รามายณะของวาลมีกิ · สรรค 4.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.1.1
स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम्।
रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ४.१.१ ॥
ครั้นไปถึงสระบัวนั้น ซึ่งเต็มไปด้วยดอกบัวและดอกอุบล และปลาทั้งหลาย พระรามพร้อมด้วยพระลักษมณ์ก็คร่ำครวญด้วยอินทรีย์ที่ปั่นป่วน
4.1.2
तत्र दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे।
स कामवशमापन्नः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ ४.१.२ ॥
ที่นั่น เมื่อได้เห็นนางแล้ว อินทรีย์ทั้งหลายของพระองค์ก็สั่นไหวด้วยความปีติยินดี พระองค์ซึ่งตกอยู่ใต้อำนาจของความใคร่ จึงตรัสถ้อยคำนี้แก่พระลักษมณ์
4.1.3
सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका।
फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः ॥ ४.१.३ ॥
ดูก่อนพระสุมิตราบุตร แม่น้ำปัมปางามนัก น้ำของนั้นใสดุจแก้วไพฑูรย์ เต็มไปด้วยดอกบัวและดอกอุบลที่บาน และประดับด้วยพรรณไม้นานาชนิด
4.1.4
सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम्।
यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमाः सशिखरा इव ॥ ४.१.४ ॥
ดูก่อนพระสุมิตราบุตร จงดูป่าของแม่น้ำปัมปาที่น่าชมยิ่งนี้ ที่ซึ่งต้นไม้ทั้งหลายงามเฉิดฉายดุจภูเขาที่มียอดสูง
4.1.5
मां तु शोकाभिसंतप्तमाधयः पीडयन्ति वै।
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥ ४.१.५ ॥
ส่วนข้า ผู้ถูกความโศกแผดเผา ความทุกข์ทางใจย่อมเบียดเบียนข้าจริง ทั้งเพราะความทุกข์ของภรตและเพราะการที่พระเวเทหีถูกพรากไป
4.1.6
शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना।
व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैः शीतोदका शिवा ॥ ४.१.६ ॥
แม้แก่ข้าผู้ถูกความโศกเบียดเบียน แม่น้ำปัมปาก็งามด้วยป่าอันวิจิตร เต็มไปด้วยดอกไม้นานาชนิดโปรยปราย น้ำเย็นและเป็นมงคล
4.1.7
नलिनैरपि संछन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना।
सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला ॥ ४.१.७ ॥
ปกคลุมด้วยบัวทั้งหลายด้วย ทั้งงามน่าชมยิ่งนัก มีงูและสัตว์ร้ายเที่ยวไปมา เต็มไปด้วยเนื้อและนก
4.1.8
अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम्।
द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥ ४.१.८ ॥
ทุ่งหญ้านี้งามเป็นพิเศษ มีสีน้ำเงินและเหลือง ดุจปูลาดด้วยผ้าคลุมที่ทำจากดอกไม้นานาชนิดของต้นไม้
4.1.9
पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः।
लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वतः ॥ ४.१.९ ॥
ยอดเขาทั้งหลายเต็มไปด้วยช่อดอกไม้หนักอึ้งรอบด้าน และถูกเถาวัลย์ที่มีปลายดอกบานโอบล้อมไว้โดยรอบ
4.1.10
सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः।
गन्धवान् सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥ ४.१.१० ॥
ดูก่อนพระสุมิตราบุตร ลมนี้พัดเย็นสบาย ฤดูกาลนี้ปลุกความใคร่ให้เร่าร้อนยิ่งนัก เดือนนี้หอมฟุ้งและมีกลิ่นชื่นใจ ต้นไม้ผลิดอกและออกผลแล้ว
4.1.11
पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम्।
सृजतां पुष्पवर्षाणि वर्षं तोयमुचामिव ॥ ४.१.११ ॥
ดูก่อนพระสุมิตราบุตร จงดูรูปลักษณ์ของป่าที่มีดอกไม้บาน ซึ่งโปรยดอกไม้ลงมาดุจเมฆฝนโปรยสายฝน
4.1.12
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥ ४.१.१२ ॥
บนพื้นศิลาอันน่ารื่นรมย์ ต้นไม้ในป่านานาชนิด ถูกลมพัดไหวแรง ย่อมโปรยดอกไม้ลงสู่พื้นดิน
4.1.13
पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः।
कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडतीव समन्ततः ॥ ४.१.१३ ॥
ดูก่อนพระสุมิตราบุตร จงดูเถิด ลมดูเหมือนจะเล่นอยู่รอบด้านกับดอกไม้ที่หล่นแล้ว กำลังร่วงหล่น และที่ยังอยู่บนต้นไม้
4.1.14
विक्षिपन् विविधाः शाखां नगानां कुसुमोत्कटाः।
मारुतश्चलितस्थानैः षट्पदैरनुगीयते ॥ ४.१.१४ ॥
ลมซึ่งเต็มไปด้วยดอกไม้ พัดกิ่งต่าง ๆ ของต้นไม้ให้สั่นไหว และผึ้งที่ถูกลมปลุกจากที่ของมัน ก็ร้องรับไปพร้อมกับลมนั้น
4.1.15
मत्तकोकिलसंनादैर्नर्तयन्निव पादपान्।
शैलकंदर निष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः ॥ ४.१.१५ ॥
ลมออกมาจากถ้ำในภูเขา ดูเหมือนจะทำให้ต้นไม้ร่ายรำไปด้วยเสียงนกกาเหว่าเมามัน ดุจดังถูกขับขานอยู่
4.1.16
तेन विक्षिपतात्यर्थं पवनेन समन्ततः।
अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः ॥ ४.१.१६ ॥
ต้นไม้เหล่านี้ถูกลมนั้นพัดไหวอย่างรุนแรงรอบด้าน ปลายกิ่งของมันพันกัน ดูประหนึ่งว่าถูกทอเข้าด้วยกัน
4.1.17
स एव सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः।
गन्धमभ्यवहन् पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः ॥ ४.१.१७ ॥
ลมเดียวกันนี้พัดมา สัมผัสนุ่มนวลและเย็นดุจจันทน์หอม พาเอากลิ่นบริสุทธิ์มา และขจัดความเหนื่อยล้าไปด้วย
4.1.18
अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः।
षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ ४.१.१८ ॥
ต้นไม้เหล่านี้ถูกลมพัดไหว ดูเหมือนจะสะท้อนเสียงก้อง และในป่าที่หอมด้วยน้ำผึ้ง ผึ้งทั้งหลายก็ครวญครางตอบรับต้นไม้เหล่านั้น
4.1.19
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः।
संसक्तशिखराः शैला विराजन्ति महाद्रुमैः ॥ ४.१.१९ ॥
บนไหล่เขาอันน่ารื่นรมย์ ภูเขาที่มียอดถูกต้นไม้ใหญ่ที่ผลิดอกอันน่าพึงใจเกาะเกี่ยวอยู่ ย่อมส่องแสงงามเฉิดฉาย
4.1.20
पुष्पसंछन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः।
अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः ॥ ४.१.२० ॥
ต้นไม้เหล่านี้ มียอดปกคลุมด้วยดอกไม้ สั่นไหวเมื่อลมพัดโยก มีผึ้งเป็นเครื่องประดับศีรษะ ดูประหนึ่งกำลังขับขานเพลงอยู่
4.1.21
सुपुष्पितांस्तु पश्यैतान् कर्णिकारान् समन्ततः।
हाटकप्रतिसंछन्नान् नरान् पीताम्बरानिव ॥ ४.१.२१ ॥
จงดูกรรณิการ์เหล่านี้ที่บานสะพรั่งรอบด้าน ดูเหมือนดอกทองคำปกคลุม ราวกับคนที่สวมผ้าเหลืองอยู่
4.1.22
अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः।
सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम ॥ ४.१.२२ ॥
ดูกรเสามิตริ ฤดูวสันต์นี้ดังก้องด้วยเสียงนกนานาชนิด สำหรับข้าผู้พลัดพรากจากสีดา ฤดูนี้ยิ่งจุดไฟแห่งความโศก
4.1.23
मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः।
हृष्टं प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः ॥ ४.१.२३ ॥
แท้จริงมันมถะทำให้ข้าผู้ถูกความโศกครอบงำต้องเร่าร้อน และนกกาเหว่าที่ร้องด้วยความยินดีก็ดูเหมือนเรียกข้าให้ไปหา
4.1.24
एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे।
प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥ ४.१.२४ ॥
ดูกรลักษมณ์ นกทาตยูหะตัวนี้ร้องอย่างเบิกบานอยู่ที่น้ำตกในป่าอันงดงาม มันจะทำให้ข้าผู้ถูกความรักครอบงำต้องโศกเศร้า
4.1.25
श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया।
मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत ॥ ४.१.२५ ॥
ในกาลก่อน เมื่อได้ยินเสียงนี้ สีดาผู้เป็นที่รักของข้าซึ่งอยู่ในอาศรม จะเรียกข้าให้มาหา แล้วเบิกบานยินดียิ่งตอบรับ
4.1.26
एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः।
वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः ॥ ४.१.२६ ॥
จงดูเถิด นกหลากสีเหล่านี้ร้องด้วยเสียงต่างๆ นานา บินว่อนอยู่รอบต้นไม้ พุ่มไม้และเถาวัลย์
4.1.27
विमिश्रा विहगाः पुंभिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः।
भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः ॥ ४.१.२७ ॥
ดูกรเสามิตริ นกเหล่านี้เคล้าคลึงอยู่กับคู่ของมัน ยินดีในการแสดงความงามของตน เบิกบานอยู่กับนกภฤงคราชะ มีเสียงไพเราะหวานหู
4.1.28
अस्याः कूले प्रमुदिताः सङ्घशः शकुनास्त्विह।
दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि ॥ ४.१.२८ ॥
บนฝั่งแม่น้ำนี้ ฝูงนกต่างเบิกบานอยู่เป็นกลุ่มๆ ทั้งเสียงร้องอันปลื้มใจของนกทาตยูหะ และเสียงร้องของนกกาเหว่าตัวผู้ด้วย
4.1.29
स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपकाः।
अशोकस्तबकाङ्गारः षट्पदस्वननिःस्वनः ॥ ४.१.२९ ॥
ต้นไม้เหล่านี้ก็ส่งเสียงก้อง เป็นผู้จุดประทีปแห่งความรักให้ลุกโชนในใจข้า พวงดอกอโศกดุจถ่านเพลิง ดังด้วยเสียงหึ่งของผึ้ง
4.1.30
मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति।
नहि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम् ॥ ४.१.३० ॥
ฤดูวสันต์ซึ่งเป็นไฟที่มีเปลวแดงดุจใบอ่อน จะเผาไหม้ข้าอย่างแน่นอน แต่จะไม่เผานางผู้มีขนตาละเอียด มีเส้นผมงาม และพูดเสียงอ่อนหวาน
4.1.31
अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम्।
अयं हि रुचिरस्तस्याः कालो रुचिरकाननः ॥ ४.१.३१ ॥
ดูกรเสามิตริ หากไม่ได้เห็นนาง ชีวิตของข้ายังมีประโยชน์อะไรอีก ฤดูกาลนี้ของนาง พร้อมด้วยป่าอันสวยงามนี้ ช่างน่ารื่นรมย์จริงๆ
4.1.32
कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ।
मन्मथायाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः ॥ ४.१.३२ ॥
ดูกรผู้ไร้บาป ฤดูกาลของคนรักของข้านี้ ขอบเขตเต็มไปด้วยนกกาเหว่า เกิดจากความทรมานแห่งความรัก และเพิ่มพูนด้วยคุณสมบัติของฤดูวสันต์
4.1.33
अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव।
अपश्यतस्तां वनितां पश्यतो रुचिरान् द्रुमान् ॥ ४.१.३३ ॥
ไฟแห่งความโศกนี้จะเผาไหม้ข้าอย่างรวดเร็ว ไม่ช้าเลย ในขณะที่ข้าไม่ได้เห็นสตรีนั้น แต่กลับได้เห็นต้นไม้อันงดงาม
4.1.34
ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति।
अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयतीह मे ॥ ४.१.३४ ॥
ความโศกนี้ซึ่งเกิดจากตัวข้าเอง จะกลับมาหาเจ้าอีกครั้ง วิเทหะธิดา ผู้ไม่ปรากฏต่อสายตา ณ ที่นี้ ยิ่งเพิ่มความโศกของข้า
4.1.35
दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः।
मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् ॥ ४.१.३५ ॥
ฤดูวสันต์ที่ปรากฏต่อสายตา ซึ่งทำลายความงามจากการร่วมรัก บัดนี้มาครอบงำข้า แท้จริงนางผู้มีดวงตาดุจลูกกวาง ถูกพลังแห่งความวิตกและความโศกบีบคั้น
4.1.36
संतापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः।
अमी मयूराः शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः ॥ ४.१.३६ ॥
ดูกรเสามิตริ ลมร้ายแห่งป่าไจตระกำลังเผาผลาญข้า ดูนกยูงเหล่านี้ที่ร่ายรำอยู่ตรงนั้นตรงนี้ ช่างงดงามยิ่งนัก
4.1.37
स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव।
शिखिनीभिः परिवृतास्त एते मदमूर्च्छिताः ॥ ४.१.३७ ॥
ด้วยขนปีกของตนที่ลมพัดสะบัด ดุจหน้าต่างแก้วผลึก ล้อมรอบด้วยนกยูงตัวเมีย นกยูงเหล่านี้ต่างสลบไสลด้วยความมัวเมา
4.1.38
मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः।
पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति ॥ ४.१.३८ ॥
สำหรับข้าผู้ถูกมันมถะครอบงำ สิ่งเหล่านี้ยิ่งเพิ่มความรักให้ข้า ดูเถิดลักษมณ์ นกยูงกำลังร่ายรำ และนกยูงตัวเมียก็ร่ายรำอยู่เคียงข้าง
4.1.39
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि।
तामेव मनसा रामां मयूरोऽप्यनुधावति ॥ ४.१.३९ ॥
นกยูงตัวเมียนี้ถูกความรักทรมาน กำลังแสวงหาคู่ของมันบนไหล่เขา และนกยูงตัวผู้ก็วิ่งไล่ตามนางนั้น โดยมีเพียงนางนั้นอยู่ในใจ
4.1.40
वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव।
मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया ॥ ४.१.४० ॥
กางปีกอันงดงามออก ราวกับเยาะเย้ยข้าด้วยเสียงร้องของมัน แท้จริงในป่านี้ ยักษ์คงไม่ได้ลักพาคู่รักของนกยูงไปเป็นแน่
4.1.41
तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया।
मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः ॥ ४.१.४१ ॥
ดังนั้นเขาจึงเต้นรำอยู่ในป่าอันงดงามพร้อมกับนางผู้เป็นที่รัก แต่สำหรับข้า การอยู่ที่นี่โดยปราศจากนางในเดือนที่ดอกไม้บาน ช่างทนได้ยากยิ่งนัก
4.1.42
पश्य लक्ष्मण संरागस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि।
यदेषा शिखिनी कामाद् भर्तारमभिवर्तते ॥ ४.१.४२ ॥
ดูเถิด ลักษมณ์ แม้แต่สัตว์ที่เกิดในครรภ์สัตว์ยังมีความรักที่รุนแรงเพียงนี้ ดูนกยูงตัวเมียนี้ซิ เพราะความปรารถนา นางหันไปหาคู่ของตน
4.1.43
ममाप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा।
मदनेनाभिवर्तेत यदि नापहृता भवेत् ॥ ४.१.४३ ॥
หากชานกีผู้มีดวงตากว้างไม่ถูกพาไปเสีย นางก็คงจะหวั่นไหวและถูกความปรารถนาดลใจ หันมาหาข้าเช่นเดียวกันนี้
4.1.44
पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे।
पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥ ४.१.४४ ॥
ดูเถิด ลักษมณ์ ดอกไม้ของป่าที่เคยเต็มไปด้วยช่อดอกบานสะพรั่ง บัดนี้กลับไร้ผลสำหรับข้า เมื่อฤดูหนาวได้ผ่านพ้นไปแล้ว
4.1.45
रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया।
निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः ॥ ४.१.४५ ॥
แม้ดอกไม้อันงดงามของต้นไม้ทั้งหลาย แม้จะรุ่งเรืองมากมาย ก็ร่วงลงสู่พื้นดินอย่างไร้ผล พร้อมกับฝูงผึ้งที่บินตอมอยู่
4.1.46
नदन्ति कामं शकुना मुदिताः सङ्घशः कलम्।
आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥ ४.१.४६ ॥
นกทั้งหลายที่ยินดีร่าเริงร้องเพลงอย่างอิสระและไพเราะเป็นฝูง ราวกับกำลังเรียกหากันและกัน และปลุกความคลั่งไคล้แห่งความปรารถนาในตัวข้า
4.1.47
वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया।
नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा ॥ ४.१.४७ ॥
หากฤดูวสันต์มาถึงที่นั่นด้วย ที่ซึ่งผู้เป็นที่รักของข้าประทับอยู่ ย่อมแน่นอนว่าสีดาผู้อยู่ในอำนาจของผู้อื่น ก็คงโศกเศร้าเช่นเดียวกับข้า
4.1.48
नूनं न तु वसन्तस्तं देशं स्पृशति यत्र सा।
कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत् सा मया विना ॥ ४.१.४८ ॥
แน่นอนว่าฤดูวสันต์มิได้แตะต้องแดนที่นางอยู่ ไฉนนางผู้มีดวงตาดุจดอกบัวดำจะดำรงชีวิตอยู่ได้โดยไม่มีข้า
4.1.49
अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया।
किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः ॥ ४.१.४९ ॥
หรือบางทีฤดูวสันต์ก็อาจอยู่ในที่ที่ผู้เป็นที่รักของข้าประทับ นางผู้มีสะโพกงดงามจะทำอย่างไร เมื่อถูกผู้อื่นตำหนิติเตียน
4.1.50
श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया।
नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ ४.१.५० ॥
ผู้มีผิวคล้ำ มีดวงตาดุจกลีบดอกบัว มีวาจาอ่อนหวาน คือผู้เป็นที่รักของข้า แน่นอนว่าเมื่อถึงฤดูวสันต์ นางจะสละชีวิตของตน
4.1.51
दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते।
नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता ॥ ४.१.५१ ॥
ความคิดนี้หมุนวนอยู่ในใจข้าอย่างมั่นคง ว่าสีดาผู้บริสุทธิ์ เมื่อต้องพรากจากข้า ย่อมไม่อาจดำรงชีวิตอยู่ได้
4.1.52
मयि भावो हि वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः।
ममापि भावः सीतायां सर्वथा विनिवेशितः ॥ ४.१.५२ ॥
แท้จริง ความรู้สึกของวไทเทหีได้ถูกประดิษฐานไว้ในข้าอย่างแน่วแน่โดยแท้จริง และความรู้สึกของข้าก็ได้ถูกประดิษฐานไว้ในสีดาโดยสิ้นเชิง
4.1.53
एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः।
तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥ ४.१.५३ ॥
สายลมนี้พัดพาดอกไม้มา สัมผัสแล้วให้ความสุข นำความเย็นมาให้ แต่สำหรับข้าผู้คิดถึงผู้เป็นที่รักนั้น มันกลับเป็นดุจไฟ
4.1.54
सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया।
मारुतः स विना सीतां शोकसंजननो मम ॥ ४.१.५४ ॥
สายลมที่ข้าเคยคิดว่าให้ความสุขเสมอมาในกาลก่อน เมื่อยังอยู่กับสีดา บัดนี้เมื่อปราศจากสีดา สายลมนั้นกลับก่อให้เกิดความโศกเศร้าแก่ข้า
4.1.55
तां विनाथ विहङ्गोऽसौ पक्षी प्रणदितस्तदा।
वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिकूजति ॥ ४.१.५५ ॥
เมื่อปราศจากนาง นกนั้นร้องเสียงดังขึ้นทันที อีกา ซึ่งเกาะอยู่บนต้นไม้ ร้องก้องอย่างปีติยินดี
4.1.56
एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः।
पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपमुपनेष्यति ॥ ४.१.५६ ॥
นกนี้ที่นั่นแลคือผู้นำสารของวไทเทหี นกมีปีกนี้จะนำข้าไปใกล้ผู้มีดวงตากว้าง
4.1.57
पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम्।
पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामवकूजताम् ॥ ४.१.५७ ॥
ดูเถิด ลักษมณ์ เสียงนี้ในป่าที่เพิ่มความยินดีให้ทวีขึ้น บนต้นไม้ที่ยอดออกดอก นกทั้งหลายกำลังร้องขึ้นเสียงก้อง
4.1.58
विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम्।
षट्पदः सहसाभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम् ॥ ४.१.५८ ॥
ต่อช่อดอกติลกะนี้ที่ลมพัดให้ไหว ภมรตัวนั้นบินเข้ามาทันที ดุจดังผู้เป็นที่รักที่โยกไหวด้วยความมึนเมา
4.1.59
कामिनामयमत्यन्तमशोकः शोकवर्धनः।
स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः ॥ ४.१.५९ ॥
สำหรับผู้มีความรัก ต้นอโศกนี้เพิ่มความโศกเศร้ายิ่งนัก มันยืนอยู่ราวกับจะข่มขู่ข้า พร้อมช่อดอกที่สายลมพัดให้โยกไหว
4.1.60
अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः।
विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव ॥ ४.१.६० ॥
ดูเถิด ลักษมณ์ ต้นมะม่วงเหล่านี้ปรากฏให้เห็น เต็มไปด้วยดอกบาน จิตใจถูกความปรารถนาปลุกเร้า ดุจบุรุษที่ทาเครื่องหอมไว้ทั่วกาย
4.1.61
सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु।
किंनरा नरशार्दूल विचरन्ति यतस्ततः ॥ ४.१.६१ ॥
ลักษมณ์ น้องรัก จงดูแถวป่าอันงดงามรอบทะเลสาบปัมปา ดูก่อนนรสิงห์ พวกกินนรกำลังท่องเที่ยวอยู่ที่นั่นที่นี่
4.1.62
इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः।
नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥ ४.१.६२ ॥
ลักษมณ์ จงดูเถิด ดอกบัวที่มีกลิ่นหอมอันเป็นมงคลเหล่านี้ ส่องแสงอยู่บนผิวน้ำทุกด้าน ดุจดวงอาทิตย์ยามอรุณ
4.1.63
एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता।
हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकायुता ॥ ४.१.६३ ॥
ปัมปานี้มีน้ำใสสะอาด เต็มไปด้วยดอกบัว ดอกบัวนีลอุบล มีหงส์และเป็ดกาลัณฑวะว่ายอยู่ทั่วไป และเต็มไปด้วยดอกบัวเซานคันธิกะ
4.1.64
जले तरुणसूर्याभैः षट्पदाहतकेसरैः।
पङ्कजैः शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता ॥ ४.१.६४ ॥
ปัมปาอันถูกล้อมไว้รอบด้านด้วยดอกบัวที่สว่างดุจอาทิตย์อ่อนบนผิวน้ำ เกสรของดอกบัวถูกผึ้งกวนให้สั่นไหว ปัมปาจึงงดงามรุ่งเรือง
4.1.65
चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा।
मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः ॥ ४.१.६५ ॥
ปัมปาอันมีเป็ดจักรพากหลากชนิดอยู่เสมอ และมีป่าเขาหลากสีอยู่ภายใน งดงามด้วยฝูงช้างและฝูงกวางที่มาแสวงหาน้ำ
4.1.66
पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि।
पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण ॥ ४.१.६६ ॥
ลักษมณ์ ดอกบัวเหล่านี้ส่องแสงอยู่บนผืนน้ำใส ถูกคลื่นที่ถูกแรงลมพัดซัดกระทบ
4.1.67
पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं प्रियपङ्कजाम्।
अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते ॥ ४.१.६७ ॥
เมื่อไม่เห็นเวเทหี ผู้มีดวงตากว้างดุจกลีบบัว และถือดอกบัวอันเป็นที่รักอยู่เป็นนิจ ชีวิตของเรานี้ก็ไม่น่ายินดี
4.1.68
अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम्।
स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम् ॥ ४.१.६८ ॥
ช่างน่าอัศจรรย์ ความคดโกงของกามเทพ มันทำให้เราระลึกถึงนางผู้เป็นที่รัก ผู้ซึ่งจากไปแล้วและหาได้ยาก ผู้เคยพูดด้วยถ้อยคำอันอ่อนหวานยิ่งนัก
4.1.69
शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया।
यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात् पुष्पितद्रुमः ॥ ४.१.६९ ॥
ความปรารถนานี้ที่มาถึงเราแล้วนั้นอาจระงับได้ หากฤดูวสันตะพร้อมด้วยต้นไม้ที่ออกดอกไม่ทำให้เราล้มลงอีกครั้ง
4.1.70
यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे।
तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना ॥ ४.१.७० ॥
สิ่งที่เคยน่ายินดีแก่เราเมื่อนางอยู่ด้วย บัดนี้เมื่อไม่มีนาง สิ่งเหล่านั้นกลับไม่น่ายินดีแก่เราเลย
4.1.71
पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते।
सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥ ४.१.७१ ॥
ลักษมณ์ สายตาของเราอยากเห็นดอกบัวตูมและกลีบบัว เพราะสิ่งเหล่านั้นคล้ายกับหัวตาของสีดา
4.1.72
पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः।
निःश्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः ॥ ४.१.७२ ॥
สายลมอันน่ารื่นรมย์นี้ ต้องเกสรดอกบัว พัดผ่านออกมาจากระหว่างต้นไม้ พัดไปดุจลมหายใจถอนใจของสีดา
4.1.73
सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुषु।
पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभिताम् ॥ ४.१.७३ ॥
ดูก่อนโสมิตริ จงดูบนไหล่เขาทางทิศใต้ของปัมปา ที่กิ่งของต้นกรรณิการ์ที่กำลังออกดอก และประดับอย่างงดงามยิ่ง
4.1.74
अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिस्तु विभूषितः।
विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥ ४.१.७४ ॥
ภูเขาราชานี้ ประดับด้วยแร่ธาตุยิ่งขึ้นไปอีก ปล่อยฝุ่นอันน่าอัศจรรย์ออกมา ถูกกระตุ้นด้วยแรงลม
4.1.75
गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतः सम्प्रपुष्पितैः।
निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः ॥ ४.१.७५ ॥
ดูก่อนโสมิตริ ที่ราบบนภูเขาทุกแห่งกำลังออกดอกบานสะพรั่ง ไม่มีใบ งดงามทั่วไป ลุกโพลงราวกับถูกไฟเผา ด้วยต้นกิงศุกะอันน่ารื่นรมย์
4.1.76
पम्पातीररुहाश्चेमे संसिक्ता मधुगन्धिनः।
मालतीमल्लिकापद्मकरवीराश्च पुष्पिताः ॥ ४.१.७६ ॥
ต้นไม้เหล่านี้ที่ขึ้นอยู่บนฝั่งปัมปา ได้รับการรดน้ำและมีกลิ่นหวาน และต้นมาลตี มัลลิกา ปัทมะ และกรวีระกำลังออกดอกบาน
4.1.77
केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः ॥ ४.१.७७ ॥
ต้นเกตกีและสินธุวาระ และเถาวัลย์วาสันตีกำลังออกดอกบานสะพรั่ง เถาวัลย์มาธวีเต็มไปด้วยกลิ่นหอม และพุ่มกุนทะแผ่ขยายไปทั่วทุกแห่ง
4.1.78
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा।
चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ॥ ४.१.७८ ॥
ต้นจิริพิลวะ มธูกะ วัญชุละ และพกุละ เช่นเดียวกับต้นจำปา ดิลกะ และนาควฤกษ์ กำลังออกดอกบาน
4.1.79
पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः।
लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः ॥ ४.१.७९ ॥
ต้นปัทมกะก็งดงามเช่นกัน และต้นอโศกสีน้ำเงินกำลังออกดอกบาน บนไหล่เขา ต้นโลธระมีสีเหลืองอมน้ำตาลดุจแผงคอสิงโต
4.1.80
अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः।
चूताः पाटलयश्चापि कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ ४.१.८० ॥
ต้นอังโกละ กุรัณฏะ จูรณกะ ปาริภัทรกะ ต้นมะม่วง ต้นปาฏลา และต้นโกวิทาระ ก็กำลังออกดอกบานเช่นกัน
4.1.81
मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु।
केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशपा धवाः ॥ ४.१.८१ ॥
บนสันเขาเหล่านั้นมองเห็นต้นมุจุกุนทะและต้นอรชุน และยังมีต้นเกตกะ อุทาลกะ ศิรีษะ ศิงศปา และต้นธวะด้วย
4.1.82
शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरबकास्तथा।
तिनिशा नक्तमालाश्च चन्दनाः स्यन्दनास्तथा ॥ ४.१.८२ ॥
ศาลมลีและกิงศุกะ ต้นกุรพกะสีแดง ตินิศะ นักตมาละ จันทนะ และสยันทนะ ก็ปรากฏให้เห็นเช่นกัน
4.1.83
हिन्तालास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः।
पुष्पितान् पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान् ॥ ४.१.८३ ॥
หินตาละ ติลกะ และต้นนาคะ ก็ออกดอกบานอยู่ทั่วไป ถูกเถาวัลย์ที่ปลายยอดบานพันรัดไว้
4.1.84
द्रुमान् पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान् बहून्।
वातविक्षिप्तविटपान् यथासन्नान् द्रुमानिमान् ॥ ४.१.८४ ॥
ดูเถิด สเมาตริ ต้นไม้งามมากมายเหล่านี้บนฝั่งปัมปา กิ่งก้านไหวตามลม ยืนอยู่ใกล้ตรงหน้าเราทั้งหมด
4.1.85
लताः समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः।
पादपात् पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद् वनम् ॥ ४.१.८५ ॥
เถาวัลย์พันเกี่ยวและเลื้อยตามไป เหมือนหญิงงามผู้เมามาย ไต่จากต้นสู่ต้น จากภูเขาสู่ภูเขา จากป่าสู่ป่า
4.1.86
वाति नैकरसास्वादसम्मोदित इवानिलः।
केचित् पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः ॥ ४.१.८६ ॥
ลมพัดมา ราวกับเพลิดเพลินกับการลิ้มรสนานาชนิด ต้นไม้บางต้นบานสะพรั่งเต็มที่ หอมกลิ่นน้ำผึ้ง
4.1.87
केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः।
इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि ॥ ४.१.८७ ॥
ต้นไม้บางต้นหุ้มด้วยดอกตูม ดูคล้ายมีสีคล้ำ และอาจกล่าวได้ว่า นี่หวานนัก นี่อร่อยนัก นี่บานแล้ว
4.1.88
रागरक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते।
निलीय पुनरुत्पत्य सहसान्यत्र गच्छति।
मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ ॥ ४.१.८८ ॥
ผึ้งที่แดงด้วยความกำหนัด เกาะอยู่แต่บนดอกไม้ เมื่อเกาะแล้วก็บินขึ้นอีกและทันใดนั้นก็บินไปที่อื่น ผึ้งที่โลภในน้ำผึ้งนั้นท่องไปตามต้นไม้บนฝั่งปัมปา
4.1.89
इयं कुसुमसंघातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता।
स्वयं निपतितैर्भूमिः शयनप्रस्तरैरिव ॥ ४.१.८९ ॥
พื้นดินนี้ปูลาดด้วยกองดอกไม้ ทำให้น่ารื่นรมย์ เหมือนแผ่นหินสำหรับนอนที่ร่วงหล่นลงมาเอง
4.1.90
विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु।
विस्तीर्णाः पीतरक्ताभाः सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥ ४.१.९० ॥
ดูกรสเมาตริ ด้วยดอกไม้หลากหลาย และด้วยดอกไม้เหล่านั้นเองแหละ บนสันเขาได้เกิดแผ่นหินกว้างสีเหลืองและสีแดงขึ้น
4.1.91
हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम्।
पुष्पमासे हि तरवः संघर्षादिव पुष्पिताः ॥ ४.१.९१ ॥
ดูเถิด สเมาตริ ยามปลายฤดูหนาว ต้นไม้ทั้งหลายผลิดอกออกมา ในเดือนแห่งดอกไม้ ต้นไม้ผลิบาน ราวกับถูกการเสียดสีทำให้ออกดอก
4.1.92
आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाः षट्पदनादिताः।
कुसुमोत्तंसविटपाः शोभन्ते बहु लक्ष्मण ॥ ४.१.९२ ॥
ราวกับเรียกหากันและกัน ต้นไม้เหล่านั้นก้องด้วยเสียงผึ้ง กิ่งก้านประดับด้วยดอกไม้ ส่องแสงงดงามยิ่งนัก ดูกรลักษมณ์
4.1.93
एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम्।
रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्निव ॥ ४.१.९३ ॥
นกการัณฑวะตัวนี้ ดำลงในน้ำอันงดงาม ย่อมรื่นรมย์กับคู่รักของมัน ราวกับจุดให้ความปรารถนาลุกโชน
4.1.94
मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेतन्मनोरमम्।
स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः ॥ ४.१.९४ ॥
รูปลักษณ์นี้ของแม่น้ำมันทากินีนั้นน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก คุณสมบัติอันน่ารื่นรมย์ของนาง เป็นที่เลื่องลือในโลกอย่างสมควรแล้ว
4.1.95
यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि।
स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम ॥ ४.१.९५ ॥
หากนางผู้ทรงคุณธรรมนั้นได้เห็นที่นี่ และหากเราจะพำนักอยู่ที่นี่ ดูกรผู้ประเสริฐสุดแห่งราฆุ ข้าพเจ้าก็จะไม่ปรารถนาทั้งแดนของพระอินทร์และอโยธยา
4.1.96
न ह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह।
रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहान्येषु वा भवेत् ॥ ४.१.९६ ॥
แท้จริง หากข้าพเจ้ากำลังรื่นรมย์กับนางบนทุ่งหญ้าอันน่ารื่นรมย์เช่นนี้ ข้าพเจ้าก็คงไม่มีความกังวล และคงไม่มีความปรารถนาในสิ่งอื่นใด
4.1.97
अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो विविधच्छदाः।
काननेऽस्मिन् विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे ॥ ४.१.९७ ॥
ต้นไม้เหล่านี้ มีดอกนานาชนิดและใบนานาพันธุ์ ทำให้ข้าพเจ้าเกิดความกังวลในป่านี้ เมื่อปราศจากนางผู้เป็นที่รัก
4.1.98
पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम्।
चक्रवाकानुचरितां कारण्डवनिषेविताम् ॥ ४.१.९८ ॥
ดูกรสเมาตริ ดูปัมปานี้เถิด น้ำเย็น เต็มไปด้วยดอกบัว มีห่านจักรพากมาเที่ยวเล่น และมีเป็ดการัณฑวะมาอาศัย
4.1.99
प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम्।
अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिर्विहंगमैः ॥ ४.१.९९ ॥
ปัมปาเต็มไปด้วยนกน้ำและนกกระเรียน มีกวางใหญ่มาอาศัย ส่องแสงงดงามยิ่งขึ้น เมื่อนกทั้งหลายร้องกู่ก้อง
4.1.100
दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः।
श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम् ॥ ४.१.१०० ॥
นกทั้งหลายที่ร่าเริงหลากชนิดดูราวกับจุดความปรารถนาของข้าพเจ้าให้ลุกโชน เมื่อระลึกถึงผู้เป็นที่รักของข้าพเจ้า ผิวคล้ำ หน้างามดั่งจันทร์ ดวงตาดั่งดอกบัว
4.1.101
पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान् मृगान्।
मां पुनर्मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम्।
व्यथयन्तीव मे चित्तं संचरन्तस्ततस्ततः ॥ ४.१.१०१ ॥
ดูเถิด บนไหล่เขาอันวิจิตร มีฝูงกวางอยู่พร้อมกับกวางตัวเมีย ส่วนข้าพเจ้านั้นถูกพรากจากเวเทหีผู้มีดวงตาดุจลูกกวาง ข้าพเจ้าเร่าร้อนดังว่าใจถูกทรมาน เมื่อเห็นพวกมันเดินพล่านไปมา
4.1.102
अस्मिन् सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणाकुले।
पश्येयं यदि तां कान्तां ततः स्वस्ति भवेन्मम ॥ ४.१.१०२ ॥
หากบนไหล่เขาอันน่ารื่นรมย์นี้ ซึ่งเต็มไปด้วยฝูงนกที่มึนเมา ข้าพเจ้าจะได้เห็นนางผู้เป็นที่รัก ความสวัสดีคงจะบังเกิดแก่ข้าพเจ้า
4.1.103
जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा।
सेवेत यदि वैदेही पम्पायाः पवनं शुभम् ॥ ४.१.१०३ ॥
ข้าแต่ลักษมณ์ แท้จริงข้าพเจ้าคงมีชีวิตอยู่ได้ หากเวเทหีผู้มีเอวบางร่างเล็กได้อยู่กับข้าพเจ้า เสพลมอันเป็นมงคลแห่งแม่น้ำปัมปา
4.1.104
पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम्।
धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पाया वनमारुतम् ॥ ४.१.१०४ ॥
ข้าแต่ลักษมณ์ ผู้ที่ได้เสพลมป่าแห่งแม่น้ำปัมปา ซึ่งพัดกลิ่นหอมของดอกบัวและดอกเสาคันธิกะ เป็นมงคลและขจัดความโศก ช่างเป็นผู้มีบุญนัก
4.1.105
श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया।
कथं धारयति प्राणान् विवशा जनकात्मजा ॥ ४.१.१०५ ॥
นางผู้มีผิวคล้ำ มีดวงตาดุจกลีบบัว เป็นที่รักของข้าพเจ้า ถูกพรากจากข้าพเจ้า นางบุตรีของพระชนก ผู้ไร้ที่พึ่ง จะยังดำรงชีวิตอยู่ได้อย่างไรกัน
4.1.106
किं नु वक्ष्यामि धर्मज्ञं राजानं सत्यवादिनम्।
जनकं पृष्टसीतं तं कुशलं जनसंसदि ॥ ४.१.१०६ ॥
ข้าพเจ้าจะกล่าวอย่างไรกับพระราชาชนกผู้รู้ธรรม ผู้ซื่อสัตย์ต่อความจริง เมื่อท่านถามต่อหน้าที่ประชุมชนว่า ‘สีดาสบายดีหรือ’
4.1.107
या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रस्थापितं वनम्।
सीता धर्मं समास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया ॥ ४.१.१०७ ॥
สีดาผู้เป็นที่รักของข้าพเจ้า ผู้เคยตามข้าพเจ้ามาอย่างเชื่องช้า เมื่อข้าพเจ้าถูกบิดาส่งเข้าป่า นางยึดมั่นในธรรม บัดนี้นางอยู่ที่ไหนเล่า
4.1.108
तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये।
या मामनुगता राज्याद् भ्रष्टं विहतचेतसम् ॥ ४.१.१०८ ॥
ข้าแต่ลักษมณ์ เมื่อปราศจากนาง ข้าผู้น่าสงสารจะประคองตนอยู่ได้อย่างไร นางคือผู้ที่ตามข้าพเจ้ามา เมื่อข้าพเจ้าพลัดตกจากราชสมบัติ มีใจสั่นสะท้านดังถูกทำลาย
4.1.109
तच्चार्वाञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम्।
अपश्यतो मुखं तस्याः सीदतीव मतिर्मम ॥ ४.१.१०९ ॥
เมื่อข้าพเจ้ามิได้เห็นใบหน้าของนาง ซึ่งงามนัก มีดวงตาดุจดอกบัว หอมกรุ่น เป็นมงคล และไร้มลทิน ใจของข้าพเจ้าก็จมดิ่งลงดังจะล้มเหลว
4.1.110
स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम्।
वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण ॥ ४.१.११० ॥
ข้าแต่ลักษมณ์ เมื่อไรหนอข้าพเจ้าจะได้ยินถ้อยคำอันหาที่เปรียบมิได้ของเวเทหี ซึ่งเจือด้วยรอยยิ้มและเสียงหัวเราะ ประกอบด้วยคุณความดี ไพเราะ และเป็นประโยชน์
4.1.111
प्राप्य दुःखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम्।
नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत ॥ ४.१.१११ ॥
แม้นางผู้มีผิวคล้ำ หญิงผู้ดีงาม จะได้รับทุกข์ในป่า ก็ยังกล่าวถ้อยคำอันดีกับข้าพเจ้า ผู้ซูบผอมเพราะความรัก ราวกับความทุกข์ของนางได้สิ้นไปแล้ว และนางมีความยินดี
4.1.112
किं नु वक्ष्याम्ययोध्यायां कौसल्यां हि नृपात्मज।
क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि मनस्विनीम् ॥ ४.१.११२ ॥
ข้าแต่โอรสของพระราชา ข้าพเจ้าจะกล่าวอย่างไรกับพระนางเการเลยาในอโยธยาเล่า เมื่อนางผู้มีใจสูงถามว่า ‘สะใภ้ของข้าอยู่ที่ไหน’ ข้าพเจ้าจะเผชิญหน้านางได้อย่างไร
4.1.113
गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम्।
नह्यहं जीवितुं शक्तस्तामृते जनकात्मजाम् ॥ ४.१.११३ ॥
ลักษมณ์เอ๋ย จงไปพบพระภรต ผู้รักใคร่พี่น้อง ข้าพเจ้าไม่อาจมีชีวิตอยู่ได้เลย หากปราศจากนางบุตรีของพระชนกผู้นั้น
4.1.114
उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम् ॥ ४.१.११४ ॥
พระลักษมณ์ พี่ชายของท่าน ได้กล่าวถ้อยคำอันเหมาะควรและไม่เสื่อมสูญเหล่านี้
4.1.115
संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम।
नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम् ॥ ४.१.११५ ॥
ข้าแต่พระราม ขอให้ท่านได้รับความเจริญ จงตั้งสติให้มั่น อย่าโศกเศร้าเลย ข้าแต่บุรุษอุดม ความคิดของผู้มีจิตบริสุทธิ์เช่นนี้ย่อมไม่อ่อนแอลง
4.1.116
स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने।
अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद् वर्तिरार्द्रापि दह्यते ॥ ४.१.११६ ॥
จงระลึกถึงทุกข์ที่เกิดจากการพลัดพราก และละความผูกพันต่อผู้เป็นที่รัก แม้ไส้ตะเกียงที่ชื้นอยู่ ก็ยังลุกไหม้ได้ เมื่อถูกความรักรัดกุมไว้แน่นเกินไป
4.1.117
यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा।
सर्वथा रावणस्तात न भविष्यति राघव ॥ ४.१.११७ ॥
แม้ราวณะจะลงไปสู่บาดาล หรือไปยังที่ไกลกว่านั้น ข้าแต่ราฆวะ ผู้เป็นที่รัก เขาย่อมไม่อาจหลุดพ้นไปได้เลยโดยประการทั้งปวง
4.1.118
प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत् तस्य पापस्य रक्षसः।
ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति ॥ ४.१.११८ ॥
ขอให้เรารู้ข่าวของอสูรผู้ชั่วร้ายนั้นก่อน หลังจากนั้นเขาจะยอมคืนสีดา หรือจะถึงความพินาศ
4.1.119
यदि याति दितेर्गर्भं रावणं सह सीतया।
तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद् दास्यति मैथिलीम् ॥ ४.१.११९ ॥
แม้ราวณะจะพาสีดาเข้าไปในครรภ์ของทิติ ข้าพเจ้าก็จะสังหารเขาที่นั่นด้วย หากเขาไม่ยอมคืนไมถิลีให้
4.1.120
स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः।
अर्थो हि नष्टकार्यार्थैरयत्नेनाधिगम्यते ॥ ४.१.१२० ॥
ข้าแต่ท่านผู้ประเสริฐ จงดำรงตนให้มั่นคงอย่างเป็นมงคล และละทิ้งใจอันต่ำต้อย เพราะแม้ผู้ที่กิจการของตนล้มเหลว ก็ยังบรรลุจุดหมายได้โดยไม่ต้องพยายาม
4.1.121
उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात् परं बलम्।
सोत्साहस्य हि लोकेषु न किंचिदपि दुर्लभम् ॥ ४.१.१२१ ॥
ท่านผู้เจริญ ความกระตือรือร้นคือกำลังอันยิ่งใหญ่ ไม่มีกำลังใดยิ่งกว่าความกระตือรือร้น ผู้ที่เต็มด้วยความกระตือรือร้น ไม่มีสิ่งใดในโลกทั้งหลายที่จะได้มาได้ยาก
4.1.122
उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु।
उत्साहमात्रमाश्रित्य प्रतिलप्स्याम जानकीम् ॥ ४.१.१२२ ॥
บุรุษผู้เปี่ยมด้วยความกระตือรือร้นย่อมไม่ท้อถอยในการงานทั้งหลาย เราจะอาศัยเพียงความกระตือรือร้นนั้น แล้วจะได้พระชานกีคืนมา
4.1.123
त्यजतां कामवृत्तत्वं शोकं संन्यस्य पृष्ठतः।
महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ॥ ४.१.१२३ ॥
จงละการกระทำที่ขับเคลื่อนด้วยกามา และทิ้งความโศกไว้เบื้องหลัง ท่านไม่รู้จักตนเอง คือผู้ยิ่งใหญ่ในจิตใจ และผู้ที่ควบคุมตนได้แล้ว
4.1.124
एवं सम्बोधितस्तेन शोकोपहतचेतनः।
त्यज्य शोकं च मोहं च रामो धैर्यमुपागमत् ॥ ४.१.१२४ ॥
พระรามถูกตักเตือนดังนี้โดยท่านนั้น จิตใจถูกความโศกกัดกร่อน จึงละทั้งความโศกและความหลง แล้วกลับมามีความมั่นคงอีกครั้ง
4.1.125
सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः।
रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यां पारिप्लवद्रुमाम् ॥ ४.१.१२५ ॥
พระรามผู้มีพระปรากรมอันไม่อาจคิดถึงได้ ทรงมีพระทัยสงบและไม่หวั่นไหว เสด็จผ่านทะเลสาบปัมปาอันงดงามยิ่งและน่ารื่นรมย์ มีต้นไม้โอนไหวตามลม
4.1.126
निरीक्षमाणः सहसा महात्मा
सर्वं वनं निर्झरकन्दरं च।
उद्विग्नचेताः सह लक्ष्मणेन
विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥ ४.१.१२६ ॥
พระรามผู้ยิ่งใหญ่ในจิตใจ ทอดพระเนตรป่าทั้งผืนอย่างฉับพลัน พร้อมด้วยน้ำตกและถ้ำ พระทัยไม่สงบ ครุ่นคิดร่วมกับพระลักษมณ์ ถูกความทุกข์ครอบงำ แล้วจึงเสด็จออกไป
4.1.127
तं मत्तमातङ्गविलासगामी
गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा।
स लक्ष्मणो राघवमिष्टचेष्टो
ररक्ष धर्मेण बलेन चैव ॥ ४.१.१२७ ॥
พระลักษมณ์ ผู้มีความประพฤติเป็นที่รักของพระราฆวะ ได้ทรงคุ้มครองพระผู้ยิ่งใหญ่ในจิตใจ ขณะที่พระองค์เสด็จไปด้วยท่าทางเยื้องย่างดุจช้างตกมัน พระทัยไม่หวั่นไหว ทรงคุ้มครองพระราฆวะด้วยธรรมและด้วยกำลัง
4.1.128
तावृष्यमूकस्य समीपचारी
चरन् ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ।
शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी
वितत्रसे नैव विचेष्ट चेष्टाम् ॥ ४.१.१२८ ॥
เจ้าฝูงลิงผู้ว่องไว ท่องเที่ยวอยู่ใกล้ฤๅษยมูก ได้เห็นท่านทั้งสองซึ่งน่าพิศวงและงดงามยิ่ง มันหวาดกลัว แต่ก็มิได้ขยับจากที่ยืน
4.1.129
स तौ महात्मा गजमन्दगामी
शाखामृगस्तत्र चरंश्चरन्तौ।
दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम
चिन्तापरीतो भयभारभग्नः ॥ ४.१.१२९ ॥
ลิงผู้ยิ่งใหญ่ในจิตใจ เดินช้าดุจช้าง เมื่อเห็นท่านทั้งสองเที่ยวอยู่ที่นั่น ก็เกิดความทุกข์อย่างยิ่ง ถูกความกังวลครอบงำ และถูกน้ำหนักแห่งความหวาดกลัวทับจนย่อยยับ
4.1.130
तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं
सदैव शाखामृगसेवितान्तम्।
त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मु-
र्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥ ४.१.१३० ॥
อาศรมนั้นเป็นที่อันศักดิ์สิทธิ์และเป็นสุข เป็นที่พึ่งอาศัย และบริเวณรอบอาศรมมีลิงมาอาศัยอยู่เสมอ ลิงทั้งหลายซึ่งหวาดกลัว เห็นท่านทั้งสองผู้มีพลังยิ่งใหญ่ คือพระราฆวะและพระลักษมณ์ จึงเข้าไปหา