વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 4.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.1.1
स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम्।
रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ४.१.१ ॥
કમળ, નીલકમળ અને માછલીઓથી ભરેલા તે સરોવર પાસે જઈને, સૌમિત્રી સાથે, વ્યાકુળ ઇન્દ્રિયોવાળા રામ વિલાપ કરવા લાગ્યા.
4.1.2
तत्र दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे।
स कामवशमापन्नः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ ४.१.२ ॥
ત્યાં તેને જોતાં જ હર્ષથી તેમની ઇન્દ્રિયો કંપી ઊઠી. કામને વશ થયેલા તેમણે સૌમિત્રીને આમ કહ્યું.
4.1.3
सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका।
फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः ॥ ४.१.३ ॥
હે સૌમિત્રી! વૈડૂર્ય જેવા નિર્મળ જળવાળું પંપા સરોવર ખીલેલાં કમળ અને નીલકમળોથી ભરેલું, અનેક વૃક્ષોથી શોભી રહ્યું છે.
4.1.4
सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम्।
यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमाः सशिखरा इव ॥ ४.१.४ ॥
હે સૌમિત્રી! પંપાનું તે સુંદર દેખાતું વન જુઓ, જ્યાં શિખરો સહિત પર્વતો જેવા વૃક્ષો શોભે છે.
4.1.5
मां तु शोकाभिसंतप्तमाधयः पीडयन्ति वै।
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥ ४.१.५ ॥
પરંતુ શોકથી સંતપ્ત એવા મને માનસિક વેદનાઓ ખરેખર પીડી રહી છે — ભરતના દુઃખથી અને વૈદેહીના હરણથી.
4.1.6
शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना।
व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैः शीतोदका शिवा ॥ ४.१.६ ॥
શોકથી પીડિત એવા મને પણ આ પંપા વિચિત્ર વનોથી શોભે છે — અનેક પ્રકારનાં ફૂલોથી વેરાયેલી, શીતળ જળવાળી, મંગલમય.
4.1.7
नलिनैरपि संछन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना।
सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला ॥ ४.१.७ ॥
કમળોથી આચ્છાદિત, અત્યંત શુભ દૃશ્યવાળી, સર્પો અને હિંસક પ્રાણીઓથી વિચરાયેલી, મૃગો અને પક્ષીઓથી ભરેલી.
4.1.8
अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम्।
द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥ ४.१.८ ॥
આ લીલી ઘાસભૂમિ વાદળી-પીળા રંગે અત્યંત ચમકે છે; વૃક્ષોનાં વિવિધ ફૂલોથી બિછાવેલાં આવરણો જેવી.
4.1.9
पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः।
लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वतः ॥ ४.१.९ ॥
ચારેય બાજુ ફૂલોના ભારથી સમૃદ્ધ શિખરો, ખીલેલા અગ્રભાગવાળી વેલોથી સર્વત્ર વીંટળાયેલાં.
4.1.10
सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः।
गन्धवान् सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥ ४.१.१० ॥
હે સૌમિત્રિ, આ સુખદ પવન છે; આ કાળ અતિ કામોદ્દીપક છે; સુગંધિત અને મધુર માસ છે, વૃક્ષો ફૂલ-ફળથી ભરેલા છે.
4.1.11
पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम्।
सृजतां पुष्पवर्षाणि वर्षं तोयमुचामिव ॥ ४.१.११ ॥
હે સૌમિત્રિ, ફૂલોથી શોભતાં વનોનાં રૂપ જુઓ; પાણી વરસાવતાં વાદળોની જેમ તે ફૂલોની વર્ષા કરી રહ્યાં છે.
4.1.12
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥ ४.१.१२ ॥
સુંદર પથ્થરો પર પવનના વેગથી હલતાં વિવિધ વનવૃક્ષો ભૂમિ પર ફૂલો વેરે છે.
4.1.13
पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः।
कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडतीव समन्ततः ॥ ४.१.१३ ॥
હે સૌમિત્રિ, જુઓ! પડેલાં, પડતાં અને વૃક્ષો પરનાં ફૂલો સાથે પવન ચારે તરફ જાણે રમી રહ્યો છે.
4.1.14
विक्षिपन् विविधाः शाखां नगानां कुसुमोत्कटाः।
मारुतश्चलितस्थानैः षट्पदैरनुगीयते ॥ ४.१.१४ ॥
વૃક્ષોની વિવિધ ડાળીઓને હલાવતો, ફૂલોથી ભરેલો પવન વહે છે; પોતપોતાના સ્થાનેથી ચલિત ભમરા તેની સાથે ગુંજે છે.
4.1.15
मत्तकोकिलसंनादैर्नर्तयन्निव पादपान्।
शैलकंदर निष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः ॥ ४.१.१५ ॥
મત્ત કોયલોના અવાજથી વૃક્ષોને જાણે નચાવતો, પર્વતની ગુફાઓમાંથી નીકળેલો પવન જાણે ગવાઈ રહ્યો હોય.
4.1.16
तेन विक्षिपतात्यर्थं पवनेन समन्ततः।
अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः ॥ ४.१.१६ ॥
તે પવનથી ચારે તરફ અત્યંત હલાવાયેલાં આ વૃક્ષો, જેમની ડાળીઓના અગ્રભાગ ગૂંથાયેલા છે, જાણે ગૂંથાયેલાં હોય.
4.1.17
स एव सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः।
गन्धमभ्यवहन् पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः ॥ ४.१.१७ ॥
આ જ તે સુખદ સ્પર્શવાળો, ચંદન જેવો શીતળ પવન વહે છે; તે પવિત્ર સુગંધ લાવીને થાક દૂર કરે છે.
4.1.18
अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः।
षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ ४.१.१८ ॥
પવનથી હલતાં આ વૃક્ષો જાણે ગુંજી રહ્યાં છે; મધની સુગંધવાળાં વનોમાં ભમરા તેમની સાથે ગુંજે છે.
4.1.19
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः।
संसक्तशिखराः शैला विराजन्ति महाद्रुमैः ॥ ४.१.१९ ॥
રમણીય પર્વતઢોળાવો પર, ફૂલોથી ભરેલાં મનોહર મહાવૃક્ષોથી વીંટળાયેલાં શિખરોવાળા પર્વતો શોભી રહ્યા છે.
4.1.20
पुष्पसंछन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः।
अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः ॥ ४.१.२० ॥
ફૂલોથી ઢંકાયેલાં શિખરોવાળા, પવનના ઝોકાથી ડોલતા, ભમરાઓને મુગટ રૂપે ધારણ કરેલા આ વૃક્ષો જાણે ગાઈ રહ્યા હોય.
4.1.21
सुपुष्पितांस्तु पश्यैतान् कर्णिकारान् समन्ततः।
हाटकप्रतिसंछन्नान् नरान् पीताम्बरानिव ॥ ४.१.२१ ॥
જુઓ, ચારેબાજુ સુંદર રીતે ખીલેલાં આ કર્ણિકાર વૃક્ષો, સોનાથી ઢંકાયેલાં, જાણે પીળાં વસ્ત્રો પહેરેલા માણસો.
4.1.22
अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः।
सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम ॥ ४.१.२२ ॥
હે સૌમિત્રિ, આ વસંત અનેક પ્રકારનાં પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજી રહી છે; સીતાથી વિખૂટા પડેલા મારા શોકને આ પ્રજ્વલિત કરે છે.
4.1.23
मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः।
हृष्टं प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः ॥ ४.१.२३ ॥
શોકથી ઘેરાયેલા મને કામદેવ પીડે છે; હર્ષથી બોલતી કોયલ જાણે મને બોલાવે છે.
4.1.24
एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे।
प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥ ४.१.२४ ॥
હે લક્ષ્મણ, આ હર્ષિત દાત્યૂહ પક્ષી આ રમણીય વનઝરણા પાસે બોલીને કામપીડિત મને શોક કરાવશે.
4.1.25
श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया।
मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत ॥ ४.१.२५ ॥
પહેલાં એનો અવાજ સાંભળીને આશ્રમમાં રહેતી મારી પ્રિયા મને બોલાવીને અત્યંત આનંદથી પ્રતિસાદ આપતી.
4.1.26
एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः।
वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः ॥ ४.१.२६ ॥
આ રીતે વિચિત્ર પક્ષીઓ અનેક પ્રકારના અવાજ કરતાં વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને વેલાઓ પર ચારેબાજુ ઊડી રહ્યાં છે, જુઓ.
4.1.27
विमिश्रा विहगाः पुंभिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः।
भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः ॥ ४.१.२७ ॥
હે સૌમિત્રિ, નર પક્ષીઓ સાથે ભળેલાં આ પક્ષીઓ પોતાના શણગારથી આનંદિત છે, ભૃંગરાજ પક્ષીઓ સાથે હર્ષિત થઈ મધુર સ્વરે બોલી રહ્યાં છે.
4.1.28
अस्याः कूले प्रमुदिताः सङ्घशः शकुनास्त्विह।
दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि ॥ ४.१.२८ ॥
આ નદીના કાંઠે અહીં ટોળાં ટોળાં પક્ષીઓ આનંદિત છે; દાત્યૂહ પક્ષીઓના આનંદભર્યા ટહુકાઓ અને નર કોયલોના ટહુકા સાથે.
4.1.29
स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपकाः।
अशोकस्तबकाङ्गारः षट्पदस्वननिःस्वनः ॥ ४.१.२९ ॥
આ વૃક્ષો પણ ગુંજી રહ્યાં છે; આ મારામાં કામદેવના દીપ પ્રગટાવે છે; અશોકના ગુચ્છો અંગારા જેવા છે, ભમરાના ગુંજારવથી ભરેલા છે.
4.1.30
मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति।
नहि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम् ॥ ४.१.३० ॥
નવા પલ્લવ જેવી લાલ જ્વાળાઓવાળો વસંતાગ્નિ મને ચોક્કસ બાળશે; પરંતુ સૂક્ષ્મ પાંપણોવાળી, સુંદર કેશવાળી, મૃદુ બોલનારી તેને (સીતાને) નહીં.
4.1.31
अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम्।
अयं हि रुचिरस्तस्याः कालो रुचिरकाननः ॥ ४.१.३१ ॥
સૌમિત્રિ, તેને જોયા વિના મારા જીવનનું શું પ્રયોજન? તેનો આ ઋતુ રમણીય વનશોભા સાથે ખરેખર મનોહર છે.
4.1.32
कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ।
मन्मथायाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः ॥ ४.१.३२ ॥
હે નિષ્પાપ, મારી પ્રિયાનો આ ઋતુ, જેની સીમાઓ કોયલોથી ભરેલી છે; કામપીડાથી ઉત્પન્ન અને વસંતના ગુણોથી વધેલો.
4.1.33
अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव।
अपश्यतस्तां वनितां पश्यतो रुचिरान् द्रुमान् ॥ ४.१.३३ ॥
આ શોકાગ્નિ જલદી મને બાળશે, લાંબો સમય નહીં લાગે. તે સ્ત્રીને ન જોવાથી, સુંદર વૃક્ષો જોતાં.
4.1.34
ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति।
अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयतीह मे ॥ ४.१.३४ ॥
મારામાંથી જન્મેલી આ વ્યથા ફરીથી તારી પાસે આવશે. ન દેખાતી વૈદેહી અહીં મારો શોક વધારે છે.
4.1.35
दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः।
मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् ॥ ४.१.३५ ॥
દેખાતો વસંત, જે મિલનના પસીનાને દૂષિત કરે છે; મને. ખરેખર તે મૃગબાળ જેવા નેત્રવાળી, ચિંતા અને શોકના બળથી દબાયેલી.
4.1.36
संतापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः।
अमी मयूराः शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः ॥ ४.१.३६ ॥
હે સૌમિત્રિ, ચૈત્ર વનનો ક્રૂર પવન મને સંતાપે છે. અહીં-ત્યાં નૃત્ય કરતા આ મોર શોભે છે.
4.1.37
स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव।
शिखिनीभिः परिवृतास्त एते मदमूर्च्छिताः ॥ ४.१.३७ ॥
પવનથી હલતી પોતાની પાંખો વડે, સ્ફટિકની બારીઓ જેવા, મોરનીઓથી ઘેરાયેલા, મદથી મૂર્છિત થયેલા આ છે.
4.1.38
मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः।
पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति ॥ ४.१.३८ ॥
કામપીડિત મને આ કામને વધારનારા છે. લક્ષ્મણ, નાચતા મોરને જો; તેની પાસે એક નાચે છે.
4.1.39
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि।
तामेव मनसा रामां मयूरोऽप्यनुधावति ॥ ४.१.३९ ॥
કામપીડિત આ મોરની પર્વતના ઢોળાવ પર પોતાના પતિને શોધે છે. તે સ્ત્રીને જ મનમાં રાખીને નર મોર પણ તેની પાછળ દોડે છે.
4.1.40
वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव।
मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया ॥ ४.१.४० ॥
સુંદર પાંખો ફેલાવીને, જાણે પોતાના અવાજથી મારી મશ્કરી કરતો હોય તેમ, આ વનમાં ચોક્કસ કોઈ રાક્ષસે મોરની પ્રિયાને હર્યી નથી.
4.1.41
तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया।
मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः ॥ ४.१.४१ ॥
તેથી તે રમણીય વનોમાં પોતાની પ્રિયા સાથે નાચે છે. પરંતુ મારા માટે પુષ્પમાસમાં તેના વિના આ વાસ અતિ અસહ્ય છે.
4.1.42
पश्य लक्ष्मण संरागस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि।
यदेषा शिखिनी कामाद् भर्तारमभिवर्तते ॥ ४.१.४२ ॥
લક્ષ્મણ, જો; પશુ-યોનિમાં જન્મેલા જીવોમાં પણ પ્રેમનો અનુરાગ કેવો છે! આ મોરની કામથી પોતાના પતિ તરફ વળે છે.
4.1.43
ममाप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा।
मदनेनाभिवर्तेत यदि नापहृता भवेत् ॥ ४.१.४३ ॥
જો સીતાનું હરણ ન થયું હોત, તો વિશાળનયના જાનકી પણ આ રીતે ગભરાઈને કામવશ મારી તરફ વળત.
4.1.44
पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे।
पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥ ४.१.४४ ॥
જો લક્ષ્મણ, શિશિર ઋતુ વીત્યા પછી પુષ્પભારથી સમૃદ્ધ વનોનાં ફૂલો મારા માટે નિષ્ફળ લાગે છે.
4.1.45
रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया।
निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः ॥ ४.१.४५ ॥
વૃક્ષોનાં સુંદર ફૂલો પણ પોતાની અતિ શોભા છતાં નિષ્ફળ થઈને ભમરાઓના ઝૂંડ સાથે ધરતી પર ખરી રહ્યાં છે.
4.1.46
नदन्ति कामं शकुना मुदिताः सङ्घशः कलम्।
आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥ ४.१.४६ ॥
આનંદિત પક્ષીઓ ટોળાંમાં મધુર સ્વરે ખૂબ કલરવ કરી રહ્યાં છે; જાણે એકબીજાને બોલાવતા હોય, અને મારામાં કામોન્માદ જગાવે છે.
4.1.47
वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया।
नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा ॥ ४.१.४७ ॥
મારી પ્રિયા જ્યાં રહે છે ત્યાં પણ જો વસંત હોય, તો નિશ્ચય જ પરાધીન સીતા પણ મારી જેમ શોક કરતી હશે.
4.1.48
नूनं न तु वसन्तस्तं देशं स्पृशति यत्र सा।
कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत् सा मया विना ॥ ४.१.४८ ॥
નિશ્ચય જ વસંત તે દેશને સ્પર્શતી નથી જ્યાં તે છે; નીલકમળ જેવાં નેત્રવાળી તે મારા વિના કેવી રીતે જીવન વિતાવતી હશે?
4.1.49
अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया।
किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः ॥ ४.१.४९ ॥
અથવા જ્યાં મારી પ્રિયા છે ત્યાં વસંત છે? સુંદર કમરવાળી તે, બીજાઓ વડે નિંદાયેલી, શું કરશે?
4.1.50
श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया।
नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ ४.१.५० ॥
શ્યામા, કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળી, મૃદુ બોલતી મારી પ્રિયા, ચોક્કસ વસંત આવતાં જીવ છોડશે.
4.1.51
दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते।
नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता ॥ ४.१.५१ ॥
મારા હૃદયમાં આ બુદ્ધિ દૃઢપણે ફરી રહી છે: સાધ્વી સીતા મારો વિરહ પામીને જીવી શકે તેમ નથી.
4.1.52
मयि भावो हि वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः।
ममापि भावः सीतायां सर्वथा विनिवेशितः ॥ ४.१.५२ ॥
ખરેખર વૈદેહીનો ભાવ મારામાં સંપૂર્ણપણે સ્થાપિત છે; મારો ભાવ પણ સીતામાં સર્વથા સ્થાપિત છે.
4.1.53
एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः।
तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥ ४.१.५३ ॥
ફૂલો વહન કરતો, સુખદ સ્પર્શવાળો, ઠંડક લાવતો આ પવન, તે પ્રિયાનું ચિંતન કરતા મારા માટે અગ્નિ સમાન છે.
4.1.54
सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया।
मारुतः स विना सीतां शोकसंजननो मम ॥ ४.१.५४ ॥
પહેલાં સીતા સાથે હતા ત્યારે હંમેશાં સુખદાયક માનેલો તે પવન, સીતા વિના મારા માટે શોક ઉપજાવનારો છે.
4.1.55
तां विनाथ विहङ्गोऽसौ पक्षी प्रणदितस्तदा।
वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिकूजति ॥ ४.१.५५ ॥
તેના વિના ત્યારે તે પક્ષી, પાંખવાળો, ચીસ પાડતો, વૃક્ષ પર બેઠેલો કાગડો આનંદથી કાગડાટ કરી રહ્યો છે.
4.1.56
एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः।
पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपमुपनेष्यति ॥ ४.१.५६ ॥
આ પક્ષી ત્યાં વૈદેહીનો દૂત છે; પાંખવાળો આ મને વિશાળાક્ષીની પાસે લઈ જશે.
4.1.57
पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम्।
पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामवकूजताम् ॥ ४.१.५७ ॥
લક્ષ્મણ, જો, વનમાં મદ વધારનારો આ નાદ; ફૂલેલા અગ્ર ભાગવાળા વૃક્ષો પર પક્ષીઓ કૂજી રહ્યાં છે.
4.1.58
विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम्।
षट्पदः सहसाभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम् ॥ ४.१.५८ ॥
પવનથી હલાવાયેલી આ તિલકમંજરી તરફ તે ભમરો અચાનક આવે છે, જેમ મદથી ઝૂમતી પ્રિયા તરફ.
4.1.59
कामिनामयमत्यन्तमशोकः शोकवर्धनः।
स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः ॥ ४.१.५९ ॥
કામીજનો માટે આ અશોક અત્યંત શોક વધારનારો છે; પવનથી ઊછળેલા ગુચ્છોથી જાણે મને ધમકાવતો ઊભો છે.
4.1.60
अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः।
विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव ॥ ४.१.६० ॥
લક્ષ્મણ, જો આ ફૂલોથી ભરેલાં આંબા દેખાય છે; વિલાસથી મન ઉછળેલાં, જાણે અંગરાગ લગાવેલા માણસો.
4.1.61
सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु।
किंनरा नरशार्दूल विचरन्ति यतस्ततः ॥ ४.१.६१ ॥
હે સૌમિત્રિ, પંપા સરોવરની વિચિત્ર વનરાજી જુઓ, નરશ્રેષ્ઠ! કિન્નરો અહીંતહીં વિહરી રહ્યા છે.
4.1.62
इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः।
नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥ ४.१.६२ ॥
લક્ષ્મણ, જુઓ! ચોમેર શુભ સુગંધવાળાં આ કમળો પાણીમાં ઊગતા સૂર્યની જેમ ઝળહળી રહ્યાં છે.
4.1.63
एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता।
हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकायुता ॥ ४.१.६३ ॥
આ પંપા, જેનું જળ નિર્મળ છે, જે પદ્મ અને નીલોત્પલોથી ભરેલી છે, હંસ અને કારંડવોથી વ્યાપ્ત છે અને સૌગંધિક કમળોથી યુક્ત છે.
4.1.64
जले तरुणसूर्याभैः षट्पदाहतकेसरैः।
पङ्कजैः शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता ॥ ४.१.६४ ॥
પાણીમાં નવા સૂર્ય જેવી આભાવાળાં, ભમરાઓથી હલાવાયેલા કેસરવાળાં કમળોથી પંપા ચોમેર ઘેરાઈને શોભે છે.
4.1.65
चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा।
मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः ॥ ४.१.६५ ॥
સદા ચક્રવાકોથી યુક્ત, વિચિત્ર ઊંચાણ અને વનોની વચ્ચે, જળની ઇચ્છાવાળાં હાથીઓ અને મૃગોના ટોળાંથી પંપા શોભે છે.
4.1.66
पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि।
पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण ॥ ४.१.६६ ॥
લક્ષ્મણ, પવનના વેગથી અથડાતાં મોજાંઓ વડે નિર્મળ જળમાં અથડાતાં આ કમળો શોભી રહ્યાં છે.
4.1.67
पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं प्रियपङ्कजाम्।
अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते ॥ ४.१.६७ ॥
કમળની પાંખડી જેવી વિશાળ આંખોવાળી, સદા પ્રિય કમળ ધારણ કરનારી વૈદેહીને ન જોવાથી મને જીવન ગમતું નથી.
4.1.68
अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम्।
स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम् ॥ ४.१.६८ ॥
અહો, કામની વક્રતા! દુર્લભ થઈ ગયેલી, અત્યંત મધુર બોલનારી તે કલ્યાણીની યાદ એ મને અપાવે છે.
4.1.69
शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया।
यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात् पुष्पितद्रुमः ॥ ४.१.६९ ॥
ખીલેલાં વૃક્ષોવાળી વસંત ફરી મને મારી ન નાખે, તો મારી પાસે આવેલી આ કામનાને રોકવી શક્ય બનત.
4.1.70
यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे।
तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना ॥ ४.१.७० ॥
તેની સાથે હતાં ત્યારે જે મને રમણીય લાગતું હતું, તે જ તેના વિના હવે રમણીય નથી લાગતું.
4.1.71
पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते।
सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥ ४.१.७१ ॥
હે લક્ષ્મણ, કમળની કળીઓ અને પાંખડીઓ જોવા મારી દૃષ્ટિ ઇચ્છે છે; કારણ કે તે સીતાની આંખોના કોષ જેવાં છે.
4.1.72
पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः।
निःश्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः ॥ ४.१.७२ ॥
કમળના પરાગથી ભીનો, વૃક્ષોની વચ્ચેથી વહેતો આ મનોહર પવન સીતાના નિઃશ્વાસ જેવો વહે છે.
4.1.73
सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुषु।
पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभिताम् ॥ ४.१.७३ ॥
હે સૌમિત્રિ, પંપાની દક્ષિણે પર્વતના ઢોળાવો પર જુઓ, કર્ણિકાર વૃક્ષની અતિ શોભિત ફૂલેલી ડાળી.
4.1.74
अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिस्तु विभूषितः।
विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥ ४.१.७४ ॥
આ પર્વતરાજ ધાતુઓથી વધુ શોભિત છે; પવનના વેગથી હલાવાયેલી વિચિત્ર ધૂળ તે ઉડાડી રહ્યો છે.
4.1.75
गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतः सम्प्रपुष्पितैः।
निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः ॥ ४.१.७५ ॥
હે સૌમિત્રિ, પર્વતના ઉચ્ચપ્રદેશો ચારે બાજુ સંપૂર્ણ ખીલેલા, પર્ણવિહીન મનોહર કિંશુક વૃક્ષોથી જાણે બળતા હોય તેમ ઝળહળે છે.
4.1.76
पम्पातीररुहाश्चेमे संसिक्ता मधुगन्धिनः।
मालतीमल्लिकापद्मकरवीराश्च पुष्पिताः ॥ ४.१.७६ ॥
પંપાના કાંઠે ઊગેલા આ વૃક્ષો, પાણીથી સિંચાયેલા અને મધુર સુગંધવાળા; માલતી, મલ્લિકા, પદ્મ અને કરવીર પણ ખીલેલા છે.
4.1.77
केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः ॥ ४.१.७७ ॥
કેતકી, સિંદુવાર અને વાસંતી વેલો સારી રીતે ખીલેલી છે; માધવી વેલો સુગંધથી ભરેલી છે, કુંદના ગુલ્મો ચારે બાજુ ફેલાયેલા છે.
4.1.78
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा।
चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ॥ ४.१.७८ ॥
ચિરિબિલ્વ, મધૂક, વંજુલ અને બકુલ વૃક્ષો, તેમજ ચંપક, તિલક અને નાગ વૃક્ષો પણ ખીલેલા છે.
4.1.79
पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः।
लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः ॥ ४.१.७९ ॥
પદ્મક વૃક્ષો પણ શોભે છે; નીલાશોક વૃક્ષો પુષ્પિત છે; પર્વતના ઢોળાવો પર લોધ્ર વૃક્ષો સિંહની કેસર જેવા પીળાશ-ભૂરા રંગના છે.
4.1.80
अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः।
चूताः पाटलयश्चापि कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ ४.१.८० ॥
અંકોલ, કુરંટ, ચૂર્ણક, પારિભદ્રક વૃક્ષો, આંબા, પાટલ અને કોવિદાર વૃક્ષો પણ પુષ્પિત છે.
4.1.81
मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु।
केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशपा धवाः ॥ ४.१.८१ ॥
મુચુકુંદ અને અર્જુન વૃક્ષો પર્વતના શિખરો પર દેખાય છે; કેતક, ઉદ્દાલક, શિરીષ, શિંશપા અને ધવ વૃક્ષો પણ દેખાય છે.
4.1.82
शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरबकास्तथा।
तिनिशा नक्तमालाश्च चन्दनाः स्यन्दनास्तथा ॥ ४.१.८२ ॥
શાલ્મલી અને કિંશુક વૃક્ષો, લાલ કુરબક વૃક્ષો, તિનિશ, નક્તમાલ, ચંદન અને સ્યંદન વૃક્ષો પણ દેખાય છે.
4.1.83
हिन्तालास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः।
पुष्पितान् पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान् ॥ ४.१.८३ ॥
હિન્તાલ, તિલક અને નાગ વૃક્ષો પણ પુષ્પિત છે; તે પુષ્પિત અગ્રોવાળી વેલોથી વીંટળાયેલાં છે.
4.1.84
द्रुमान् पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान् बहून्।
वातविक्षिप्तविटपान् यथासन्नान् द्रुमानिमान् ॥ ४.१.८४ ॥
હે સૌમિત્રિ, અહીં પંપા સરોવરનાં આ સુંદર અનેક વૃક્ષો જુઓ; પવનથી હલતી ડાળીઓ સાથે આ નજીકમાં ઊભાં છે.
4.1.85
लताः समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः।
पादपात् पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद् वनम् ॥ ४.१.८५ ॥
મદમસ્ત શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓની જેમ વેલાઓ અનુસરે છે; વૃક્ષથી વૃક્ષ તરફ, પર્વતથી પર્વત તરફ, વનથી વન તરફ જતાં.
4.1.86
वाति नैकरसास्वादसम्मोदित इवानिलः।
केचित् पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः ॥ ४.१.८६ ॥
અનેક રસોનો સ્વાદ માણીને આનંદિત થયેલા જેવો પવન વાઈ રહ્યો છે; કેટલાક વૃક્ષો પૂરેપૂરા ફૂલેલા છે અને મધની સુગંધ ફેલાવે છે.
4.1.87
केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः।
इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि ॥ ४.१.८७ ॥
કેટલાક વૃક્ષો કળીઓથી ઘેરાયેલા શ્યામ રંગના જેવા ચમકે છે; 'આ મીઠું છે, આ સ્વાદિષ્ટ છે, આ ખીલ્યું છે' એમ પણ.
4.1.88
रागरक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते।
निलीय पुनरुत्पत्य सहसान्यत्र गच्छति।
मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ ॥ ४.१.८८ ॥
રંગમાં રંગાયેલો ભમરો ફૂલો પર જ બેસે છે; બેસીને ફરી ઊડીને અચાનક બીજે જાય છે. મધનો લોભી એ ભમરો પમ્પાતીરના વૃક્ષો પર (આ રીતે ફરે છે).
4.1.89
इयं कुसुमसंघातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता।
स्वयं निपतितैर्भूमिः शयनप्रस्तरैरिव ॥ ४.१.८९ ॥
આ ભૂમિ ફૂલોના ઢગલાંથી પાથરેલી છે, જાણે સ્વયં પડેલા શય્યા-પથ્થરોથી સુખદ બનાવેલી હોય.
4.1.90
विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु।
विस्तीर्णाः पीतरक्ताभाः सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥ ४.१.९० ॥
હે સૌમિત્રિ, વિવિધ ફૂલોથી, એ જ ફૂલોથી, પર્વતના શિખરો પર પીળી અને લાલ આભાવાળા વિસ્તૃત પથ્થરો બનાવેલા છે.
4.1.91
हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम्।
पुष्पमासे हि तरवः संघर्षादिव पुष्पिताः ॥ ४.१.९१ ॥
હેમંતના અંતે જુઓ, સૌમિત્રિ; વૃક્ષોમાં ફૂલોનું ખીલવું. પુષ્પમાસમાં વૃક્ષો જાણે ઘર્ષણથી ફૂલી ઊઠ્યાં છે.
4.1.92
आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाः षट्पदनादिताः।
कुसुमोत्तंसविटपाः शोभन्ते बहु लक्ष्मण ॥ ४.१.९२ ॥
એકબીજાને બોલાવતા હોય તેમ, ભમરાઓના નાદથી ભરેલાં વૃક્ષો, ફૂલોના મુગટ જેવી ડાળીઓ સાથે, હે લક્ષ્મણ, અત્યંત શોભે છે.
4.1.93
एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम्।
रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्निव ॥ ४.१.९३ ॥
આ કારંડવ પક્ષી સુંદર જળમાં ડૂબકી મારીને પોતાની પ્રિયા સાથે રમે છે, જાણે કામ પ્રજ્વલિત કરતું હોય.
4.1.94
मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेतन्मनोरमम्।
स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः ॥ ४.१.९४ ॥
મંદાકિનીનું આ રૂપ કેટલું મનોહર! જગતમાં તેના મનોહર ગુણો યોગ્ય રીતે પ્રસિદ્ધ છે.
4.1.95
यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि।
स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम ॥ ४.१.९५ ॥
તે સાધ્વી અહીં દેખાય અને આપણે અહીં વસીએ, તો હે રઘુશ્રેષ્ઠ, હું ઇન્દ્રલોક કે અયોધ્યાની ઇચ્છા ન કરું.
4.1.96
न ह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह।
रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहान्येषु वा भवेत् ॥ ४.१.९६ ॥
ખરેખર, તેની સાથે આ રમણીય ઘાસના મેદાનોમાં રમતાં મને ચિંતા ન થાય, અને બીજાઓની ઇચ્છા પણ ન થાય.
4.1.97
अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो विविधच्छदाः।
काननेऽस्मिन् विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे ॥ ४.१.९७ ॥
વિવિધ ફૂલો અને વિવિધ પાંદડાંવાળાં આ વૃક્ષો, આ વનમાં પ્રિયા વિના મારામાં ચિંતા ઉત્પન્ન કરી રહ્યાં છે.
4.1.98
पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम्।
चक्रवाकानुचरितां कारण्डवनिषेविताम् ॥ ४.१.९८ ॥
હે સૌમિત્રિ, જુઓ આ ઠંડા જળવાળી, કમળોથી ભરેલી, ચક્રવાકોથી વિચરાયેલી અને કારંડવ પક્ષીઓથી સેવાયેલી પંપાને.
4.1.99
प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम्।
अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिर्विहंगमैः ॥ ४.१.९९ ॥
જળપક્ષીઓ અને ક્રૌંચ પક્ષીઓથી ભરેલી, મોટા મૃગોથી સેવાયેલી આ પંપા, કલરવ કરતા પક્ષીઓથી અતિ શોભે છે.
4.1.100
दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः।
श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम् ॥ ४.१.१०० ॥
વિવિધ, આનંદિત પક્ષીઓ જાણે મારી કામનાને પ્રજ્વલિત કરે છે, ચંદ્રમુખી, શ્યામવર્ણી, કમળનયની પ્રિયાનું સ્મરણ કરાવીને.
4.1.101
पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान् मृगान्।
मां पुनर्मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम्।
व्यथयन्तीव मे चित्तं संचरन्तस्ततस्ततः ॥ ४.१.१०१ ॥
જુઓ, રંગબેરંગી શિખરો પર હરિણીઓ સાથેના મૃગોને. મૃગનયની વૈદેહીથી વિખૂટા પડેલા મને, અહીં તહીં ફરતા તેઓ જાણે મારા ચિત્તને વ્યથિત કરે છે.
4.1.102
अस्मिन् सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणाकुले।
पश्येयं यदि तां कान्तां ततः स्वस्ति भवेन्मम ॥ ४.१.१०२ ॥
મત્ત પક્ષીઓના ટોળાંથી ભરેલા આ રમણીય શિખર પર જો હું એ પ્રિયાને જોઈ શકું, તો મારું કલ્યાણ થશે.
4.1.103
जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा।
सेवेत यदि वैदेही पम्पायाः पवनं शुभम् ॥ ४.१.१०३ ॥
હે સૌમિત્રિ, સુમધ્યમા વૈદેહી જો મારી સાથે પમ્પાનો શુભ પવન માણતી હોત, તો ખરેખર હું જીવિત રહેત.
4.1.104
पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम्।
धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पाया वनमारुतम् ॥ ४.१.१०४ ॥
હે લક્ષ્મણ, કમળ અને સૌગંધિક ફૂલોની સુગંધ વહન કરતો, શુભ અને શોકનાશક પમ્પાના વનનો પવન જેઓ માણે છે, તેઓ ધન્ય છે.
4.1.105
श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया।
कथं धारयति प्राणान् विवशा जनकात्मजा ॥ ४.१.१०५ ॥
શ્યામા, કમળની પાંખડી જેવાં નેત્રોવાળી, મારી પ્રિયા, મારાથી વિખૂટી પડેલી, લાચાર જનકની પુત્રી કેવી રીતે પ્રાણ ધારણ કરતી હશે?
4.1.106
किं नु वक्ष्यामि धर्मज्ञं राजानं सत्यवादिनम्।
जनकं पृष्टसीतं तं कुशलं जनसंसदि ॥ ४.१.१०६ ॥
ધર્મજ્ઞ, સત્યવાદી જનક રાજાને, જનસભામાં 'સીતા કુશળ છે?' એમ પૂછાશે ત્યારે હું શું કહીશ?
4.1.107
या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रस्थापितं वनम्।
सीता धर्मं समास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया ॥ ४.१.१०७ ॥
પિતાએ વનમાં મોકલ્યો ત્યારે જે ધીરે ધીરે મારી પાછળ આવી હતી, ધર્મનું પાલન કરતી તે પ્રિય સીતા હવે ક્યાં છે?
4.1.108
तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये।
या मामनुगता राज्याद् भ्रष्टं विहतचेतसम् ॥ ४.१.१०८ ॥
હે લક્ષ્મણ, તેના વિના દીન એવો હું કેવી રીતે ધીરજ રાખું? રાજ્યથી ભ્રષ્ટ, ભાંગેલા મનવાળા મારી પાછળ આવનારી તે જ હતી.
4.1.109
तच्चार्वाञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम्।
अपश्यतो मुखं तस्याः सीदतीव मतिर्मम ॥ ४.१.१०९ ॥
તેનું સુંદર, કમળ જેવી આંખોવાળું, સુગંધિત, શુભ અને નિર્દોષ મુખ ન જોવાથી મારી બુદ્ધિ જાણે ડૂબી રહી છે.
4.1.110
स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम्।
वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण ॥ ४.१.११० ॥
સ્મિત અને હાસ્યથી યુક્ત, ગુણવાન, મધુર, હિતકારી, અતુલ્ય વૈદેહીના વચન હું ક્યારે સાંભળીશ, લક્ષ્મણ?
4.1.111
प्राप्य दुःखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम्।
नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत ॥ ४.१.१११ ॥
વનમાં દુઃખ પામ્યા છતાં તે શ્યામા, મન્મથથી કૃશ થયેલા મારી સાથે, જાણે દુઃખ ભૂલી ગઈ હોય અને આનંદિત હોય તેમ, સાધ્વીએ સારી રીતે વાત કરી.
4.1.112
किं नु वक्ष्याम्ययोध्यायां कौसल्यां हि नृपात्मज।
क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि मनस्विनीम् ॥ ४.१.११२ ॥
હે રાજકુમાર, અયોધ્યામાં કૌશલ્યાને હું શું કહીશ? 'મારી વહુ ક્યાં?' એમ પૂછતી તે મનસ્વિનીને કેવી રીતે કહીશ?
4.1.113
गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम्।
नह्यहं जीवितुं शक्तस्तामृते जनकात्मजाम् ॥ ४.१.११३ ॥
લક્ષ્મણ, જા, ભાઈપ્રેમી ભરતને જો. જનકની પુત્રી વિના હું ખરેખર જીવી શકું તેમ નથી.
4.1.114
उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम् ॥ ४.१.११४ ॥
ભાઈ લક્ષ્મણે યોગ્ય અને અવ્યય વચન કહ્યું.
4.1.115
संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम।
नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम् ॥ ४.१.११५ ॥
રામ, તારું કલ્યાણ થાઓ. મનને સ્થિર કર, શોક ન કર, હે પુરુષોત્તમ. નિર્મળ મનવાળા આવા લોકોની બુદ્ધિ દુર્બળ થતી નથી.
4.1.116
स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने।
अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद् वर्तिरार्द्रापि दह्यते ॥ ४.१.११६ ॥
વિયોગથી ઉત્પન્ન દુઃખ યાદ કરીને પ્રિય વ્યક્તિ પ્રત્યેનો સ્નેહ છોડ. અતિ સ્નેહના આલિંગનથી ભીની વાટ પણ બળી જાય છે.
4.1.117
यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा।
सर्वथा रावणस्तात न भविष्यति राघव ॥ ४.१.११७ ॥
રાવણ પાતાળમાં જાય કે તેથી પણ વધુ દૂર જાય, તોપણ હે રાઘવ, પ્રિય, તે કોઈ પણ રીતે બચશે નહીં.
4.1.118
प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत् तस्य पापस्य रक्षसः।
ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति ॥ ४.१.११८ ॥
પહેલાં તે પાપી રાક્ષસની ભાળ મેળવીએ. પછી તે કાં તો સીતાને છોડી દેશે, અથવા વિનાશ પામશે.
4.1.119
यदि याति दितेर्गर्भं रावणं सह सीतया।
तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद् दास्यति मैथिलीम् ॥ ४.१.११९ ॥
રાવણ સીતા સાથે દિતિના ગર્ભમાં જાય તોપણ, ત્યાં પણ હું તેને મારી નાખીશ, જો તે મૈથિલીને પાછી નહીં આપે તો.
4.1.120
स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः।
अर्थो हि नष्टकार्यार्थैरयत्नेनाधिगम्यते ॥ ४.१.१२० ॥
હે આર્ય, કલ્યાણકારી સ્થિરતા અપનાવ, દીન બુદ્ધિ છોડી દે. જેમનું કાર્ય નષ્ટ થયું હોય, તેમને પણ પ્રયત્ન વિના પ્રયોજન મળે છે.
4.1.121
उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात् परं बलम्।
सोत्साहस्य हि लोकेषु न किंचिदपि दुर्लभम् ॥ ४.१.१२१ ॥
આર્ય, ઉત્સાહ એ મોટું બળ છે. ઉત્સાહથી વધુ બળ નથી. ઉત્સાહી માટે લોકોમાં કંઈ પણ દુર્લભ નથી.
4.1.122
उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु।
उत्साहमात्रमाश्रित्य प्रतिलप्स्याम जानकीम् ॥ ४.१.१२२ ॥
ઉત્સાહી પુરુષો કર્મોમાં થાકતા નથી. માત્ર ઉત્સાહનો આશ્રય લઈને આપણે જાનકીને પાછી મેળવીશું.
4.1.123
त्यजतां कामवृत्तत्वं शोकं संन्यस्य पृष्ठतः।
महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ॥ ४.१.१२३ ॥
કામપ્રેરિત વર્તન છોડ, શોકને પાછળ મૂકી દે. મહાત્મા અને સંયમી એવા તારા સ્વરૂપને તું ઓળખતો નથી.
4.1.124
एवं सम्बोधितस्तेन शोकोपहतचेतनः।
त्यज्य शोकं च मोहं च रामो धैर्यमुपागमत् ॥ ४.१.१२४ ॥
આ રીતે તેમના દ્વારા સમજાવાયેલા, શોકથી વિકળ ચિત્તવાળા રામે શોક અને મોહ ત્યજીને ધૈર્ય ધારણ કર્યું.
4.1.125
सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः।
रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यां पारिप्लवद्रुमाम् ॥ ४.१.१२५ ॥
અચિંત્ય પરાક્રમી એ રામ શાંત ચિત્તે, પવનમાં ડોલતાં વૃક્ષોવાળા અતિ સુંદર અને રમણીય પમ્પા સરોવર તરફ આગળ વધ્યા.
4.1.126
निरीक्षमाणः सहसा महात्मा
सर्वं वनं निर्झरकन्दरं च।
उद्विग्नचेताः सह लक्ष्मणेन
विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥ ४.१.१२६ ॥
મહાત્મા રામ ઝરણાં અને ગુફાઓ સહિત આખા વનને અચાનક જોતા, વિકળ ચિત્તે લક્ષ્મણ સાથે વિચાર કરીને, દુઃખથી પીડિત થઈને આગળ નીકળ્યા.
4.1.127
तं मत्तमातङ्गविलासगामी
गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा।
स लक्ष्मणो राघवमिष्टचेष्टो
ररक्ष धर्मेण बलेन चैव ॥ ४.१.१२७ ॥
મદમસ્ત હાથીની વિલાસી ચાલે ચાલતા, અવિચલ મનવાળા તે મહાત્માની સાથે, પ્રિય આચરણવાળા લક્ષ્મણે ધર્મ અને બળ વડે રાઘવનું રક્ષણ કર્યું.
4.1.128
तावृष्यमूकस्य समीपचारी
चरन् ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ।
शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी
वितत्रसे नैव विचेष्ट चेष्टाम् ॥ ४.१.१२८ ॥
ઋષ્યમૂક પાસે વિચરતા તે વેગવાન વાનરરાજે અદ્ભુત અને જોવા યોગ્ય એ બંનેને જોયા; તે ડર્યો, પણ પોતાની ચેષ્ટામાં તે ડગ્યો નહીં.
4.1.129
स तौ महात्मा गजमन्दगामी
शाखामृगस्तत्र चरंश्चरन्तौ।
दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम
चिन्तापरीतो भयभारभग्नः ॥ ४.१.१२९ ॥
તે મહાત્મા, હાથી જેવી મંદ ગતિવાળો વાનર, ત્યાં વિચરતા તે બંનેને જોઈને અત્યંત વિષાદમાં પડ્યો; ચિંતાથી ઘેરાયેલો અને ભયના ભારથી ભાંગી પડેલો.
4.1.130
तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं
सदैव शाखामृगसेवितान्तम्।
त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मु-
र्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥ ४.१.१३० ॥
તે આશ્રમ પુણ્ય અને સુખવાળો શરણ્ય હતો; તેની સીમાઓ સદા વાનરોથી સેવાતી હતી. ડરેલા વાનરો તે બંને મહાબલી રાઘવ-લક્ષ્મણને જોઈને તેમની પાસે ગયા.