुण्य तपात असलेल्या त्या तपस्व्याकडे ते सोपवले गेले होते.
3.9.19
स तच्छस्त्रमनुप्राप्य न्यासरक्षणतत्परः।
वने तु विचरत्येव रक्षन् प्रत्ययमात्मनः ॥ ३.९.१९ ॥
ते शस्त्र प्राप्त करून, ठेवी जपण्यात तत्पर होऊन, तो वनातच संचार करत राहिला; आपला विश्वास राखत.
3.9.20
यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च।
न विना याति तं खड्गं न्यासरक्षणतत्परः ॥ ३.९.२० ॥
मुळे आणि फळे गोळा करण्यासाठी जिथे जाई, तिथे ती तलवार सोबत घेतल्याशिवाय जात नसे; ठेवी जपण्यात तत्पर.
3.9.21
नित्यं शस्त्रं परिवहन् क्रमेण स तपोधनः।
चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम् ॥ ३.९.२१ ॥
नित्य शस्त्र वाहत राहून, हळूहळू तो तपोधन आपली बुद्धी उग्र करून बसला; तपातील आपला निश्चय सोडून दिला.
3.9.22
ततः स रौद्राभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्षितः।
तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः ॥ ३.९.२२ ॥
मग तो क्रूरतेत रमला, बेसावध आणि अधर्माने ओढला गेला; त्या शस्त्राच्या संगतीमुळे तो मुनी नरकात गेला.
3.9.23
एवमेतत् पुरावृत्तं शस्त्रसंयोगकारणम्।
अग्निसंयोगवद्धेतुः शस्त्रसंयोग उच्यते ॥ ३.९.२३ ॥
ही प्राचीन कथा शस्त्रसंगाचे कारण आहे. अग्निसंगाप्रमाणेच शस्त्रसंगही कारण होतो, असे म्हटले जाते.
3.9.24
स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां तु शिक्षये।
न कथंचन सा कार्या गृहीतधनुषा त्वया ॥ ३.९.२४ ॥
स्नेहाने आणि मोठ्या आदराने मी तुला स्मरण करून देतो, शिकवतो — धनुष्य धारण करणाऱ्या तू कोणत्याही प्रकारे ते करू नये.
3.9.25
बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान् दण्डकाश्रितान्।
अपराधं विना हन्तुं लोको वीर न मंस्यते ॥ ३.९.२५ ॥
हे वीरा, वैर नसताना दंडकारण्यात राहणाऱ्या राक्षसांना मारण्याचा विचार, आणि अपराधाशिवाय मारणे — लोक हे मान्य करत नाही.
3.9.26
क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु नियतात्मनाम्।
धनुषा कार्यमेतावदार्तानामभिरक्षणम् ॥ ३.९.२६ ॥
वनात राहणाऱ्या संयमी वीर क्षत्रियांचे धनुष्याने करायचे कर्तव्य एवढेच आहे — पीडितांचे रक्षण करणे.
3.9.27
क्व च शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्व च।
व्याविद्धमिदमस्माभिर्देशधर्मस्तु पूज्यताम् ॥ ३.९.२७ ॥
कुठे शस्त्र, कुठे वन, कुठे क्षात्रधर्म, कुठे तप! आपण हे गोंधळवून टाकले आहे; तरी देशधर्म पूज्य आहे.
3.9.28
कदर्यकलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात्।
पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि ॥ ३.९.२८ ॥
शस्त्र सेवनामुळे मन क्षुद्रतेने कलुषित होते. तू पुन्हा अयोध्येला जाऊन क्षात्रधर्माचे पालन करशील.
3.9.29
अक्षया तु भवेत् प्रीतिः श्वश्रूश्वशुरयोर्मम।
यदि राज्यं हि संन्यस्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः ॥ ३.९.२९ ॥
तू राज्याचा त्याग करून मुनी होऊन तल्लीन राहिलास, तर माझ्या सासू-सासऱ्यांवरील प्रेम अक्षय राहील.
3.9.30
धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात् प्रभवते सुखम्।
धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत् ॥ ३.९.३० ॥
धर्मापासून अर्थ उत्पन्न होतो; धर्मापासून सुख उत्पन्न होते; धर्माने सर्व काही मिळते — हेच जगाचे धर्मसार आहे.
3.9.31
आत्मानं नियमैस्तैस्तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः।
प्राप्तये निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभते सुखम् ॥ ३.९.३१ ॥
विविध नियमांनी स्वतःला प्रयत्नपूर्वक क्षीण करूनच निपुण लोक धर्म प्राप्त करतात; सुखातून सुख मिळत नाही.
3.9.32
नित्यं शुचिमतिः सौम्य चर धर्मं तपोवने।
सर्वं तु विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यामपि तत्त्वतः ॥ ३.९.३२ ॥
हे सौम्या, सदैव शुद्ध मनाने तपोवनात धर्माचरण कर; त्रैलोक्यातील सर्व काही तुला तत्त्वतः माहीत आहे.
3.9.33
स्त्रीचापलादेतदुपाहृतं मे
धर्मं च वक्तुं तव कः समर्थः।
विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन
यद् रोचते तत् कुरु माचिरेण ॥ ३.९.३३ ॥
स्त्रीच्या चपलतेमुळे मी हे सांगितले; तुला धर्म सांगण्यास कोण समर्थ आहे? धाकट्या भावासह बुद्धीने विचार करून जे तुला आवडेल ते लवकर कर.