वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.1.1
स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम्।
रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ४.१.१ ॥
कमळे, नीलकमळे आणि माशांनी भरलेल्या त्या सरोवरापाशी जाऊन, सौमित्रीसह, व्याकुल इंद्रियांचा राम विलाप करू लागला.
4.1.2
तत्र दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे।
स कामवशमापन्नः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ ४.१.२ ॥
तेथे तिला पाहताच हर्षाने त्यांच्या इंद्रियांना कंप सुटला. कामाच्या अधीन झालेल्या त्याने सौमित्रीला हे सांगितले.
4.1.3
सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका।
फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः ॥ ४.१.३ ॥
हे सौमित्रे! वैडूर्यासारखे निर्मल पाणी असलेले पंपा सरोवर उमललेल्या कमळ व नीलकमळांनी युक्त असून विविध वृक्षांनी शोभत आहे.
4.1.4
सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम्।
यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमाः सशिखरा इव ॥ ४.१.४ ॥
हे सौमित्रे! पंपेचे ते सुंदर दिसणारे अरण्य पाहा, जेथे वृक्ष शिखरांसह पर्वतांसारखे शोभत आहेत.
4.1.5
मां तु शोकाभिसंतप्तमाधयः पीडयन्ति वै।
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥ ४.१.५ ॥
परंतु शोकाने संतप्त झालेल्या मला मानसिक वेदना खरोखर छळत आहेत — भरताच्या दुःखाने आणि वैदेहीच्या हरणाने.
4.1.6
शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना।
व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैः शीतोदका शिवा ॥ ४.१.६ ॥
शोकपीडित अशा मलाही ही पंपा विचित्र अरण्यांनी शोभत आहे — विविध फुलांनी विखुरलेली, शीतल पाण्याची, मंगलमय.
4.1.7
नलिनैरपि संछन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना।
सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला ॥ ४.१.७ ॥
कमळांनी आच्छादलेली, अत्यंत शुभ दिसणारी, सर्प आणि हिंस्र प्राण्यांनी संचारलेली, मृग आणि पक्ष्यांनी भरलेली.
4.1.8
अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम्।
द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥ ४.१.८ ॥
निळ्या-पिवळ्या रंगांनी हे हिरवे गवताळ प्रदेश अधिकच चमकत आहे; वृक्षांच्या विविध फुलांनी अंथरलेल्या आच्छादनांसारखे.
4.1.9
पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः।
लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वतः ॥ ४.१.९ ॥
सभोवती फुलांच्या भाराने समृद्ध शिखरे, फुललेल्या टोकांच्या वेलींनी सर्व बाजूंनी आलिंगिलेली.
4.1.10
सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः।
गन्धवान् सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥ ४.१.१० ॥
हे सौमित्रे, हा सुखद वारा आहे; हा काळ अत्यंत मदनवर्धक आहे; सुगंधी व मधुर महिना आहे, वृक्ष फुलांनी व फळांनी भरले आहेत.
4.1.11
पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम्।
सृजतां पुष्पवर्षाणि वर्षं तोयमुचामिव ॥ ४.१.११ ॥
हे सौमित्रे, फुलांनी नटलेल्या वनांची रूपे पाहा; पाणी वर्षणाऱ्या मेघांप्रमाणे ती पुष्पवृष्टी करीत आहेत.
4.1.12
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥ ४.१.१२ ॥
सुंदर शिळांवर वाऱ्याच्या वेगाने हलणारे विविध वनवृक्ष भूमीवर फुले विखुरत आहेत.
4.1.13
पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः।
कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडतीव समन्ततः ॥ ४.१.१३ ॥
हे सौमित्री, पहा! पडलेल्या, पडणाऱ्या आणि झाडांवरील फुलांसह वारा सर्वत्र जणू खेळत आहे.
4.1.14
विक्षिपन् विविधाः शाखां नगानां कुसुमोत्कटाः।
मारुतश्चलितस्थानैः षट्पदैरनुगीयते ॥ ४.१.१४ ॥
झाडांच्या विविध फांद्या हलवत, फुलांनी भरलेला वारा वाहत आहे; आपल्या जागेवरून उडालेले भुंगे त्याच्याबरोबर गुंजत आहेत.
4.1.15
मत्तकोकिलसंनादैर्नर्तयन्निव पादपान्।
शैलकंदर निष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः ॥ ४.१.१५ ॥
मत्त कोकिळांच्या स्वराने झाडांना नाचवत, पर्वताच्या गुहांमधून बाहेर पडलेला वारा जणू गायला जात आहे.
4.1.16
तेन विक्षिपतात्यर्थं पवनेन समन्ततः।
अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः ॥ ४.१.१६ ॥
त्या वाऱ्याने सर्वत्र अत्यंत हलवलेली ही झाडे, ज्यांच्या फांद्यांची टोके एकमेकांत गुंतलेली आहेत, जणू गुंफलेली आहेत.
4.1.17
स एव सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः।
गन्धमभ्यवहन् पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः ॥ ४.१.१७ ॥
हाच तो सुखद स्पर्शाचा, चंदनासारखा शीतल वारा वाहत आहे; तो पवित्र सुगंध वाहून श्रम दूर करतो.
4.1.18
अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः।
षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ ४.१.१८ ॥
वाऱ्याने हलणारी ही झाडे जणू निनादत आहेत; मधुगंधी वनांमध्ये भुंगे त्यांच्याबरोबर गुंजत आहेत.
4.1.19
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः।
संसक्तशिखराः शैला विराजन्ति महाद्रुमैः ॥ ४.१.१९ ॥
रमणीय पर्वतउतारांवर, फुलांनी बहरलेल्या मनोहर महावृक्षांनी वेढलेली शिखरे असलेले पर्वत शोभत आहेत.
4.1.20
पुष्पसंछन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः।
अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः ॥ ४.१.२० ॥
फुलांनी झाकलेली शिखरे असलेले, वाऱ्याच्या झोक्याने डोलणारे, भ्रमरांना मुकुट म्हणून धारण केलेले हे वृक्ष जणू गात आहेत.
4.1.21
सुपुष्पितांस्तु पश्यैतान् कर्णिकारान् समन्ततः।
हाटकप्रतिसंछन्नान् नरान् पीताम्बरानिव ॥ ४.१.२१ ॥
पाहा, सर्वत्र छान फुललेले हे कर्णिकार वृक्ष, सोन्याने आच्छादलेले, जणू पिवळी वस्त्रे नेसलेली माणसे.
4.1.22
अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः।
सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम ॥ ४.१.२२ ॥
हे सौमित्रे, हा वसंत अनेक प्रकारच्या पक्ष्यांच्या निनादाने गजबजला आहे; सीतेपासून विरहित झालेल्या माझ्या शोकाला हा पेटवतो.
4.1.23
मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः।
हृष्टं प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः ॥ ४.१.२३ ॥
शोकाने ग्रासलेल्या मला मन्मथ पीडा देतो; आनंदाने बोलणारा कोकिळ जणू मला हाक मारतो.
4.1.24
एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे।
प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥ ४.१.२४ ॥
हे लक्ष्मणा, हा आनंदी दात्यूह पक्षी या रमणीय वनझऱ्यावर ओरडून मन्मथाने पछाडलेल्या मला शोक करायला लावेल.
4.1.25
श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया।
मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत ॥ ४.१.२५ ॥
पूर्वी याचा आवाज ऐकून आश्रमात राहणारी माझी प्रिया मला हाक मारून अत्यंत आनंदाने प्रतिसाद देत असे.
4.1.26
एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः।
वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः ॥ ४.१.२६ ॥
असे विविध रंगांचे पक्षी नाना प्रकारचे आवाज करीत वृक्ष, झुडपे आणि वेलींवर सर्वत्र उडत आहेत, पाहा.
4.1.27
विमिश्रा विहगाः पुंभिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः।
भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः ॥ ४.१.२७ ॥
हे सौमित्रे, नर पक्ष्यांमध्ये मिसळलेले हे पक्षी आपल्या सौंदर्यात आनंदित झाले आहेत, भृंगराज पक्ष्यांसह आनंदित होऊन गोड स्वरात बोलत आहेत.
4.1.28
अस्याः कूले प्रमुदिताः सङ्घशः शकुनास्त्विह।
दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि ॥ ४.१.२८ ॥
या नदीच्या काठावर इथे थव्यांनी पक्षी आनंदित आहेत; दात्यूह पक्ष्यांच्या आनंदी ओरडण्याने आणि नर कोकिळांच्या कूजनानेही.
4.1.29
स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपकाः।
अशोकस्तबकाङ्गारः षट्पदस्वननिःस्वनः ॥ ४.१.२९ ॥
हे वृक्षही निनादत आहेत; हे माझ्या अंतरी मदनाचे दीप प्रज्वलित करणारे आहेत; अशोकाचे गुच्छ निखाऱ्यांसारखे असून भुंग्यांच्या गुंजारवाने भरलेले आहेत.
4.1.30
मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति।
नहि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम् ॥ ४.१.३० ॥
कोवळ्या पालवीसारख्या तांबड्या ज्वाला असलेला वसंतागी मला नक्कीच जाळील; पण सूक्ष्म पापण्यांच्या, सुंदर केसांच्या, मृदू बोलणाऱ्या तिला (सीतेला) नाही.
4.1.31
अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम्।
अयं हि रुचिरस्तस्याः कालो रुचिरकाननः ॥ ४.१.३१ ॥
सौमित्रे, तिला न पाहता माझ्या जीवनाला काय अर्थ? तिचा हा ऋतू सुंदर अरण्यांसह खरोखर रमणीय आहे.
4.1.32
कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ।
मन्मथायाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः ॥ ४.१.३२ ॥
हे निष्पाप, माझ्या प्रियेचा हा ऋतू, ज्याच्या सीमा कोकिळांनी भरलेल्या आहेत; मदनवेदनेतून जन्मलेला आणि वसंताच्या गुणांनी वाढलेला.
4.1.33
अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव।
अपश्यतस्तां वनितां पश्यतो रुचिरान् द्रुमान् ॥ ४.१.३३ ॥
हा शोकाग्नी लवकरच मला जाळेल, फार काळ लागणार नाही. ती स्त्री न दिसल्याने, सुंदर वृक्ष पाहताना.
4.1.34
ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति।
अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयतीह मे ॥ ४.१.३४ ॥
माझ्यापासून जन्मलेली ही व्यथा पुन्हा तुझ्याजवळ येईल. न दिसणारी वैदेही इथे माझा शोक वाढवत आहे.
4.1.35
दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः।
मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् ॥ ४.१.३५ ॥
दिसणारा वसंत, जो मीलनाच्या घामाला दूषित करतो; मला. खरोखर ती हरिणाक्षी, चिंता व शोकाच्या बलाने पीडित.
4.1.36
संतापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः।
अमी मयूराः शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः ॥ ४.१.३६ ॥
हे सौमित्रे, चैत्र वनाचा क्रूर वारा मला छळतो. इकडे तिकडे नाचणारे हे मोर शोभून दिसतात.
4.1.37
स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव।
शिखिनीभिः परिवृतास्त एते मदमूर्च्छिताः ॥ ४.१.३७ ॥
वाऱ्याने हलणाऱ्या आपल्या पंखांनी, स्फटिकाच्या खिडक्यांसारखे, मोरिणींनी वेढलेले, मदाने मूर्च्छित झालेले हे आहेत.
4.1.38
मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः।
पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति ॥ ४.१.३८ ॥
मदनाने पीडित झालेल्या मला हे मदन वाढवणारे आहेत. लक्ष्मणा, नाचणाऱ्या मोराकडे पाहा; त्याच्याजवळ एक नाचत आहे.
4.1.39
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि।
तामेव मनसा रामां मयूरोऽप्यनुधावति ॥ ४.१.३९ ॥
मदनाने पीडित झालेली ही मोरीण डोंगराच्या उतारावर आपल्या पतीला शोधत आहे. त्या स्त्रीलाच मनात धरून नर मोरही तिच्या मागे धावत आहे.
4.1.40
वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव।
मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया ॥ ४.१.४० ॥
सुंदर पंख पसरून, जणू आपल्या ओरडण्याने माझी थट्टा करत, या वनात निश्चितच राक्षसाने मोराची प्रिया हरण केलेली नाही.
4.1.41
तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया।
मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः ॥ ४.१.४१ ॥
म्हणून तो सुंदर वनांमध्ये आपल्या प्रियेसह नाचत आहे. पण माझ्यासाठी फुलांच्या महिन्यात तिच्याविना हा वास अत्यंत असह्य आहे.
4.1.42
पश्य लक्ष्मण संरागस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि।
यदेषा शिखिनी कामाद् भर्तारमभिवर्तते ॥ ४.१.४२ ॥
लक्ष्मणा, पाहा; तिर्यक् योनीत प्राण्यांमध्येही प्रेमाची आसक्ती किती आहे! ही मोरीण कामाने आपल्या पतीकडे वळत आहे.
4.1.43
ममाप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा।
मदनेनाभिवर्तेत यदि नापहृता भवेत् ॥ ४.१.४३ ॥
सीता हरण झाली नसती, तर विशाललोचना जानकीही असेच घाबरून कामवश होऊन माझ्याकडे वळली असती.
4.1.44
पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे।
पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥ ४.१.४४ ॥
पहा लक्ष्मणा, शिशिर ऋतू संपल्यानंतर पुष्पभाराने समृद्ध वनांची फुले मला निष्फळ वाटत आहेत.
4.1.45
रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया।
निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः ॥ ४.१.४५ ॥
वृक्षांची सुंदर फुलेही आपल्या अपार शोभेसह निष्फळ होऊन भुंग्यांच्या थव्यांसह जमिनीवर गळत आहेत.
4.1.46
नदन्ति कामं शकुना मुदिताः सङ्घशः कलम्।
आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥ ४.१.४६ ॥
आनंदित पक्षी थव्याथव्याने गोड स्वरात मनसोक्त कूजत आहेत; जणू एकमेकांना हाका मारत आहेत, आणि माझ्यात कामोन्माद निर्माण करत आहेत.
4.1.47
वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया।
नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा ॥ ४.१.४७ ॥
माझी प्रिया राहते तिथेही वसंत असेल, तर निश्चितच परवश सीताही माझ्याप्रमाणेच शोक करत असेल.
4.1.48
नूनं न तु वसन्तस्तं देशं स्पृशति यत्र सा।
कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत् सा मया विना ॥ ४.१.४८ ॥
निश्चितच वसंत तो देश स्पर्श करत नाही जिथे ती आहे; नीलकमलनयना ती माझ्याविना कशी दिवस काढत असेल?
4.1.49
अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया।
किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः ॥ ४.१.४९ ॥
किंवा जिथे माझी प्रिया आहे तिथे वसंत आहे काय? सुंदर कंबरेची ती, इतरांनी निंदिलेली, काय करेल?
4.1.50
श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया।
नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ ४.१.५० ॥
श्यामा, कमलपाकळ्यांसारख्या डोळ्यांची, मृदुभाषी माझी प्रिया, निश्चितच वसंत येताच प्राण सोडेल.
4.1.51
दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते।
नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता ॥ ४.१.५१ ॥
माझ्या मनात ही बुद्धी दृढपणे फिरते आहे: साध्वी सीता माझा विरह प्राप्त होऊन जिवंत राहू शकणार नाही.
4.1.52
मयि भावो हि वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः।
ममापि भावः सीतायां सर्वथा विनिवेशितः ॥ ४.१.५२ ॥
खरोखर वैदेहीचा भाव माझ्यात पूर्णपणे स्थिर आहे; माझाही भाव सीतेत सर्वथा स्थिर आहे.
4.1.53
एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः।
तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥ ४.१.५३ ॥
फुलांचा वाहक, सुखद स्पर्शाचा, गारवा आणणारा हा वारा, त्या प्रियेचा विचार करणाऱ्या मला अग्नीसारखा आहे.
4.1.54
सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया।
मारुतः स विना सीतां शोकसंजननो मम ॥ ४.१.५४ ॥
पूर्वी सीतेसह असताना सदैव सुखकर वाटलेला तो वारा, सीतेशिवाय माझ्यासाठी शोक निर्माण करणारा आहे.
4.1.55
तां विनाथ विहङ्गोऽसौ पक्षी प्रणदितस्तदा।
वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिकूजति ॥ ४.१.५५ ॥
तिच्याशिवाय तेव्हा तो पक्षी, पंख असलेला, ओरडत, झाडावर बसलेला कावळा आनंदाने कावकाव करत आहे.
4.1.56
एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः।
पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपमुपनेष्यति ॥ ४.१.५६ ॥
हा पक्षी तेथे वैदेहीचा दूत आहे; पंख असलेला हा मला विशाल नेत्रांच्या तिच्या जवळ नेईल.
4.1.57
पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम्।
पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामवकूजताम् ॥ ४.१.५७ ॥
लक्ष्मणा, पाहा, वनात मद वाढवणारा हा नाद; फुललेल्या टोकांच्या झाडांवर पक्षी कूजन करत आहेत.
4.1.58
विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम्।
षट्पदः सहसाभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम् ॥ ४.१.५८ ॥
वाऱ्याने हालणाऱ्या या तिलकमंजरीकडे तो भुंगा अचानक येत आहे, जसा मदाने डोलणाऱ्या प्रियेकडे.
4.1.59
कामिनामयमत्यन्तमशोकः शोकवर्धनः।
स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः ॥ ४.१.५९ ॥
कामी लोकांसाठी हा अशोक अत्यंत दुःख वाढवणारा आहे; वाऱ्याने उडणाऱ्या गुच्छांनी जणू मला धमकावत उभा आहे.
4.1.60
अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः।
विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव ॥ ४.१.६० ॥
लक्ष्मणा, पाहा, ही फुलांनी भरलेली आंब्याची झाडे दिसत आहेत; विलासाने मन उत्तेजित झालेली, जणू अंगराग लावलेली माणसे.
4.1.61
सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु।
किंनरा नरशार्दूल विचरन्ति यतस्ततः ॥ ४.१.६१ ॥
हे सौमित्री, पंपा सरोवराच्या विचित्र वनराजींकडे पाहा, नरश्रेष्ठा! किन्नर इकडेतिकडे विहार करीत आहेत.
4.1.62
इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः।
नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥ ४.१.६२ ॥
लक्ष्मणा, पाहा! सर्वत्र शुभ सुगंधाची ही कमळे पाण्यात उगवत्या सूर्याप्रमाणे चमकत आहेत.
4.1.63
एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता।
हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकायुता ॥ ४.१.६३ ॥
ही पंपा, जिचे पाणी स्वच्छ आहे, जी पद्म व नीलोत्पलांनी भरलेली आहे, हंस व कारंडवांनी व्याप्त आहे आणि सौगंधिक कमळांनी युक्त आहे.
4.1.64
जले तरुणसूर्याभैः षट्पदाहतकेसरैः।
पङ्कजैः शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता ॥ ४.१.६४ ॥
पाण्यात तरुण सूर्याच्या आभेचे, भ्रमरांनी हलवलेल्या केसरांचे पद्म असलेल्या पंपेच्या सर्व बाजूंनी ती शोभते.
4.1.65
चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा।
मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः ॥ ४.१.६५ ॥
नेहमी चक्रवाकांनी युक्त, विचित्र पठारे व वनांच्या मधून, पाण्याची इच्छा करणाऱ्या हत्ती व मृगसमूहांनी पंपा शोभते.
4.1.66
पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि।
पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण ॥ ४.१.६६ ॥
लक्ष्मणा, वाऱ्याच्या वेगाने आदळणाऱ्या लाटांनी स्वच्छ पाण्यात आदळली जाणारी ही कमळे शोभत आहेत.
4.1.67
पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं प्रियपङ्कजाम्।
अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते ॥ ४.१.६७ ॥
कमळाच्या पाकळ्यांसारखे विशाल नेत्र असलेली, नेहमी प्रिय कमळ धारण करणारी वैदेहीला न पाहिल्याने मला जीवन रुचत नाही.
4.1.68
अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम्।
स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम् ॥ ४.१.६८ ॥
अहो, कामाची वक्रता! दुर्लभ होऊन गेलेल्या, अत्यंत गोड बोलणाऱ्या त्या कल्याणीची आठवण ते मला करून देते.
4.1.69
शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया।
यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात् पुष्पितद्रुमः ॥ ४.१.६९ ॥
फुललेल्या वृक्षांनी युक्त वसंत पुन्हा मला मारून टाकत नसता, तर माझ्याकडे आलेल्या या कामाला आवरणे शक्य झाले असते.
4.1.70
यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे।
तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना ॥ ४.१.७० ॥
तिच्यासोबत असताना जे मला रमणीय वाटत होते, तेच तिच्याशिवाय आता रमणीय वाटत नाही.
4.1.71
पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते।
सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥ ४.१.७१ ॥
हे लक्ष्मणा, कमळाच्या कळ्या आणि पाकळ्या पाहण्याची माझी दृष्टी इच्छिते; कारण त्या सीतेच्या नेत्रकोषांसारख्या आहेत.
4.1.72
पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः।
निःश्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः ॥ ४.१.७२ ॥
कमळाच्या परागांनी माखलेला, वृक्षांच्या मधून वाहणारा हा मनोहर वारा सीतेच्या निःश्वासाप्रमाणे वाहत आहे.
4.1.73
सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुषु।
पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभिताम् ॥ ४.१.७३ ॥
हे सौमित्रे, पंपेच्या दक्षिणेला डोंगराच्या उतारांवर पाहा, कर्णिकार वृक्षाची अत्यंत शोभिवंत फुललेली फांदी.
4.1.74
अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिस्तु विभूषितः।
विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥ ४.१.७४ ॥
हा पर्वतराज धातूंनी अधिकच शोभतो आहे; वाऱ्याच्या वेगाने हलवलेली विचित्र धूळ तो उडवत आहे.
4.1.75
गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतः सम्प्रपुष्पितैः।
निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः ॥ ४.१.७५ ॥
हे सौमित्रे, डोंगराचे पठार सर्वत्र पूर्ण फुललेले, पानांविना सुंदर किंशुक वृक्षांनी जणू पेटल्यासारखे उजळत आहे.
4.1.76
पम्पातीररुहाश्चेमे संसिक्ता मधुगन्धिनः।
मालतीमल्लिकापद्मकरवीराश्च पुष्पिताः ॥ ४.१.७६ ॥
पंपेच्या तीरी वाढलेले हे वृक्ष पाण्याने भिजलेले, मधुर सुगंधी आहेत; मालती, मल्लिका, पद्म आणि करवीर यांचीही फुले फुलली आहेत.
4.1.77
केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः ॥ ४.१.७७ ॥
केतकी, सिंदुवार आणि वासंती वेली चांगल्या फुलल्या आहेत; माधवीच्या वेली सुगंधाने भरलेल्या आहेत, कुंद झुडपे सर्वत्र पसरली आहेत.
4.1.78
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा।
चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ॥ ४.१.७८ ॥
चिरिबिल्व, मधूक, वंजुल आणि बकुल वृक्ष, तसेच चंपक, तिलक आणि नाग वृक्षही फुलले आहेत.
4.1.79
पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः।
लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः ॥ ४.१.७९ ॥
पद्मक वृक्षही शोभत आहेत; नीलाशोक वृक्ष फुलांनी बहरलेले आहेत; पर्वताच्या उतारांवर लोध्र वृक्ष सिंहाच्या केसराप्रमाणे पिवळसर-तपकिरी आहेत.
4.1.80
अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः।
चूताः पाटलयश्चापि कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ ४.१.८० ॥
अंकोल, कुरंट, चूर्णक, पारिभद्रक वृक्ष, आंबे, पाटल आणि कोविदार वृक्षही फुलांनी बहरले आहेत.
4.1.81
मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु।
केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशपा धवाः ॥ ४.१.८१ ॥
मुचुकुंद आणि अर्जुन वृक्ष पर्वतमाथ्यांवर दिसतात; केतक, उद्दालक, शिरीष, शिंशपा आणि धव वृक्षही दिसत आहेत.
4.1.82
शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरबकास्तथा।
तिनिशा नक्तमालाश्च चन्दनाः स्यन्दनास्तथा ॥ ४.१.८२ ॥
शाल्मली आणि किंशुक वृक्ष, लाल कुरबक वृक्ष, तिनिश, नक्तमाल, चंदन आणि स्यंदन वृक्षही दिसत आहेत.
4.1.83
हिन्तालास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः।
पुष्पितान् पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान् ॥ ४.१.८३ ॥
हिंताल, तिलक आणि नाग वृक्षही फुलांनी बहरले आहेत; फुललेल्या वेलींनी ते वेढलेले आहेत.
4.1.84
द्रुमान् पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान् बहून्।
वातविक्षिप्तविटपान् यथासन्नान् द्रुमानिमान् ॥ ४.१.८४ ॥
हे सौमित्री, इथे पंपा सरोवराजवळील ही सुंदर अनेक झाडे पाहा; वाऱ्याने हलणाऱ्या फांद्यांसह ही जवळच उभी आहेत.
4.1.85
लताः समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः।
पादपात् पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद् वनम् ॥ ४.१.८५ ॥
मत्त झालेल्या श्रेष्ठ स्त्रियांप्रमाणे वेली अनुसरण करतात; वृक्षावरून वृक्षाकडे, पर्वतावरून पर्वताकडे, वनातून वनाकडे जाताना.
4.1.86
वाति नैकरसास्वादसम्मोदित इवानिलः।
केचित् पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः ॥ ४.१.८६ ॥
अनेक रसांचा आस्वाद घेऊन आनंदलेल्यासारखा वारा वाहत आहे; काही वृक्ष पूर्ण फुलले असून मधाचा सुगंध देत आहेत.
4.1.87
केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः।
इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि ॥ ४.१.८७ ॥
काही वृक्ष कळ्यांनी वेढलेले असून सावळ्या रंगाप्रमाणे चमकत आहेत; 'हे गोड, हे रुचकर, हे फुलले आहे' असेही.
4.1.88
रागरक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते।
निलीय पुनरुत्पत्य सहसान्यत्र गच्छति।
मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ ॥ ४.१.८८ ॥
रंगात रंगलेला भुंगा फुलांवरच बसतो; बसून पुन्हा उडून अचानक दुसरीकडे जातो. मधाचा लोभी तो भुंगा पम्पातीरावरील वृक्षांवर (असा फिरतो).
4.1.89
इयं कुसुमसंघातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता।
स्वयं निपतितैर्भूमिः शयनप्रस्तरैरिव ॥ ४.१.८९ ॥
ही भूमी फुलांच्या राशींनी अंथरलेली आहे, जणू स्वतः पडलेल्या शय्येच्या दगडांनी सुखकर केलेली.
4.1.90
विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु।
विस्तीर्णाः पीतरक्ताभाः सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥ ४.१.९० ॥
हे सौमित्रे, विविध फुलांनी, त्याच फुलांनी, पर्वतमाथ्यांवर पिवळ्या व लाल छटेचे विस्तीर्ण दगड बनवलेले आहेत.
4.1.91
हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम्।
पुष्पमासे हि तरवः संघर्षादिव पुष्पिताः ॥ ४.१.९१ ॥
हेमंताच्या शेवटी पाहा, सौमित्री; वृक्षांवर फुलांचे उमलणे. पुष्पमासात वृक्ष जणू घर्षणाने फुलले आहेत.
4.1.92
आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाः षट्पदनादिताः।
कुसुमोत्तंसविटपाः शोभन्ते बहु लक्ष्मण ॥ ४.१.९२ ॥
एकमेकांना हाका देत असल्यासारखे, भ्रमरांच्या नादाने भरलेले वृक्ष, फुलांच्या मुकुटासारख्या फांद्यांनी, हे लक्ष्मणा, अतिशय शोभत आहेत.
4.1.93
एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम्।
रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्निव ॥ ४.१.९३ ॥
हा कारंडव पक्षी सुंदर पाण्यात बुडी मारून प्रियेसह रमत आहे, जणू काम चेतवत आहे.
4.1.94
मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेतन्मनोरमम्।
स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः ॥ ४.१.९४ ॥
मंदाकिनीचे हे रूप किती मनोरम! जगात तिचे मनोहर गुण योग्यच प्रसिद्ध आहेत.
4.1.95
यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि।
स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम ॥ ४.१.९५ ॥
ती साध्वी येथे दिसली आणि आपण येथे राहिलो तर, हे रघूत्तमा, मी इंद्रलोकाची किंवा अयोध्येची इच्छा करणार नाही.
4.1.96
न ह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह।
रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहान्येषु वा भवेत् ॥ ४.१.९६ ॥
खरोखर, तिच्यासह या रमणीय हिरव्या कुरणांमध्ये रमताना मला चिंता होणार नाही, आणि इतरांबद्दल इच्छाही होणार नाही.
4.1.97
अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो विविधच्छदाः।
काननेऽस्मिन् विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे ॥ ४.१.९७ ॥
विविध फुलांनी आणि विविध पर्णसंभाराने युक्त हे वृक्ष, या अरण्यात प्रियेविना माझ्या मनात चिंता उत्पन्न करत आहेत.
4.1.98
पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम्।
चक्रवाकानुचरितां कारण्डवनिषेविताम् ॥ ४.१.९८ ॥
हे सौमित्रे, पाहा ही थंड पाण्याची, कमळांनी भरलेली, चक्रवाकांनी संचरलेली आणि कारंडव पक्ष्यांनी सेवलेली पंपा.
4.1.99
प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम्।
अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिर्विहंगमैः ॥ ४.१.९९ ॥
जलपक्षी आणि क्रौंच पक्ष्यांनी भरलेली, मोठ्या हरणांनी सेवलेली ही पंपा, किलबिलणाऱ्या पक्ष्यांमुळे अधिक शोभत आहे.
4.1.100
दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः।
श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम् ॥ ४.१.१०० ॥
विविध, आनंदी पक्षी जणू माझी कामना प्रज्वलित करत आहेत, चंद्रमुखी, श्यामवर्णी, कमलनयनी प्रियेची आठवण करून देत.
4.1.101
पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान् मृगान्।
मां पुनर्मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम्।
व्यथयन्तीव मे चित्तं संचरन्तस्ततस्ततः ॥ ४.१.१०१ ॥
पाहा, चित्रविचित्र शिखरांवर हरिणींसह असलेले मृग. मृगनयनी वैदेहीपासून दूर केलेल्या मला, इकडेतिकडे संचार करीत ते जणू माझे मन व्यथित करीत आहेत.
4.1.102
अस्मिन् सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणाकुले।
पश्येयं यदि तां कान्तां ततः स्वस्ति भवेन्मम ॥ ४.१.१०२ ॥
मत्त पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेल्या या रमणीय शिखरावर जर मी त्या प्रियेला पाहू शकलो, तर माझे कल्याण होईल.
4.1.103
जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा।
सेवेत यदि वैदेही पम्पायाः पवनं शुभम् ॥ ४.१.१०३ ॥
हे सौमित्रे, सुमध्यमा वैदेही जर माझ्यासह पम्पेचा शुभ वारा अनुभवत असती, तर निश्चितच मी जगलो असतो.
4.1.104
पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम्।
धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पाया वनमारुतम् ॥ ४.१.१०४ ॥
हे लक्ष्मणा, पद्म आणि सौगंधिक फुलांचा सुगंध वाहणारा, शुभ व शोकनाशक पम्पेच्या वनातील वारा जे सेवन करतात, ते धन्य होत.
4.1.105
श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया।
कथं धारयति प्राणान् विवशा जनकात्मजा ॥ ४.१.१०५ ॥
श्यामा, कमलदलासारख्या नेत्रांची, माझी प्रिय, माझ्यापासून विरहित, विवश अशी जनकाची कन्या प्राण कसे धारण करत असेल?
4.1.106
किं नु वक्ष्यामि धर्मज्ञं राजानं सत्यवादिनम्।
जनकं पृष्टसीतं तं कुशलं जनसंसदि ॥ ४.१.१०६ ॥
धर्मज्ञ, सत्यवादी जनक राजाला, लोकसभेत 'सीता कुशल आहे का?' असे विचारले गेल्यावर मी काय सांगू?
4.1.107
या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रस्थापितं वनम्।
सीता धर्मं समास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया ॥ ४.१.१०७ ॥
वडिलांनी वनात पाठवले असता जी हळूहळू माझ्या मागे आली होती, धर्माचे पालन करणारी ती प्रिय सीता आता कुठे आहे?
4.1.108
तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये।
या मामनुगता राज्याद् भ्रष्टं विहतचेतसम् ॥ ४.१.१०८ ॥
हे लक्ष्मणा, तिच्याशिवाय दीन असलेला मी धीर कसा धरू? राज्यभ्रष्ट, खचलेल्या मनाच्या माझ्या मागे आलेली तीच.
4.1.109
तच्चार्वाञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम्।
अपश्यतो मुखं तस्याः सीदतीव मतिर्मम ॥ ४.१.१०९ ॥
तिचे सुंदर, कमलासारखे डोळे असलेले, सुगंधी, शुभ आणि निर्दोष मुख न पाहिल्याने माझी बुद्धी जणू बुडत आहे.
4.1.110
स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम्।
वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण ॥ ४.१.११० ॥
हसू आणि स्मितांनी युक्त, गुणवान, मधुर, हितकारक, अतुल्य वैदेहीचे शब्द मी कधी ऐकेन, लक्ष्मणा?
4.1.111
प्राप्य दुःखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम्।
नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत ॥ ४.१.१११ ॥
वनात दुःख भोगूनही ती श्यामा, मन्मथाने क्षीण झालेल्या मला, जणू दुःख विसरलेली आणि आनंदित झालेली, साध्वी नीट बोलली.
4.1.112
किं नु वक्ष्याम्ययोध्यायां कौसल्यां हि नृपात्मज।
क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि मनस्विनीम् ॥ ४.१.११२ ॥
हे राजपुत्रा, अयोध्येत कौसल्येला मी काय सांगू? 'माझी सून कुठे?' असे विचारणाऱ्या त्या मनस्विनीला कसे सांगू?
4.1.113
गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम्।
नह्यहं जीवितुं शक्तस्तामृते जनकात्मजाम् ॥ ४.१.११३ ॥
लक्ष्मणा, जा, बंधुप्रेमी भरताला पाहा. जनकाच्या कन्येशिवाय मी खरेच जगू शकणार नाही.
4.1.114
उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम् ॥ ४.१.११४ ॥
बंधू लक्ष्मणाने योग्य आणि अविनाशी शब्द उच्चारले.
4.1.115
संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम।
नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम् ॥ ४.१.११५ ॥
रामा, तुझे कल्याण होवो. मन स्थिर कर, शोक करू नकोस, हे पुरुषोत्तमा. निर्मल मनाच्या अशा लोकांची बुद्धी दुर्बल होत नाही.
4.1.116
स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने।
अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद् वर्तिरार्द्रापि दह्यते ॥ ४.१.११६ ॥
वियोगामुळे झालेले दुःख आठवून प्रिय व्यक्तीवरील आसक्ती सोड. अतिस्नेहाच्या मिठीने ओली वातही जळते.
4.1.117
यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा।
सर्वथा रावणस्तात न भविष्यति राघव ॥ ४.१.११७ ॥
रावण पाताळात गेला किंवा त्याहूनही अधिक दूर गेला, तरी हे राघवा, प्रिय बंधू, तो कोणत्याही प्रकारे वाचणार नाही.
4.1.118
प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत् तस्य पापस्य रक्षसः।
ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति ॥ ४.१.११८ ॥
प्रथम त्या पापी राक्षसाची माहिती मिळवूया. मग तो एकतर सीतेला सोडेल, किंवा नाश पावेल.
4.1.119
यदि याति दितेर्गर्भं रावणं सह सीतया।
तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद् दास्यति मैथिलीम् ॥ ४.१.११९ ॥
रावण सीतेसह दितीच्या गर्भात गेला तरी, तिथेही मी त्याला ठार करीन, जर त्याने मैथिलीला परत दिले नाही तर.
4.1.120
स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः।
अर्थो हि नष्टकार्यार्थैरयत्नेनाधिगम्यते ॥ ४.१.१२० ॥
हे आर्या, कल्याणकारी स्थिरता धर, दीन बुद्धी सोड. ज्यांचे कार्य नष्ट झाले आहे, त्यांनाही प्रयत्नाविना प्रयोजन मिळते.
4.1.121
उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात् परं बलम्।
सोत्साहस्य हि लोकेषु न किंचिदपि दुर्लभम् ॥ ४.१.१२१ ॥
आर्या, उत्साह हेच मोठे बल आहे. उत्साहापेक्षा श्रेष्ठ बल नाही. उत्साही माणसाला जगात काहीही दुर्लभ नसते.
4.1.122
उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु।
उत्साहमात्रमाश्रित्य प्रतिलप्स्याम जानकीम् ॥ ४.१.१२२ ॥
उत्साही पुरुष कर्मात खचत नाहीत. केवळ उत्साहाचा आधार घेऊन आपण जानकीला परत मिळवू.
4.1.123
त्यजतां कामवृत्तत्वं शोकं संन्यस्य पृष्ठतः।
महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ॥ ४.१.१२३ ॥
कामप्रेरित वर्तन सोडून दे, शोक मागे टाक. महात्मा आणि संयमी अशा स्वतःला तू ओळखत नाहीस.
4.1.124
एवं सम्बोधितस्तेन शोकोपहतचेतनः।
त्यज्य शोकं च मोहं च रामो धैर्यमुपागमत् ॥ ४.१.१२४ ॥
अशा प्रकारे त्यांच्याकडून समजावला गेलेला, शोकाने व्याकूळ मनाचा राम शोक आणि मोह सोडून धैर्यवान झाला.
4.1.125
सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः।
रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यां पारिप्लवद्रुमाम् ॥ ४.१.१२५ ॥
अचिंत्य पराक्रमी तो राम शांत मनाने, वाऱ्यावर डोलणाऱ्या वृक्षांनी युक्त, अत्यंत सुंदर आणि रमणीय पम्पा सरोवराकडे पुढे गेला.
4.1.126
निरीक्षमाणः सहसा महात्मा
सर्वं वनं निर्झरकन्दरं च।
उद्विग्नचेताः सह लक्ष्मणेन
विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥ ४.१.१२६ ॥
महात्मा राम झरे आणि गुहांसह सर्व वन अचानक पाहत, व्याकूळ मनाने लक्ष्मणासोबत विचार करून, दुःखाने पीडित होऊन पुढे निघाला.
4.1.127
तं मत्तमातङ्गविलासगामी
गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा।
स लक्ष्मणो राघवमिष्टचेष्टो
ररक्ष धर्मेण बलेन चैव ॥ ४.१.१२७ ॥
मदोन्मत्त हत्तीच्या विलासी चालीने चालणाऱ्या, अविचल मनाच्या त्या महात्म्याबरोबर, प्रिय आचरण करणाऱ्या लक्ष्मणाने धर्माने आणि बळाने राघवाचे रक्षण केले.
4.1.128
तावृष्यमूकस्य समीपचारी
चरन् ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ।
शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी
वितत्रसे नैव विचेष्ट चेष्टाम् ॥ ४.१.१२८ ॥
ऋष्यमूकाजवळ संचार करणाऱ्या त्या वेगवान वानरराजाने अद्भुत आणि पाहण्यासारख्या त्या दोघांना पाहिले; तो घाबरला, पण त्याच्या हालचालीत तो डगमगला नाही.
4.1.129
स तौ महात्मा गजमन्दगामी
शाखामृगस्तत्र चरंश्चरन्तौ।
दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम
चिन्तापरीतो भयभारभग्नः ॥ ४.१.१२९ ॥
तो महात्मा, हत्तीसारख्या मंद चालीचा वानर, तेथे फिरणाऱ्या त्या दोघांना पाहून अत्यंत विषादात बुडाला; चिंतेने वेढलेला आणि भयाच्या भाराने खचलेला.
4.1.130
तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं
सदैव शाखामृगसेवितान्तम्।
त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मु-
र्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥ ४.१.१३० ॥
तो आश्रम पुण्यमय व सुखद आश्रयस्थान होता; त्याच्या सीमा नेहमी वानरांनी सेवलेल्या असत. घाबरलेले वानर त्या दोन महाबली राघव-लक्ष्मणांना पाहून त्यांच्याजवळ गेले.