વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 4.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.11.1
रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम्।
सुग्रीवः पूजयांचक्रे राघवं प्रशशंस च ॥ ४.११.१ ॥
રામનું તે વચન સાંભળીને, જે હર્ષ અને પૌરુષ વધારનારું હતું, સુગ્રીવે રાઘવનો સત્કાર કર્યો અને તેમની પ્રશંસા કરી.
4.11.2
असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैः शरैः।
त्वं दहेः कुपितो लोकान् युगान्त इव भास्करः ॥ ४.११.२ ॥
શંકા નથી, તું ક્રોધિત થઈને બળતા, તીક્ષ્ણ, મર્મભેદી બાણોથી લોકોને બાળી નાખશે, યુગાન્તના સૂર્યની જેમ.
4.11.3
वालिनः पौरुषं यत्तद् यच्च वीर्यं धृतिश्च या।
तन्ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ ४.११.३ ॥
વાલીનું જે પૌરુષ, જે વીર્ય અને જે ધૈર્ય છે, તે મારી પાસેથી એકાગ્ર મનથી સાંભળીને પછી જે કરવા યોગ્ય હોય તે કર.
4.11.4
समुद्रात् पश्चिमात् पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम्।
क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः ॥ ४.११.४ ॥
સૂર્ય ઊગતા પહેલાં જ, થાક વિનાનો વાલી પશ્ચિમ સમુદ્રથી પૂર્વ તરફ, દક્ષિણથી પણ અને ઉત્તર તરફ પણ ચાલે છે.
4.11.5
अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि।
ऊर्ध्वमुत्पात्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान् ॥ ४.११.५ ॥
પર્વતોના શિખરો પર ચઢીને, મોટા શિખરો પર પણ, વીર્યવાન વાલી વેગથી ઉપર કૂદીને તેમને પકડી લે છે.
4.11.6
बहवः सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः।
वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयताऽऽत्मनः ॥ ४.११.६ ॥
વનોમાં રહેલા વિવિધ પ્રકારના અનેક મજબૂત વૃક્ષોને, પોતાનું બળ દર્શાવતા વાલીએ બળપૂર્વક તોડી નાખ્યા છે.
4.11.7
महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः।
बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान् ॥ ४.११.७ ॥
કૈલાસ શિખર જેવો તેજસ્વી, વીર્યવાન મહિષ નામનો દુંદુભિ હજાર હાથીઓનું બળ ધરાવતો હતો.
4.11.8
स वीर्योत्सेकदुष्टात्मा वरदानेन मोहितः।
जगाम स महाकायः समुद्रं सरितां पतिम् ॥ ४.११.८ ॥
પોતાના વીર્યના ગર્વથી દૂષિત મનવાળો, વરદાનથી મોહિત થયેલો તે મહાકાય નદીઓના સ્વામી સમુદ્ર પાસે ગયો.
4.11.9
ऊर्मिमन्तमतिक्रम्य सागरं रत्नसंचयम्।
मम युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम् ॥ ४.११.९ ॥
મોજાંઓથી ભરેલા, રત્નોના ભંડાર એવા સાગરને ઓળંગીને તેણે તે મહાર્ણવને કહ્યું, "મને યુદ્ધ આપ."
4.11.10
ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः।
अब्रवीद् वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम् ॥ ४.११.१० ॥
ત્યારે ધર્માત્મા, મહાબળવાન સમુદ્ર ઊભો થઈને, હે રાજન્, કાળથી પ્રેરાયેલા તે અસુરને આ વચન બોલ્યો.
4.11.11
समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद।
श्रूयतां त्वभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति ॥ ४.११.११ ॥
હે યુદ્ધવિશારદ, તને યુદ્ધ આપવા હું સમર્થ નથી. પણ સાંભળ, તને યુદ્ધ કોણ આપશે તે હું કહું છું.
4.11.12
शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम्।
शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः ॥ ४.११.१२ ॥
મહાન અરણ્યમાં તપસ્વીઓનો પરમ આશ્રય એવો પર્વતરાજ, શંકરના સસરા, હિમવાન નામે પ્રસિદ્ધ છે.
4.11.13
महाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्झरः।
स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमर्हति ॥ ४.११.१३ ॥
મોટા ઝરણાં, અનેક ગુફાઓ અને ધોધથી યુક્ત તે પર્વત તને અતુલ્ય આનંદ આપવા સમર્થ છે.
4.11.14
तं भीतमिति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः।
हिमवद्वनमागम्य शरश्चापादिव च्युतः ॥ ४.११.१४ ॥
તે ભયભીત છે એમ જાણીને અસુરશ્રેષ્ઠ સમુદ્રમાંથી હિમવાનના વનમાં આવ્યો, જાણે ધનુષ્યમાંથી છૂટેલું બાણ.
4.11.15
ततस्तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्रप्रतिमाः शिलाः।
चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च ॥ ४.११.१५ ॥
પછી તે પર્વતની હાથીઓ સમાન શ્વેત શિલાઓને દુંદુભિએ અનેક રીતે ભૂમિ પર ફેંકી અને ગર્જના કરી.
4.11.16
ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः।
हिमवानब्रवीद् वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः ॥ ४.११.१६ ॥
પછી શ્વેત વાદળ જેવો, સૌમ્ય અને આનંદદાયક આકૃતિવાળો હિમવાન પોતાના જ શિખર પર ઊભો રહીને આ વચન બોલ્યો.
4.11.17
क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल।
रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणो ह्यहम् ॥ ४.११.१७ ॥
હે ધર્મપ્રિય દુંદુભિ, તું મને કષ્ટ આપવા યોગ્ય નથી; હું યુદ્ધકર્મમાં કુશળ નથી, હું તપસ્વીઓનો આશ્રય છું.
4.11.18
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥ ४.११.१८ ॥
તે બુદ્ધિમાન ગિરિરાજનું વચન સાંભળીને, ક્રોધથી રાતી આંખોવાળો દુંદુભિ બોલ્યો.
4.11.19
यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद् वा निरुद्यमः।
तमाचक्ष्व प्रदद्यान्मे यो हि युद्धं युयुत्सतः ॥ ४.११.१९ ॥
જો તું યુદ્ધમાં અસમર્થ છે, અથવા મારા ભયથી ઉદ્યમહીન છે, તો યુદ્ધ ઇચ્છતા મને જે યુદ્ધ આપશે તેને બતાવ.
4.11.20
हिमवानब्रवीद् वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः।
अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात् तमसुरोत्तमम् ॥ ४.११.२० ॥
વાક્યકુશળ ધર્માત્મા હિમવાને તે સાંભળીને ક્રોધથી તે અસુરોત્તમને પહેલાં ક્યારેય ન કહેલા શબ્દો કહ્યા.
4.11.21
वाली नाम महाप्राज्ञ शक्रपुत्रः प्रतापवान्।
अध्यास्ते वानरः श्रीमान् किष्किन्धामतुलप्रभाम् ॥ ४.११.२१ ॥
વાલી નામનો મહાપ્રાજ્ઞ, ઇન્દ્રનો પુત્ર, પ્રતાપી, શ્રીમાન વાનર અનુપમ તેજવાળી કિષ્કિંધામાં રહે છે.
4.11.22
स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः।
द्वन्द्वयुद्धं स दातुं ते नमुचेरिव वासवः ॥ ४.११.२२ ॥
તે સમર્થ, મહાપ્રાજ્ઞ, યુદ્ધનિપુણ છે; જેમ ઇન્દ્રે નમુચિને દ્વંદ્વયુદ્ધ આપ્યું હતું, તેમ તે તને દ્વંદ્વયુદ્ધ આપવા સમર્થ છે.
4.11.23
तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि।
स हि दुर्मर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि ॥ ४.११.२३ ॥
જો તું અહીં યુદ્ધ ઇચ્છે છે, તો ઝડપથી તેની પાસે જા; તે દુર્મર્ષણ છે, યુદ્ધકર્મમાં સદા શૂર છે.
4.11.24
श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं कोपाविष्टः स दुन्दुभिः।
जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा ॥ ४.११.२४ ॥
હિમવાનના શબ્દો સાંભળીને ક્રોધથી ભરેલો દુંદુભિ ત્યારે વાલીના તે નગર કિષ્કિંધા તરફ ગયો.
4.11.25
धारयन् माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः।
प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्तले ॥ ४.११.२५ ॥
ભેંસનું રૂપ ધારણ કરીને, તીક્ષ્ણ શિંગડાંવાળો અને ભયાવહ, વર્ષાઋતુમાં આકાશમાં પાણીથી ભરેલા મહામેઘ સમાન તે (દેખાયો).
4.11.26
ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः।
ननर्द कम्पयन् भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा ॥ ४.११.२६ ॥
પછી કિષ્કિંધાના દ્વાર પર આવીને તે મહાબળવાન ભૂમિને કંપાવતો દુંદુભિ (નગારા) સમાન ગર્જ્યો.
4.11.27
समीपजान् द्रुमान् भञ्जन् वसुधां दारयन् खुरैः।
विषाणेनोल्लिखन् दर्पात् तद्द्वारं द्विरदो यथा ॥ ४.११.२७ ॥
નજીકનાં વૃક્ષો તોડતો, ખરીઓથી ધરતી ખોદતો, અભિમાનથી શિંગડા વડે તે દ્વારને ઉઝરડતો, હાથીની જેમ (તે કરતો હતો).
4.11.28
अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः।
निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमा ॥ ४.११.२८ ॥
અંતઃપુરમાં રહેલો વાલી એ અવાજ સાંભળીને ક્રોધિત થઈ, સ્ત્રીઓ સાથે, તારાઓ સાથે ચંદ્રની જેમ બહાર નીકળ્યો.
4.11.29
मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाच स दुन्दुभिम्।
हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम् ॥ ४.११.२९ ॥
વાનરોના સ્વામી વાલી, સર્વ વનચારીઓના અધિપતિ, સ્પષ્ટ અક્ષર-પદોથી મર્યાદિત રીતે તે દુંદુભિને બોલ્યો.
4.11.30
किमर्थं नगरद्वारमिदं रुद्ध्वा विनर्दसे।
दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्ष प्राणान् महाबल ॥ ४.११.३० ॥
હે દુંદુભિ! નગરના આ દ્વારને રોકીને તું શા માટે ગર્જે છે? તું મારા જાણીતો છે. હે મહાબળવાન, તારા પ્રાણનું રક્ષણ કર.
4.11.31
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥ ४.११.३१ ॥
તે બુદ્ધિમાન વાનરરાજના એ વચનો સાંભળીને, ક્રોધથી લાલ આંખોવાળો દુન્દુભિ આ વાક્ય બોલ્યો.
4.11.32
न त्वं स्त्रीसंनिधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि।
मम युद्धं प्रयच्छाद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥ ४.११.३२ ॥
હે વીર, સ્ત્રીઓની સામે તારે આવાં વચનો કહેવાં ન જોઈએ. હમણાં જ મને યુદ્ધ આપ; ત્યારે હું તારું બળ જાણીશ.
4.11.33
अथवा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम्।
गृह्यतामुदयः स्वैरं कामभोगेषु वानर ॥ ४.११.३३ ॥
અથવા, આજની આ રાત્રે હું આ ક્રોધ રોકી રાખીશ. હે વાનર, તારી ઇચ્છા પ્રમાણે કામભોગોમાં તારો ઉદય સ્વીકાર.
4.11.34
दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान्।
सर्वशाखामृगेन्द्रस्त्वं संसादय सुहृज्जनम् ॥ ४.११.३४ ॥
વાનરોને આલિંગન આપીને તેમને દાન આપ. હે સર્વ શાખામૃગોના રાજા, તારા મિત્રોને બેસાડ.
4.11.35
सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे।
क्रीडस्व च समं स्त्रीभिरहं ते दर्पशासनः ॥ ४.११.३५ ॥
કિષ્કિંધાને સારી રીતે જો; નગરને તારા જેવું કરી લે. સ્ત્રીઓ સાથે ક્રીડા કર; હું તારા દર્પનું દમન કરનાર છું.
4.11.36
यो हि मत्तं प्रमत्तं वा भग्नं वा रहितं कृशम्।
हन्यात् स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम् ॥ ४.११.३६ ॥
જે મત્ત, બેધ્યાન, ભાંગેલા, નિરાશ્રય કે દુર્બળને મારે, તે જગતમાં ગર્ભહત્યારા જેવો છે; તારા જેવા મદથી મોહિતને પણ.
4.11.37
स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात् तमसुरेश्वरम्।
विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा ॥ ४.११.३७ ॥
તે હસીને ક્રોધથી તે અસુરેશ્વરને ધીમેથી બોલ્યો; ત્યારે તારા વગેરે સર્વ સ્ત્રીઓને મુક્ત કરીને.
4.11.38
मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे।
मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन् वीरपानं समर्थ्यताम् ॥ ४.११.३८ ॥
'આ મત્ત છે' એવું ન માનજે; જો તું યુદ્ધમાં નિર્ભય છે, તો આ યુદ્ધમાં આ મદ વીરોનું પાન બનો.
4.11.39
तमेवमुक्त्वा संक्रुद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम्।
पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥ ४.११.३९ ॥
તેને આમ કહીને, ક્રોધિત થઈને, પિતા ઇન્દ્રે આપેલી સોનાની માળા ઊંચી કરીને તે યુદ્ધ માટે ઊભો રહ્યો.
4.11.40
विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम्।
आविध्यत तथा वाली विनदन् कपिकुञ्जरः ॥ ४.११.४० ॥
શિંગડાંને પકડીને, પર્વત સમાન તે દુંદુભિને, વાનરોમાં ગજરાજ વાલીએ ગર્જના કરતાં એ રીતે ફેરવ્યો.
4.11.41
बलाद् व्यापादयांचक्रे ननर्द च महास्वनम्।
श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः ॥ ४.११.४१ ॥
બળપૂર્વક તેને મારી નાખ્યો અને મોટો અવાજ કર્યો; પડતાં તેના કાનમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું.
4.11.42
तयोस्तु क्रोधसंरम्भात् परस्परजयैषिणोः।
युद्धं समभवद् घोरं दुन्दुभेर्वालिनस्तथा ॥ ४.११.४२ ॥
ક્રોધના આવેશથી, એકબીજા પર વિજય ઇચ્છતા તે બંને વચ્ચે દુંદુભિ અને વાલીનું ભયંકર યુદ્ધ થયું.
4.11.43
अयुध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः।
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिः शिलाभिः पादपैस्तथा ॥ ४.११.४३ ॥
ત્યારે ઇન્દ્રની બરાબરીના પરાક્રમી વાલી મુક્કા, ઘૂંટણ, પગ, શિલાઓ અને વૃક્ષો વડે લડ્યો.
4.11.44
परस्परं घ्नतोस्तत्र वानरासुरयोस्तदा।
आसीद्धीनोऽसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत ॥ ४.११.४४ ॥
ત્યાં એકબીજાને પ્રહાર કરતા વાનર અને અસુર વચ્ચે ત્યારે અસુર યુદ્ધમાં ક્ષીણ થયો; ઇન્દ્રપુત્ર વધુ બળવાન બન્યો.
4.11.45
तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत्।
युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा ॥ ४.११.४५ ॥
તેણે દુંદુભિને ઊંચકીને ધરતી પર પછાડ્યો; એ પ્રાણઘાતક યુદ્ધમાં ત્યારે દુંદુભિ કચડાઈ ગયો.
4.11.46
स्रोतोभ्यो बहु रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः।
पपात च महाबाहुः क्षितौ पञ्चत्वमागतः ॥ ४.११.४६ ॥
તેના છિદ્રોમાંથી ઘણું લોહી વહ્યું; ફેંકાતી વખતે તે મહાબાહુ ધરતી પર પડીને મૃત્યુ પામ્યો.
4.11.47
तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम्।
चिक्षेप वेगवान् वाली वेगेनैकेन योजनम् ॥ ४.११.४७ ॥
બંને ભુજાઓ વડે તેને તોલીને, પ્રાણહીન અને ચેતનાશૂન્ય એવા તેને વેગવાન વાલીએ એક જ વેગે એક યોજન દૂર ફેંક્યો.
4.11.48
तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात् क्षतजबिन्दवः।
प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति ॥ ४.११.४८ ॥
વેગથી ફેંકાયેલા તેના મુખમાંથી લોહીના ટીપાં પવનથી ઉછળીને માતંગના આશ્રમ તરફ પડ્યાં.
4.11.49
तान् दृष्ट्वा पतितांस्तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः।
क्रुद्धस्तस्य महाभाग चिन्तयामास को न्वयम् ॥ ४.११.४९ ॥
ત્યાં પડેલાં એ લોહીનાં ટીપાં જોઈને મુનિ ક્રોધિત થયા અને હે મહાભાગ, આ કોણ છે એમ વિચારવા લાગ્યા.
4.11.50
येनाहं सहसा स्पृष्टः शोणितेन दुरात्मना।
कोऽयं दुरात्मा दुर्बुद्धिरकृतात्मा च बालिशः ॥ ४.११.५० ॥
જે દુરાત્માએ અચાનક લોહીથી મને સ્પર્શ્યો, આ દુરાત્મા, દુર્બુદ્ધિ, અસંયમી અને મૂર્ખ કોણ છે?
4.11.51
इत्युक्त्वा स विनिष्क्रम्य ददृशे मुनिसत्तमः।
महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि ॥ ४.११.५१ ॥
આમ કહીને તેઓ બહાર ગયા અને મુનિશ્રેષ્ઠે પર્વત જેવડો, પ્રાણ વિનાનો, ભૂમિ પર પડેલો એક ભેંસો જોયો.
4.11.52
स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत्।
उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वानरं प्रति ॥ ४.११.५२ ॥
પરંતુ તપથી તેઓ જાણ્યું કે આ કામ એક વાનરે કર્યું છે, અને ફેંકનાર તે વાનર પર મહાશાપ છોડ્યો.
4.11.53
इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत्।
वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः ॥ ४.११.५३ ॥
તેણે અહીં પ્રવેશવું નહીં; પ્રવેશનારનો વધ થશે. મારા આશ્રયરૂપ આ વનને તેણે લોહીના પ્રવાહોથી દૂષિત કર્યું છે.
4.11.54
क्षिपता पादपाश्चेमे सम्भग्नाश्चासुरीं तनुम्।
समन्तादाश्रमं पूर्णं योजनं मामकं यदि ॥ ४.११.५४ ॥
ફેંકનારે આ વૃક્ષો અને તેનું રાક્ષસી શરીર પણ તોડી નાખ્યાં. ચારે તરફ એક યોજન સુધી ફેલાયેલો મારો આ આશ્રમ સંપૂર્ણ...
4.11.55
आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति।
ये चास्य सचिवाः केचित् संश्रिता मामकं वनम् ॥ ४.११.५५ ॥
તે દુર્બુદ્ધિ આવશે; ચોક્કસ તે અહીં નહીં હોય. અને તેના જે કોઈ મંત્રીઓ મારા આ વનમાં આશ્રય લઈને રહ્યા હોય,
4.11.56
न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु यथासुखम्।
तेऽपि वा यदि तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम् ॥ ४.११.५६ ॥
તેઓએ અહીં રહેવું ન જોઈએ; સાંભળીને તેઓ જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં જાય. જો તેઓ અહીં જ રહેશે, તો ચોક્કસ હું તેમને પણ શાપ આપીશ.
4.11.57
वनेऽस्मिन् मामके नित्यं पुत्रवत् परिरक्षिते।
पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च ॥ ४.११.५७ ॥
મારા આ વનમાં, જે સદા પુત્રની જેમ રક્ષાયેલું છે, પાંદડાં અને અંકુરોના નાશ માટે તથા ફળ અને મૂળના નાશ માટે પણ (તેઓ કારણરૂપ થશે).
4.11.58
दिवसश्चाद्य मर्यादा यं द्रष्टा श्वोऽस्मि वानरम्।
बहुवर्षसहस्राणि स वै शैलो भविष्यति ॥ ४.११.५८ ॥
આજનો દિવસ જ મર્યાદા છે; કાલે હું જે વાનરને જોઈશ, તે ઘણા હજાર વર્ષો સુધી પથ્થર બની જશે.
4.11.59
ततस्ते वानराः श्रुत्वा गिरं मुनिसमीरिताम्।
निश्चक्रमुर्वनात् तस्मात् तान् दृष्ट्वा वालिरब्रवीत् ॥ ४.११.५९ ॥
ત્યારે તે વાનરો મુનિએ કહેલી વાણી સાંભળીને તે વનમાંથી બહાર નીકળી ગયા; તેમને જોઈને વાલી બોલ્યો.
4.11.60
किं भवन्तः समस्ताश्च मतङ्गवनवासिनः।
मत्समीपमनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम् ॥ ४.११.६० ॥
મતંગ-વનમાં રહેતા તમે સૌ મારી પાસે કેમ આવ્યા છો? વનવાસીઓનું કલ્યાણ થાઓ.
4.11.61
ततस्ते कारणं सर्वं तथा शापं च वालिनः।
शशंसुर्वानराः सर्वे वालिने हेममालिने ॥ ४.११.६१ ॥
ત્યારે તે બધા વાનરોએ સોનાની માળા ધારણ કરનાર વાલીને વાલીના શાપનું સમગ્ર કારણ અને તે શાપ પણ કહ્યો.
4.11.62
एतच्छ्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम्।
स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः ॥ ४.११.६२ ॥
વાનરોએ કહેલી આ વાત સાંભળીને વાલી ત્યારે મહર્ષિ પાસે જઈ હાથ જોડીને યાચના કરવા લાગ્યો.
4.11.63
महर्षिस्तमनादृत्य प्रविवेशाश्रमं प्रति।
शापधारणभीतस्तु वाली विह्वलतां गतः ॥ ४.११.६३ ॥
મહર્ષિ તેની અવગણના કરીને આશ્રમ તરફ ચાલ્યા ગયા; શાપ વહન કરવો પડશે એવા ભયથી વાલી અત્યંત વિહ્વળ થઈ ગયો.
4.11.64
ततः शापभयाद् भीतो ऋष्यमूकं महागिरिम्।
प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर ॥ ४.११.६४ ॥
ત્યારે શાપના ભયથી ડરેલો તે વાનર — હે નરેશ્વર — ઋષ્યમૂક નામના મહાન પર્વતમાં પ્રવેશવા પણ ઇચ્છતો નથી, કે તેને જોવા પણ ઇચ્છતો નથી.
4.11.65
तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहमिदं राम महावनम्।
विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः ॥ ४.११.६५ ॥
હે રામ, તે એ પર્વતમાં પ્રવેશતો નથી એમ જાણીને, હું મંત્રીઓ સાથે આ મહાન વનમાં શોક વિના વિચરું છું.
4.11.66
एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेः सम्प्रकाशते।
वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान् ॥ ४.११.६६ ॥
આ દુંદુભિના હાડકાંનો મોટો ઢગલો દેખાય છે — પોતાના પરાક્રમના અહંકારથી પાડી નાખાયેલા તેનો, પર્વતશિખર જેવો વિશાળ.
4.11.67
इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखावलम्बिनः।
यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा ॥ ४.११.६७ ॥
ડાળીઓ લટકતી આ સાત વિશાળ સાલ વૃક્ષોમાંથી એકને પણ વાલી પોતાના બળથી પાંદડા વગરનું કરી શકે.
4.11.68
एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकाशितम्।
कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप ॥ ४.११.६८ ॥
હે રામ, તેનું અસમાન પરાક્રમ મેં તમને બતાવી દીધું. હે રાજન, યુદ્ધમાં તે વાલીને તમે કેવી રીતે મારી શકશો?
4.11.69
तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसँल्लक्ष्मणोऽब्रवीत्।
कस्मिन् कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनो वधम् ॥ ४.११.६९ ॥
સુગ્રીવ આમ બોલ્યો ત્યારે લક્ષ્મણ હસીને બોલ્યા, "કયું કાર્ય પૂર્ણ થાય તો વાલીના વધ પર વિશ્વાસ કરાય?"
4.11.70
तमुवाचाथ सुग्रीवः सप्त सालानिमान् पुरा।
एवमेकैकशो वाली विव्याधाथ स चासकृत् ॥ ४.११.७० ॥
ત્યારે સુગ્રીવે તેમને કહ્યું, "પૂર્વે વાલીએ આ સાત સાલ વૃક્ષોને આ રીતે એક-એક કરીને બાણથી વીંધ્યા હતા; તેણે આ વારંવાર કર્યું હતું."
4.11.71
रामो निर्दारयेदेषां बाणेनैकेन च द्रुमम्।
वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥ ४.११.७१ ॥
રામ આમાંથી એક વૃક્ષને પણ એક જ બાણથી ચીરી શકે. રામનું પરાક્રમ જોઈને મને લાગે છે કે વાલી હણાયેલો જ છે.
4.11.72
हतस्य महिषस्यास्थि पादेनैकेन लक्ष्मण।
उद्यम्य प्रक्षिपेच्चापि तरसा द्वे धनुःशते ॥ ४.११.७२ ॥
હે લક્ષ્મણ, મરેલા ભેંસના હાડકાને એક પગે ઉપાડીને તે વેગથી બસો ધનુષ્ય દૂર ફેંકી શકે.
4.11.73
एवमुक्त्वा तु सुग्रीवो रामं रक्तान्तलोचनम्।
ध्यात्वा मुहूर्तं काकुत्स्थं पुनरेव वचोऽब्रवीत् ॥ ४.११.७३ ॥
આમ કહીને સુગ્રીવે લાલ કિનારીવાળી આંખોવાળા રામ તરફ એક ક્ષણ વિચાર કરીને ફરી આ વચન કહ્યું.
4.11.74
शूरश्च शूरमानी च प्रख्यातबलपौरुषः।
बलवान् वानरो वाली संयुगेष्वपराजितः ॥ ४.११.७४ ॥
વાલી શૂરવીર છે, પોતાને શૂરવીર માનનારો છે, પ્રખ્યાત બળ અને પરાક્રમવાળો છે; બળવાન વાનર વાલી યુદ્ધોમાં અપરાજિત છે.
4.11.75
दृश्यन्ते चास्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैरपि।
यानि संचिन्त्य भीतोऽहमृष्यमूकमुपाश्रितः ॥ ४.११.७५ ॥
તેનાં કર્મો દેવોને પણ દુષ્કર દેખાય છે; એ વિચારીને ભયભીત થઈને હું ઋષ્યમૂક પર્વતનો આશ્રય લઈ રહ્યો છું.
4.11.76
तमजय्यमधृष्यं च वानरेन्द्रममर्षणम्।
विचिन्तयन्न मुञ्चापि ऋष्यमूकममुं त्वहम् ॥ ४.११.७६ ॥
તે અજેય, અજેય્ય અને અસહિષ્ણુ વાનરરાજનો વિચાર કરીને હું ઋષ્યમૂકને પણ છોડતો નથી.
4.11.77
उद्विग्नः शङ्कितश्चाहं विचरामि महावने।
अनुरक्तैः सहामात्यैर्हनुमत्प्रमुखैर्वरैः ॥ ४.११.७७ ॥
ઉદ્વિગ્ન અને શંકિત હું મહાવનમાં ફરું છું, હનુમાન જેવા મુખ્ય, અનુરક્ત અને શ્રેષ્ઠ અમાત્યો સાથે.
4.11.78
उपलब्धं च मे श्लाघ्यं सन्मित्रं मित्रवत्सल।
त्वामहं पुरुषव्याघ्र हिमवन्तमिवाश्रितः ॥ ४.११.७८ ॥
હે મિત્રવત્સલ, હે પુરુષવ્યાઘ્ર! મને પ્રશંસનીય સારો મિત્ર મળ્યો છે; હિમાલયનો આશ્રય લીધો હોય તેમ હું તમારો આશ્રય લઉં છું.
4.11.79
किं तु तस्य बलज्ञोऽहं दुर्भ्रातुर्बलशालिनः।
अप्रत्यक्षं तु मे वीर्यं समरे तव राघव ॥ ४.११.७९ ॥
પણ તે બળવાન દુષ્ટ ભાઈનું બળ હું જાણું છું; પણ યુદ્ધમાં મારું પરાક્રમ તમને હજી પ્રગટ થયું નથી, હે રાઘવ.
4.11.80
न खल्वहं त्वां तुलये नावमन्ये न भीषये।
कर्मभिस्तस्य भीमैश्च कातर्यं जनितं मम ॥ ४.११.८० ॥
હું તમારી તુલના નથી કરતો, તમારું અપમાન નથી કરતો, તમને ડરાવતો પણ નથી; તેના ભયંકર કર્મોથી જ મારામાં ભય ઉત્પન્ન થયો છે.
4.11.81
कामं राघव ते वाणी प्रमाणं धैर्यमाकृतिः।
सूचयन्ति परं तेजो भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥ ४.११.८१ ॥
હે રાઘવ, તમારી વાણી, ધૈર્ય અને તમારું સ્વરૂપ રાખથી ઢંકાયેલા અગ્નિની જેમ તમારા પરમ તેજને સૂચવે છે.
4.11.82
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः।
स्मितपूर्वमथो रामः प्रत्युवाच हरिं प्रति ॥ ४.११.८२ ॥
મહાત્મા સુગ્રીવનાં તે વચનો સાંભળીને રામે સ્મિત સાથે તે વાનરને ઉત્તર આપ્યો.
4.11.83
यदि न प्रत्ययोऽस्मासु विक्रमे तव वानर।
प्रत्ययं समरे श्लाघ्यमहमुत्पादयामि ते ॥ ४.११.८३ ॥
હે વાનર, જો તને અમારા પરાક્રમ પર વિશ્વાસ ન હોય, તો હું યુદ્ધમાં પ્રશંસનીય પુરાવો તને બતાવીશ.
4.11.84
एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वयँल्लक्ष्मणाग्रजः।
राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया ॥ ४.११.८४ ॥
સુગ્રીવને આમ કહીને તેને સાંત્વના આપતાં, લક્ષ્મણના મોટાભાઈ રાઘવે દુંદુભિનું શરીર પગના અંગૂઠાથી લીલાપૂર્વક ઉપાડ્યું.
4.11.85
तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम्।
असुरस्य तनुं शुष्कां पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान् ॥ ४.११.८५ ॥
મહાબાહુએ તોળીને, વીર્યવાન રામે અસુરનું સૂકું શરીર પગના અંગૂઠાથી દસ યોજન દૂર ફેંક્યું.
4.11.86
क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत्।
लक्ष्मणस्याग्रतो रामं तपन्तमिव भास्करम्।
हरीणामग्रतो वीरमिदं वचनमर्थवत् ॥ ४.११.८६ ॥
શરીર ફેંકાયેલું જોઈને સુગ્રીવે ફરી લક્ષ્મણની આગળ, સૂર્ય જેવા તપતા રામને, વાનરોની સામે એ વીરને આ અર્થસભર વચનો કહ્યાં.
4.11.87
आर्द्रः समांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे।
परिश्रान्तेन मत्तेन भ्रात्रा मे वालिना तदा ॥ ४.११.८७ ॥
હે મિત્ર, પહેલાં આ શરીર ભીનું, માંસલ અને તાજું હતું; ત્યારે થાકેલા અને મદમસ્ત મારા ભાઈ વાલીએ તે ફેંક્યું હતું.
4.11.88
लघुः सम्प्रति निर्मांसस्तृणभूतश्च राघव।
क्षिप्त एवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन ॥ ४.११.८८ ॥
હે રાઘવ, હવે આ હલકું, માંસરહિત અને ઘાસ જેવું થઈ ગયું છે; હે રઘુનંદન, આપે આનંદથી તેને ફેંક્યું છે.
4.11.89
नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाधिकम्।
आर्द्रं शुष्कमिति ह्येतत् सुमहद् राघवान्तरम् ॥ ४.११.८९ ॥
અહીં તારું બળ વધારે છે કે તેનું, તે જાણવું શક્ય નથી; ભીના અને સૂકા વચ્ચે આ મોટો તફાવત છે, હે રાઘવ.
4.11.90
स एव संशयस्तात तव तस्य च यद्बलम्।
सालमेकं विनिर्भिद्य भवेद् व्यक्तिर्बलाबले ॥ ४.११.९० ॥
હે તાત, તારા અને તેના બળ વિશે એ જ સંશય છે; એક સાલ વૃક્ષ વીંધ્યા પછી જ બળ-નિર્બળતા સ્પષ્ટ થશે.
4.11.91
कृत्वैतत् कार्मुकं सज्यं हस्तिहस्तमिवाततम्।
आकर्णपूर्णमायम्य विसृजस्व महाशरम् ॥ ४.११.९१ ॥
આ ધનુષ્યને પ્રત્યંચા ચઢાવી, હાથીની સૂંઢ જેમ તાણીને, કાન સુધી પૂરેપૂરું ખેંચીને મહાબાણ છોડો.
4.11.92
इमं हि सालं प्रहितस्त्वया शरो
न संशयोऽत्रास्ति विदारयिष्यति।
अलं विमर्शेन मम प्रियं ध्रुवं
कुरुष्व राजन् प्रतिशापितो मया ॥ ४.११.९२ ॥
તમે છોડેલો આ બાણ આ સાલ વૃક્ષને ચોક્કસ ભેદશે, એમાં સંશય નથી. હે રાજન, વધારે વિચાર ન કરો; મારું પ્રિય અવશ્ય કરો, તમે મારા શપથથી બંધાયેલા છો.
4.11.93
यथा हि तेजःसु वरः सदारवि-
र्यथा हि शैलो हिमवान् महाद्रिषु।
यथा चतुष्पात्सु च केसरी वर-
स्तथा नराणामसि विक्रमे वरः ॥ ४.११.९३ ॥
તેજસ્વીઓમાં જેમ સૂર્ય શ્રેષ્ઠ છે, મહાપર્વતોમાં જેમ હિમવાન શ્રેષ્ઠ છે, ચાર પગવાળા પ્રાણીઓમાં જેમ સિંહ શ્રેષ્ઠ છે, તેમ તમે મનુષ્યોમાં પરાક્રમમાં શ્રેષ્ઠ છો.