ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 4.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.1.1
स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम्।
रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ४.१.१ ॥
ਕਮਲ, ਨੀਲ-ਕਮਲ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨਾਲ, ਵਿਆਕੁਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
4.1.2
तत्र दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे।
स कामवशमापन्नः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ ४.१.२ ॥
ਉੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕੰਬ ਉੱਠੀਆਂ। ਕਾਮ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
4.1.3
सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका।
फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः ॥ ४.१.३ ॥
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ! ਵੈਦੂਰਜ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਾਲਾ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਤੇ ਨੀਲ-ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਨੇਕ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੋਭਦਾ ਹੈ।
4.1.4
सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम्।
यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमाः सशिखरा इव ॥ ४.१.४ ॥
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ! ਪੰਪਾ ਦਾ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵੇਖ, ਜਿੱਥੇ ਰੁੱਖ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਬਤਾਂ ਵਾਂਗ ਸੋਭਦੇ ਹਨ।
4.1.5
मां तु शोकाभिसंतप्तमाधयः पीडयन्ति वै।
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥ ४.१.५ ॥
ਪਰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਤਪਦੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾਵਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁਖ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ — ਭਰਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਹਰਣ ਨਾਲ।
4.1.6
शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना।
व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैः शीतोदका शिवा ॥ ४.१.६ ॥
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਿਤ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਪੰਪਾ ਅਨੋਖੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸੋਭਦਾ ਹੈ — ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਛੀ, ਠੰਢੇ ਜਲ ਵਾਲੀ, ਮੰਗਲਮਈ।
4.1.7
नलिनैरपि संछन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना।
सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला ॥ ४.१.७ ॥
ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀ ਹੋਈ, ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਰੀ ਹੋਈ, ਹਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ।
4.1.8
अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम्।
द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥ ४.१.८ ॥
ਨੀਲੇ-ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਇਹ ਹਰੀ ਘਾਹ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਬਹੁਤ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ; ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਛਾਏ ਹੋਏ ਵਿਛਾਉਣਿਆਂ ਵਾਂਗ।
4.1.9
पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः।
लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वतः ॥ ४.१.९ ॥
ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਿਖਰ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ।
4.1.10
सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः।
गन्धवान् सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥ ४.१.१० ॥
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਇਹ ਸੁਖਦਾਈ ਹਵਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਕਾਮ-ਉਤੇਜਕ ਹੈ; ਸੁਗੰਧਿਤ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
4.1.11
पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम्।
सृजतां पुष्पवर्षाणि वर्षं तोयमुचामिव ॥ ४.१.११ ॥
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦੇ ਬਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੇਖ; ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
4.1.12
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥ ४.१.१२ ॥
ਸੁੰਦਰ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਹਿੱਲਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਨ-ਰੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਖਿਲਾਰਦੇ ਹਨ।
4.1.13
पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः।
कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडतीव समन्ततः ॥ ४.१.१३ ॥
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਵੇਖ! ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਡਿੱਗਦੇ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹਵਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਜਿਵੇਂ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
4.1.14
विक्षिपन् विविधाः शाखां नगानां कुसुमोत्कटाः।
मारुतश्चलितस्थानैः षट्पदैरनुगीयते ॥ ४.१.१४ ॥
ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੀ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉੱਡੇ ਭੌਰੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ।
4.1.15
मत्तकोकिलसंनादैर्नर्तयन्निव पादपान्।
शैलकंदर निष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः ॥ ४.१.१५ ॥
ਮਸਤ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਨਚਾਉਂਦੀ, ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹਵਾ ਜਿਵੇਂ ਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
4.1.16
तेन विक्षिपतात्यर्थं पवनेन समन्ततः।
अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः ॥ ४.१.१६ ॥
ਉਸ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਹਿਲਾਏ ਗਏ ਇਹ ਰੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੁੰਦੇ ਹੋਏ ਹੋਣ।
4.1.17
स एव सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः।
गन्धमभ्यवहन् पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः ॥ ४.१.१७ ॥
ਇਹ ਉਹੀ ਸੁਖਦਾਈ ਛੋਹ ਵਾਲੀ, ਚੰਦਨ ਵਰਗੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਵਗ ਰਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਲਿਆ ਕੇ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
4.1.18
अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः।
षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ ४.१.१८ ॥
ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਇਹ ਰੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ; ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲੇ ਬਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭੌਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੁੰਜਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
4.1.19
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः।
संसक्तशिखराः शैला विराजन्ति महाद्रुमैः ॥ ४.१.१९ ॥
ਰਮਣੀਕ ਪਰਬਤੀ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨੋਹਰ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਰਬਤ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
4.1.20
पुष्पसंछन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः।
अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः ॥ ४.१.२० ॥
ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਂਕਿਆਂ ਨਾਲ ਡੋਲਦੇ, ਭੌਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਜ ਬਣਾਏ ਇਹ ਰੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਗਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।
4.1.21
सुपुष्पितांस्तु पश्यैतान् कर्णिकारान् समन्ततः।
हाटकप्रतिसंछन्नान् नरान् पीताम्बरानिव ॥ ४.१.२१ ॥
ਵੇਖੋ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਇਹ ਕਰਣਿਕਾਰ ਰੁੱਖ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਪੀਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ।
4.1.22
अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः।
सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम ॥ ४.१.२२ ॥
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਇਹ ਬਸੰਤ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਿਚਹਾਟ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ; ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੜੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
4.1.23
मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः।
हृष्टं प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः ॥ ४.१.२३ ॥
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮੈਨੂੰ ਮਨਮਥ ਤੜਫਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦੀ ਕੋਇਲ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
4.1.24
एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे।
प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥ ४.१.२४ ॥
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਖੁਸ਼ ਦਾਤਯੂਹ ਪੰਛੀ ਇਸ ਰਮਣੀਕ ਜੰਗਲੀ ਝਰਨੇ ਉੱਤੇ ਬੋਲਦਾ ਹੋਇਆ ਕਾਮ-ਵਸ ਮੈਨੂੰ ਸੋਗ ਕਰਵਾਏਗਾ।
4.1.25
श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया।
मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत ॥ ४.१.२५ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।
4.1.26
एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः।
वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः ॥ ४.१.२६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਪੰਛੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਦੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਵੇਲਾਂ ਉੱਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਉੱਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਵੇਖੋ।
4.1.27
विमिश्रा विहगाः पुंभिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः।
भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः ॥ ४.१.२७ ॥
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਨਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਇਹ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਸਜਾਵਟ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਨ।
4.1.28
अस्याः कूले प्रमुदिताः सङ्घशः शकुनास्त्विह।
दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि ॥ ४.१.२८ ॥
ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਥੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪੰਛੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ; ਦਾਤਯੂਹ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਅਤੇ ਨਰ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਵੀ।
4.1.29
स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपकाः।
अशोकस्तबकाङ्गारः षट्पदस्वननिःस्वनः ॥ ४.१.२९ ॥
ਇਹ ਰੁੱਖ ਵੀ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਅੰਗਿਆਰਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰੇ।
4.1.30
मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति।
नहि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम् ॥ ४.१.३० ॥
ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲ ਲਾਟਾਂ ਵਾਲੀ ਬਸੰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾੜੇਗੀ; ਪਰ ਬਾਰੀਕ ਪਲਕਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਉਸ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
4.1.31
अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम्।
अयं हि रुचिरस्तस्याः कालो रुचिरकाननः ॥ ४.१.३१ ॥
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਤੇ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਉਸਦੀ ਇਹ ਰੁੱਤ ਸੁੰਦਰ ਬਨਾਂ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਨੋਹਰ ਹੈ।
4.1.32
कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ।
मन्मथायाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः ॥ ४.१.३२ ॥
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਦੀ ਇਹ ਰੁੱਤ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਕੋਇਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ; ਕਾਮ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਧੀ।
4.1.33
अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव।
अपश्यतस्तां वनितां पश्यतो रुचिरान् द्रुमान् ॥ ४.१.३३ ॥
ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਅੱਗ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗੀ। ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ।
4.1.34
ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति।
अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयतीह मे ॥ ४.१.३४ ॥
ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਇਹ ਪੀੜਾ ਫੇਰ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵੇਗੀ। ਨਾ ਦਿੱਸਦੀ ਵੈਦੇਹੀ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਸ਼ੋਕ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
4.1.35
दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः।
मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् ॥ ४.१.३५ ॥
ਦਿੱਸਦੀ ਬਸੰਤ, ਜੋ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹ ਹਿਰਨੀ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦੱਬੀ ਹੋਈ।
4.1.36
संतापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः।
अमी मयूराः शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः ॥ ४.१.३६ ॥
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਚੈਤ੍ਰ ਬਨ ਦੀ ਕਠੋਰ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਸਤਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਨੱਚਦੇ ਇਹ ਮੋਰ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
4.1.37
स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव।
शिखिनीभिः परिवृतास्त एते मदमूर्च्छिताः ॥ ४.१.३७ ॥
ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਆਪਣੇ ਖੰਭਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਮੋਰਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਮਸਤੀ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਏ ਇਹ ਹਨ।
4.1.38
मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः।
पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति ॥ ४.१.३८ ॥
ਕਾਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਕਾਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਲਛਮਣ, ਨੱਚਦੇ ਮੋਰ ਨੂੰ ਵੇਖ; ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੈ।
4.1.39
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि।
तामेव मनसा रामां मयूरोऽप्यनुधावति ॥ ४.१.३९ ॥
ਕਾਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਇਹ ਮੋਰਨੀ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਮੋਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
4.1.40
वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव।
मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया ॥ ४.१.४० ॥
ਸੁੰਦਰ ਖੰਭ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਬਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਕਿਸੇ ਰਾਕਸ਼ ਨੇ ਮੋਰ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁਰਾਇਆ।
4.1.41
तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया।
मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः ॥ ४.१.४१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਬਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨਾਲ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਵਾਸ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਦਾਈ ਹੈ।
4.1.42
पश्य लक्ष्मण संरागस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि।
यदेषा शिखिनी कामाद् भर्तारमभिवर्तते ॥ ४.१.४२ ॥
ਲਛਮਣ, ਵੇਖ; ਪਸ਼ੂ-ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਿਆਰ ਦਾ ਰਾਗ ਕਿੰਨਾ ਹੈ! ਇਹ ਮੋਰਨੀ ਕਾਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ।
4.1.43
ममाप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा।
मदनेनाभिवर्तेत यदि नापहृता भवेत् ॥ ४.१.४३ ॥
ਜੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਹਰਨ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲਨੈਣੀ ਜਾਨਕੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਕਾਮਵਸ਼ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ।
4.1.44
पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे।
पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥ ४.१.४४ ॥
ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰੁੱਤ ਬੀਤਣ ਮਗਰੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਨਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
4.1.45
रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया।
निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः ॥ ४.१.४५ ॥
ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਕੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿਗ ਰਹੇ ਹਨ।
4.1.46
नदन्ति कामं शकुना मुदिताः सङ्घशः कलम्।
आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥ ४.१.४६ ॥
ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਏ ਪੰਛੀ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਖੂਬ ਚਹਿਕ ਰਹੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਾਮ-ਉਨਮਾਦ ਜਗਾ ਰਹੇ ਹਨ।
4.1.47
वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया।
नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा ॥ ४.१.४७ ॥
ਜੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਜਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਵੀ ਬਸੰਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪਰਾਧੀਨ ਸੀਤਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।
4.1.48
नूनं न तु वसन्तस्तं देशं स्पृशति यत्र सा।
कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत् सा मया विना ॥ ४.१.४८ ॥
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬਸੰਤ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂੰਹਦੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੈ; ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਦਿਨ ਕੱਟਦੀ ਹੋਵੇਗੀ?
4.1.49
अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया।
किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः ॥ ४.१.४९ ॥
ਜਾਂ ਕੀ ਵਸੰਤ ਉੱਥੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ? ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਉਹ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿੰਦੀ ਗਈ, ਕੀ ਕਰੇਗੀ?
4.1.50
श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया।
नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ ४.१.५० ॥
ਸ਼ਿਆਮਾ, ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਕੋਮਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਜ਼ਰੂਰ ਬਸੰਤ ਆਉਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗੀ।
4.1.51
दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते।
नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता ॥ ४.१.५१ ॥
ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ: ਸਾਧਵੀ ਸੀਤਾ ਮੇਰਾ ਵਿਛੋੜਾ ਪਾ ਕੇ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
4.1.52
मयि भावो हि वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः।
ममापि भावः सीतायां सर्वथा विनिवेशितः ॥ ४.१.५२ ॥
ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਭਾਵ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਵੀ ਸੀਤਾ ਵਿੱਚ ਸਰਵਥਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
4.1.53
एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः।
तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥ ४.१.५३ ॥
ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ, ਸੁਖਦਾਈ ਛੋਹ ਵਾਲੀ, ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਹਵਾ, ਉਸ ਪਿਆਰੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਹੈ।
4.1.54
सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया।
मारुतः स विना सीतां शोकसंजननो मम ॥ ४.१.५४ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਜਿਸ ਹਵਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਸੁਖਦਾਈ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਹਵਾ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
4.1.55
तां विनाथ विहङ्गोऽसौ पक्षी प्रणदितस्तदा।
वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिकूजति ॥ ४.१.५५ ॥
ਉਸ ਬਿਨਾਂ ਤਦ ਉਹ ਪੰਛੀ, ਖੰਭਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਕਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਾਂ-ਕਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
4.1.56
एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः।
पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपमुपनेष्यति ॥ ४.१.५६ ॥
ਇਹ ਪੰਛੀ ਉੱਥੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਦੂਤ ਹੈ; ਖੰਭਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ।
4.1.57
पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम्।
पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामवकूजताम् ॥ ४.१.५७ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਬਣ ਵਿੱਚ ਮਸਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਆਵਾਜ਼; ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪੰਛੀ ਕੂਕ ਰਹੇ ਹਨ।
4.1.58
विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम्।
षट्पदः सहसाभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम् ॥ ४.१.५८ ॥
ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਾਈ ਗਈ ਇਸ ਤਿਲਕਮੰਜਰੀ ਵੱਲ ਉਹ ਭੌਂਰਾ ਅਚਾਨਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਝੂਮਦੀ ਪਿਆਰੀ ਵੱਲ।
4.1.59
कामिनामयमत्यन्तमशोकः शोकवर्धनः।
स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः ॥ ४.१.५९ ॥
ਕਾਮੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਅਸ਼ੋਕ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਛਲੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਜਿਹਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
4.1.60
अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः।
विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव ॥ ४.१.६० ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅੰਬ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ; ਵਿਲਾਸ ਨਾਲ ਮਨ ਉਛਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਰਾਗ ਲਾਏ ਮਨੁੱਖ।
4.1.61
सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु।
किंनरा नरशार्दूल विचरन्ति यतस्ततः ॥ ४.१.६१ ॥
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦੀਆਂ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀਆਂ ਬਨ-ਕਤਾਰਾਂ ਵੇਖੋ, ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕਿੰਨਰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਹਨ।
4.1.62
इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः।
नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥ ४.१.६२ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖੋ! ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੁਭ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਇਹ ਕਮਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ।
4.1.63
एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता।
हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकायुता ॥ ४.१.६३ ॥
ਇਹ ਪੰਪਾ, ਜਿਸਦਾ ਜਲ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਉਤਪਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੈ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਕਾਰੰਡਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌਗੰਧਿਕ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
4.1.64
जले तरुणसूर्याभैः षट्पदाहतकेसरैः।
पङ्कजैः शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता ॥ ४.१.६४ ॥
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਆਭਾ ਵਾਲੇ, ਭੌਰਿਆਂ ਨਾਲ ਹਿਲਾਏ ਕੇਸਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਪੰਪਾ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘਿਰੀ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ।
4.1.65
चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा।
मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः ॥ ४.१.६५ ॥
ਸਦਾ ਚਕਵਾਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਪਠਾਰਾਂ ਤੇ ਬਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਪੰਪਾ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ।
4.1.66
पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि।
पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण ॥ ४.१.६६ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਥਪੇੜੇ ਖਾਂਦੇ ਇਹ ਕਮਲ ਸ਼ੋਭ ਰਹੇ ਹਨ।
4.1.67
पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं प्रियपङ्कजाम्।
अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते ॥ ४.१.६७ ॥
ਕਮਲ-ਪੱਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਦਾ ਪਿਆਰਾ ਕਮਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
4.1.68
अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम्।
स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम् ॥ ४.१.६८ ॥
ਅਹੋ, ਕਾਮ ਦੀ ਟੇਢੀ ਚਾਲ! ਦੁਰਲੱਭ ਹੋ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਕਲਿਆਣੀ ਦੀ ਯਾਦ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
4.1.69
शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया।
यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात् पुष्पितद्रुमः ॥ ४.१.६९ ॥
ਖਿੜੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਬਹਾਰ ਜੇ ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਦੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਇਸ ਕਾਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।
4.1.70
यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे।
तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना ॥ ४.१.७० ॥
ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਉਸਦੇ ਬਿਨਾਂ ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
4.1.71
पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते।
सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥ ४.१.७१ ॥
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤੀਆਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ।
4.1.72
पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः।
निःश्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः ॥ ४.१.७२ ॥
ਕਮਲ ਦੇ ਪਰਾਗ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ, ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਵਗਦੀ ਇਹ ਮਨੋਹਰ ਹਵਾ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਾਹ ਵਾਂਗ ਵਗਦੀ ਹੈ।
4.1.73
सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुषु।
पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभिताम् ॥ ४.१.७३ ॥
ਹੇ ਸੌਮਿੱਤ੍ਰੀ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵੇਖੋ, ਕਰਣਿਕਾਰ ਰੁੱਖ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਟਹਿਣੀ।
4.1.74
अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिस्तु विभूषितः।
विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥ ४.१.७४ ॥
ਇਹ ਪਰਬਤਰਾਜ ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਹਿਲਾਈ ਗਈ ਅਨੋਖੀ ਧੂੜ ਉਹ ਉਡਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
4.1.75
गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतः सम्प्रपुष्पितैः।
निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः ॥ ४.१.७५ ॥
ਹੇ ਸੌਮਿੱਤ੍ਰੀ, ਪਹਾੜੀ ਪਠਾਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੋਹਣੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਬਲਦੇ ਹਨ।
4.1.76
पम्पातीररुहाश्चेमे संसिक्ता मधुगन्धिनः।
मालतीमल्लिकापद्मकरवीराश्च पुष्पिताः ॥ ४.१.७६ ॥
ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਗੇ ਇਹ ਰੁੱਖ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ; ਮਾਲਤੀ, ਮੱਲਿਕਾ, ਪਦਮ ਤੇ ਕਰਵੀਰ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ।
4.1.77
केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः ॥ ४.१.७७ ॥
ਕੇਤਕੀ, ਸਿੰਦੁਵਾਰ ਤੇ ਵਾਸੰਤੀ ਵੇਲਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਮਾਧਵੀ ਵੇਲਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਕੁੰਦ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ।
4.1.78
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा।
चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ॥ ४.१.७८ ॥
ਚਿਰਿਬਿਲਵ, ਮਧੂਕ, ਵੰਜੁਲ ਤੇ ਬਕੁਲ ਰੁੱਖ, ਅਤੇ ਚੰਪਕ, ਤਿਲਕ ਤੇ ਨਾਗ ਰੁੱਖ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ।
4.1.79
पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः।
लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः ॥ ४.१.७९ ॥
ਪਦਮਕ ਰੁੱਖ ਵੀ ਸੁਹਾਵਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਨੀਲੇ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੇ ਹਨ; ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਲੋਧਰ ਰੁੱਖ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਕੇਸਰ ਵਾਂਗ ਪੀਲੇ-ਭੂਰੇ ਹਨ।
4.1.80
अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः।
चूताः पाटलयश्चापि कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ ४.१.८० ॥
ਅੰਕੋਲ, ਕੁਰੰਟ, ਚੂਰਣਕ, ਪਾਰਿਭਦਰਕ ਰੁੱਖ, ਅੰਬ, ਪਾਟਲ ਅਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਰੁੱਖ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ।
4.1.81
मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु।
केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशपा धवाः ॥ ४.१.८१ ॥
ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਰੁੱਖ ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੇਤਕ, ਉੱਦਾਲਕ, ਸਿਰੀਸ਼, ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਅਤੇ ਧਵ ਰੁੱਖ ਵੀ ਦਿਖਦੇ ਹਨ।
4.1.82
शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरबकास्तथा।
तिनिशा नक्तमालाश्च चन्दनाः स्यन्दनास्तथा ॥ ४.१.८२ ॥
ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਅਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਰੁੱਖ, ਲਾਲ ਕੁਰਬਕ ਰੁੱਖ, ਤਿਨਿਸ਼, ਨਕਤਮਾਲ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਸਿਆੰਦਨ ਰੁੱਖ ਵੀ ਦਿਖਦੇ ਹਨ।
4.1.83
हिन्तालास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः।
पुष्पितान् पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान् ॥ ४.१.८३ ॥
ਹਿੰਤਾਲ, ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਨਾਗ ਰੁੱਖ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ; ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ ਹਨ।
4.1.84
द्रुमान् पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान् बहून्।
वातविक्षिप्तविटपान् यथासन्नान् द्रुमानिमान् ॥ ४.१.८४ ॥
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਇੱਥੇ ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਦੇ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਅਨੇਕ ਰੁੱਖ ਦੇਖੋ; ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿੱਲਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਇਹ ਨੇੜੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ।
4.1.85
लताः समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः।
पादपात् पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद् वनम् ॥ ४.१.८५ ॥
ਮਦਮਸਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵੇਲਾਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਰੁੱਖ ਵੱਲ, ਪਰਬਤ ਤੋਂ ਪਰਬਤ ਵੱਲ, ਬਨ ਤੋਂ ਬਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
4.1.86
वाति नैकरसास्वादसम्मोदित इवानिलः।
केचित् पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः ॥ ४.१.८६ ॥
ਅਨੇਕ ਰਸਾਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਵਗ ਰਹੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਭਰਪੂਰ ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਮਹਿਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
4.1.87
केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः।
इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि ॥ ४.१.८७ ॥
ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ ਸਾਂਵਲੇ ਰੰਗ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; 'ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਵਾਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਖਿੜਿਆ ਹੈ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ।
4.1.88
रागरक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते।
निलीय पुनरुत्पत्य सहसान्यत्र गच्छति।
मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ ॥ ४.१.८८ ॥
ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਭੌਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਬੈਠ ਕੇ ਫਿਰ ਉੱਡ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਦ ਦਾ ਲੋਭੀ ਉਹ ਭੌਰਾ ਪੰਪਾ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ (ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ)।
4.1.89
इयं कुसुमसंघातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता।
स्वयं निपतितैर्भूमिः शयनप्रस्तरैरिव ॥ ४.१.८९ ॥
ਇਹ ਧਰਤੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਬਿਸਤਰੇ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਖਦਾਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੋਵੇ।
4.1.90
विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु।
विस्तीर्णाः पीतरक्ताभाः सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥ ४.१.९० ॥
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਪੀਲੀ ਤੇ ਲਾਲ ਆਭਾ ਵਾਲੇ ਵਿਛੇ ਹੋਏ ਪੱਥਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।
4.1.91
हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम्।
पुष्पमासे हि तरवः संघर्षादिव पुष्पिताः ॥ ४.१.९१ ॥
ਹੇਮੰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ, ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ; ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਖਿੜਨਾ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਰਗੜ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਉੱਠੇ ਹੋਣ।
4.1.92
आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाः षट्पदनादिताः।
कुसुमोत्तंसविटपाः शोभन्ते बहु लक्ष्मण ॥ ४.१.९२ ॥
ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਜਿਵੇਂ, ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰੁੱਖ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਤਾਜ ਵਾਲੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
4.1.93
एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम्।
रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्निव ॥ ४.१.९३ ॥
ਇਹ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀ ਸੁੰਦਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮਾ ਨਾਲ ਰਮਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਮ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ।
4.1.94
मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेतन्मनोरमम्।
स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः ॥ ४.१.९४ ॥
ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਕਿੰਨਾ ਮਨੋਹਰ ਹੈ! ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਮਨੋਹਰ ਗੁਣ ਠੀਕ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
4.1.95
यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि।
स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम ॥ ४.१.९५ ॥
ਜੇ ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਇੱਥੇ ਦਿੱਖੇ, ਅਤੇ ਜੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਵੱਸੀਏ, ਤਾਂ ਹੇ ਰਘੂਤਮ, ਮੈਂ ਨਾ ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਦੀ ਤੇ ਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਾਂਗਾ।
4.1.96
न ह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह।
रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहान्येषु वा भवेत् ॥ ४.१.९६ ॥
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਉਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਮਣੀਕ ਹਰੀਆਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਭੂਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਮਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ।
4.1.97
अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो विविधच्छदाः।
काननेऽस्मिन् विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे ॥ ४.१.९७ ॥
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਇਹ ਰੁੱਖ, ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
4.1.98
पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम्।
चक्रवाकानुचरितां कारण्डवनिषेविताम् ॥ ४.१.९८ ॥
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਵੇਖ ਇਸ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਚਕਰਵਾਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਰੀ ਅਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸੇਵੀ ਹੋਈ ਪੰਪਾ ਨੂੰ।
4.1.99
प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम्।
अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिर्विहंगमैः ॥ ४.१.९९ ॥
ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਵੱਡੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵੀ ਹੋਈ ਇਹ ਪੰਪਾ, ਚਹਿਕਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸੁਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
4.1.100
दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः।
श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम् ॥ ४.१.१०० ॥
ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਖੁਸ਼ ਪੰਛੀ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਬਾਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਚੰਦਰਮੁਖੀ, ਸ਼ਿਆਮਾ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਨੈਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ।
4.1.101
पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान् मृगान्।
मां पुनर्मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम्।
व्यथयन्तीव मे चित्तं संचरन्तस्ततस्ततः ॥ ४.१.१०१ ॥
ਵੇਖ, ਰੰਗੀਲੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਰਨੀਆਂ ਨਾਲ ਹਰਨ। ਮ੍ਰਿਗਨੈਣੀ ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵਿਛੜੇ ਮੈਨੂੰ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਵਿਚਰਦੇ ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
4.1.102
अस्मिन् सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणाकुले।
पश्येयं यदि तां कान्तां ततः स्वस्ति भवेन्मम ॥ ४.१.१०२ ॥
ਮਤਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਸ ਰਮਣੀਕ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।
4.1.103
जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा।
सेवेत यदि वैदेही पम्पायाः पवनं शुभम् ॥ ४.१.१०३ ॥
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਜੇ ਸੁਮਧਿਆਮਾ ਵੈਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੰਪਾ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਹਵਾ ਮਾਣਦੀ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।
4.1.104
पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम्।
धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पाया वनमारुतम् ॥ ४.१.१०४ ॥
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਮਲ ਤੇ ਸੌਗੰਧਿਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪੰਪਾ ਦੇ ਬਨ ਦੀ ਹਵਾ ਜੋ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ।
4.1.105
श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया।
कथं धारयति प्राणान् विवशा जनकात्मजा ॥ ४.१.१०५ ॥
ਸ਼ਿਆਮਾ, ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਮੈਥੋਂ ਵਿਛੜੀ ਹੋਈ, ਬੇਬੱਸ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ?
4.1.106
किं नु वक्ष्यामि धर्मज्ञं राजानं सत्यवादिनम्।
जनकं पृष्टसीतं तं कुशलं जनसंसदि ॥ ४.१.१०६ ॥
ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੂੰ, ਲੋਕ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ 'ਸੀਤਾ ਸੁਖੀ ਹੈ?' ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ?
4.1.107
या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रस्थापितं वनम्।
सीता धर्मं समास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया ॥ ४.१.१०७ ॥
ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਬਨ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈ ਸੀ, ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਉਹ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
4.1.108
तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये।
या मामनुगता राज्याद् भ्रष्टं विहतचेतसम् ॥ ४.१.१०८ ॥
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਧੀਰਜ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖਾਂ? ਰਾਜ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ, ਟੁੱਟੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਉਹੀ ਸੀ।
4.1.109
तच्चार्वाञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम्।
अपश्यतो मुखं तस्याः सीदतीव मतिर्मम ॥ ४.१.१०९ ॥
ਉਸ ਦਾ ਸੁੰਦਰ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੁਗੰਧਿਤ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਬੇਦਾਗ਼ ਮੁੱਖ ਨਾ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਮਤਿ ਜਿਵੇਂ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਹੈ।
4.1.110
स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम्।
वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण ॥ ४.१.११० ॥
ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਗੁਣਵਾਨ, ਮਿੱਠੇ, ਹਿਤਕਾਰੀ, ਅਤੁੱਲ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਬੋਲ ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਸੁਣਾਂਗਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ?
4.1.111
प्राप्य दुःखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम्।
नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत ॥ ४.१.१११ ॥
ਬਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ਿਆਮਾ, ਮਦਨ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਭੁੱਲ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਸਾਧਵੀ ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
4.1.112
किं नु वक्ष्याम्ययोध्यायां कौसल्यां हि नृपात्मज।
क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि मनस्विनीम् ॥ ४.१.११२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ? 'ਮੇਰੀ ਨੂੰਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?' ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਮਨਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆਖਾਂਗਾ?
4.1.113
गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम्।
नह्यहं जीवितुं शक्तस्तामृते जनकात्मजाम् ॥ ४.१.११३ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਾ, ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
4.1.114
उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम् ॥ ४.१.११४ ॥
ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਬੋਲ ਕਹੇ।
4.1.115
संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम।
नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम् ॥ ४.१.११५ ॥
ਹੇ ਰਾਮ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਓ, ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ। ਨਿਰਮਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
4.1.116
स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने।
अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद् वर्तिरार्द्रापि दह्यते ॥ ४.१.११६ ॥
ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪਿਆਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇ। ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਦੇ ਗਲਵੱਕੜੀ ਨਾਲ ਗਿੱਲੀ ਬੱਤੀ ਵੀ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
4.1.117
यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा।
सर्वथा रावणस्तात न भविष्यति राघव ॥ ४.१.११७ ॥
ਜੇ ਰਾਵਣ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਹੇ ਰਾਘਵ, ਪਿਆਰੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗਾ।
4.1.118
प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत् तस्य पापस्य रक्षसः।
ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति ॥ ४.१.११८ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਪਾਪੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲਈਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।
4.1.119
यदि याति दितेर्गर्भं रावणं सह सीतया।
तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद् दास्यति मैथिलीम् ॥ ४.१.११९ ॥
ਜੇ ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਦਿਤੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਜੇ ਉਹ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਦੇਵੇ।
4.1.120
स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः।
अर्थो हि नष्टकार्यार्थैरयत्नेनाधिगम्यते ॥ ४.१.१२० ॥
ਹੇ ਆਰਯ, ਸ਼ੁਭ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ, ਦੀਨ ਬੁੱਧੀ ਛੱਡ ਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਯਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
4.1.121
उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात् परं बलम्।
सोत्साहस्य हि लोकेषु न किंचिदपि दुर्लभम् ॥ ४.१.१२१ ॥
ਆਰਜ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੀ ਵੱਡਾ ਬਲ ਹੈ। ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਬਲ ਨਹੀਂ। ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਨਹੀਂ।
4.1.122
उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु।
उत्साहमात्रमाश्रित्य प्रतिलप्स्याम जानकीम् ॥ ४.१.१२२ ॥
ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪੁਰਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਕੇਵਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਪਾਵਾਂਗੇ।
4.1.123
त्यजतां कामवृत्तत्वं शोकं संन्यस्य पृष्ठतः।
महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ॥ ४.१.१२३ ॥
ਕਾਮਨਾ ਵੱਸ ਵਾਲਾ ਆਚਰਣ ਛੱਡ, ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਸੁੱਟ ਦੇ। ਮਹਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਤੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਨਹੀਂ।
4.1.124
एवं सम्बोधितस्तेन शोकोपहतचेतनः।
त्यज्य शोकं च मोहं च रामो धैर्यमुपागमत् ॥ ४.१.१२४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝਾਏ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਧੀਰਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
4.1.125
सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः।
रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यां पारिप्लवद्रुमाम् ॥ ४.१.१२५ ॥
ਅਚਿੰਤ ਪਰਾਕਰਮ ਵਾਲੇ ਉਹ ਰਾਮ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਝੂਮਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਰਮਣੀਕ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
4.1.126
निरीक्षमाणः सहसा महात्मा
सर्वं वनं निर्झरकन्दरं च।
उद्विग्नचेताः सह लक्ष्मणेन
विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥ ४.१.१२६ ॥
ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਮ ਝਰਨਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਬਨ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਆਕੁਲ ਮਨ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰੇ।
4.1.127
तं मत्तमातङ्गविलासगामी
गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा।
स लक्ष्मणो राघवमिष्टचेष्टो
ररक्ष धर्मेण बलेन चैव ॥ ४.१.१२७ ॥
ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਵਿਲਾਸੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ, ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ ਜਾਂਦਿਆਂ, ਪਿਆਰੇ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
4.1.128
तावृष्यमूकस्य समीपचारी
चरन् ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ।
शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी
वितत्रसे नैव विचेष्ट चेष्टाम् ॥ ४.१.१२८ ॥
ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਿਚਰਦੇ ਉਸ ਫੁਰਤੀਲੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਦੇਖਣਯੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਹਰਕਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹਿੱਲਿਆ।
4.1.129
स तौ महात्मा गजमन्दगामी
शाखामृगस्तत्र चरंश्चरन्तौ।
दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम
चिन्तापरीतो भयभारभग्नः ॥ ४.१.१२९ ॥
ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ, ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਮੱਠੀ ਚਾਲ ਵਾਲਾ ਵਾਨਰ, ਉੱਥੇ ਵਿਚਰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ; ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਡਰ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ।
4.1.130
तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं
सदैव शाखामृगसेवितान्तम्।
त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मु-
र्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥ ४.१.१३० ॥
ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸੁਖ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਨ ਸੀ; ਉਸਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਸਦਾ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਡਰੇ ਹੋਏ ਵਾਨਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਘਵ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਏ।