വാല്മീകി രാമായണം · സർഗം 4.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.11.1
रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम्।
सुग्रीवः पूजयांचक्रे राघवं प्रशशंस च ॥ ४.११.१ ॥
രാമന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സന്തോഷവും പൗരുഷവും വർധിപ്പിക്കുന്ന ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സുഗ്രീവൻ രാഘവനെ ആദരിച്ച് പ്രശംസിച്ചു.
4.11.2
असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैः शरैः।
त्वं दहेः कुपितो लोकान् युगान्त इव भास्करः ॥ ४.११.२ ॥
സംശയമില്ല, നീ കോപിച്ച് ജ്വലിക്കുന്ന, മൂർച്ചയുള്ള, മർമ്മങ്ങളെ തുളയ്ക്കുന്ന അമ്പുകളാൽ ലോകങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കും, യുഗാന്തത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ.
4.11.3
वालिनः पौरुषं यत्तद् यच्च वीर्यं धृतिश्च या।
तन्ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ ४.११.३ ॥
വാലിയുടെ പൗരുഷവും വീര്യവും ധൈര്യവും എന്താണോ അത് എന്നിൽനിന്ന് ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ കേട്ട്, പിന്നീട് ചെയ്യേണ്ടത് ചെയ്യുക.
4.11.4
समुद्रात् पश्चिमात् पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम्।
क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः ॥ ४.११.४ ॥
സൂര്യനുദിക്കുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ, ക്ഷീണമില്ലാത്ത വാലി പടിഞ്ഞാറൻ സമുദ്രത്തിൽനിന്ന് കിഴക്കോട്ടും, തെക്കുനിന്നും, വടക്കോട്ടും സഞ്ചരിക്കുന്നു.
4.11.5
अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि।
ऊर्ध्वमुत्पात्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान् ॥ ४.११.५ ॥
മലകളുടെ മുകൾഭാഗത്ത് കയറി, വലിയ കൊടുമുടികളിലും, വീര്യവാനായ വാലി വേഗത്തിൽ മുകളിലേക്ക് ചാടി അവയെ പിടിച്ചെടുക്കുന്നു.
4.11.6
बहवः सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः।
वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयताऽऽत्मनः ॥ ४.११.६ ॥
കാടുകളിലെ പലതരം ഉറപ്പുള്ള അനേകം മരങ്ങൾ, സ്വന്തം ബലം പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വാലി ബലമായി ഒടിച്ചുകളഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
4.11.7
महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः।
बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान् ॥ ४.११.७ ॥
കൈലാസശിഖരം പോലെ തേജസ്സുള്ളവനും വീര്യവാനുമായ മഹിഷൻ എന്ന ദുന്ദുഭി ആയിരം ആനകളുടെ ബലം വഹിച്ചിരുന്നു.
4.11.8
स वीर्योत्सेकदुष्टात्मा वरदानेन मोहितः।
जगाम स महाकायः समुद्रं सरितां पतिम् ॥ ४.११.८ ॥
വീര്യാഹങ്കാരത്താൽ ദുഷിച്ച മനസ്സുള്ളവനും വരത്താൽ മോഹിതനുമായ ആ മഹാകായൻ നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു പോയി.
4.11.9
ऊर्मिमन्तमतिक्रम्य सागरं रत्नसंचयम्।
मम युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम् ॥ ४.११.९ ॥
തിരകളാൽ നിറഞ്ഞ, രത്നസഞ്ചയമായ സമുദ്രത്തെ കടന്ന് അവൻ ആ മഹാർണവനോട്, "എനിക്ക് യുദ്ധം തരൂ" എന്നു പറഞ്ഞു.
4.11.10
ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः।
अब्रवीद् वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम् ॥ ४.११.१० ॥
അപ്പോൾ ധർമാത്മാവും മഹാബലവാനുമായ സമുദ്രം എഴുന്നേറ്റ് രാജാവേ, കാലപ്രേരിതനായ ആ അസുരനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
4.11.11
समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद।
श्रूयतां त्वभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति ॥ ४.११.११ ॥
ഹേ യുദ്ധവിശാരദാ, നിനക്ക് യുദ്ധം തരാൻ ഞാൻ സമർത്ഥനല്ല. എന്നാൽ കേൾക്കൂ, നിനക്ക് യുദ്ധം നൽകുന്നവനെ ഞാൻ പറയാം.
4.11.12
शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम्।
शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः ॥ ४.११.१२ ॥
മഹാവനത്തിൽ തപസ്വികൾക്ക് പരമമായ അഭയമായ പർവതരാജാവ്, ശങ്കരന്റെ അമ്മാവനായ ഹിമവാൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനാണ്.
4.11.13
महाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्झरः।
स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमर्हति ॥ ४.११.१३ ॥
വലിയ ഉറവുകളും പല ഗുഹകളും അരുവികളും ഉള്ള ആ പർവതം നിനക്ക് അതുല്യമായ സന്തോഷം നൽകാൻ പ്രാപ്തമാണ്.
4.11.14
तं भीतमिति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः।
हिमवद्वनमागम्य शरश्चापादिव च्युतः ॥ ४.११.१४ ॥
അവൻ ഭയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതറിഞ്ഞ് അസുരോത്തമൻ സമുദ്രത്തിൽനിന്ന് ഹിമവാന്റെ വനത്തിലെത്തി; വില്ലിൽനിന്ന് വിട്ട അമ്പുപോലെ.
4.11.15
ततस्तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्रप्रतिमाः शिलाः।
चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च ॥ ४.११.१५ ॥
അപ്പോൾ ആ പർവതത്തിലെ ആനകളുടെ തുല്യമായ വെളുത്ത പാറകൾ ദുന്ദുഭി പലവിധത്തിൽ നിലത്തേക്കെറിഞ്ഞു; അവൻ ഗർജിച്ചു.
4.11.16
ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः।
हिमवानब्रवीद् वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः ॥ ४.११.१६ ॥
അപ്പോൾ വെൺമേഘം പോലെ, സൗമ്യനും ആനന്ദദായകരൂപവുമുള്ള ഹിമവാൻ സ്വന്തം ശിഖരത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
4.11.17
क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल।
रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणो ह्यहम् ॥ ४.११.१७ ॥
ധർമപ്രിയനായ ദുന്ദുഭീ, നീ എന്നെ ദ്രോഹിക്കരുത്; ഞാൻ യുദ്ധകർമ്മത്തിൽ നിപുണനല്ല, തപസ്വികൾക്ക് ശരണമാണ് ഞാൻ.
4.11.18
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥ ४.११.१८ ॥
ബുദ്ധിമാനായ ഗിരിരാജന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കോപംകൊണ്ട് ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള ദുന്ദുഭി പറഞ്ഞു.
4.11.19
यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद् वा निरुद्यमः।
तमाचक्ष्व प्रदद्यान्मे यो हि युद्धं युयुत्सतः ॥ ४.११.१९ ॥
നീ യുദ്ധത്തിൽ അസമർത്ഥനോ, എന്റെ ഭയത്താൽ പ്രയത്നമില്ലാത്തവനോ ആണെങ്കിൽ, യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്ന എനിക്ക് യുദ്ധം നൽകുന്നവനെ പറയുക.
4.11.20
हिमवानब्रवीद् वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः।
अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात् तमसुरोत्तमम् ॥ ४.११.२० ॥
വാക്കിൽ നിപുണനായ ധർമ്മാത്മാവായ ഹിമവാൻ അത് കേട്ട് കോപത്തോടെ ആ അസുരോത്തമനോട് മുമ്പ് പറയാത്ത വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
4.11.21
वाली नाम महाप्राज्ञ शक्रपुत्रः प्रतापवान्।
अध्यास्ते वानरः श्रीमान् किष्किन्धामतुलप्रभाम् ॥ ४.११.२१ ॥
വാലി എന്ന മഹാപ്രാജ്ഞനും ഇന്ദ്രപുത്രനും പ്രതാപിയും ശ്രീമാനുമായ വാനരൻ അതുല്യമായ പ്രഭയുള്ള കിഷ്കിന്ധയിൽ വസിക്കുന്നു.
4.11.22
स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः।
द्वन्द्वयुद्धं स दातुं ते नमुचेरिव वासवः ॥ ४.११.२२ ॥
അവൻ സമർത്ഥനും മഹാപ്രാജ്ഞനും യുദ്ധനിപുണനുമാണ്; നമുചിക്ക് ഇന്ദ്രൻ എന്നപോലെ അവൻ നിനക്ക് ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നൽകാൻ കഴിവുള്ളവനാണ്.
4.11.23
तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि।
स हि दुर्मर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि ॥ ४.११.२३ ॥
ഇവിടെ യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ വേഗം അവന്റെ അടുത്തേക്ക് പോവുക; അവൻ ദുർമർഷണനാണ്, യുദ്ധകർമ്മത്തിൽ എപ്പോഴും ശൂരനാണ്.
4.11.24
श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं कोपाविष्टः स दुन्दुभिः।
जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा ॥ ४.११.२४ ॥
ഹിമവാന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കോപം നിറഞ്ഞ ദുന്ദുഭി അപ്പോൾ വാലിയുടെ ആ നഗരമായ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് പോയി.
4.11.25
धारयन् माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः।
प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्तले ॥ ४.११.२५ ॥
എരുമയുടെ രൂപം ധരിച്ച്, മൂർച്ചയുള്ള കൊമ്പുകളോടെ ഭയം ജനിപ്പിച്ച്, മഴക്കാലത്ത് ആകാശത്ത് വെള്ളം നിറഞ്ഞ മഹാമേഘം പോലെ (അവൻ പ്രത്യക്ഷനായി).
4.11.26
ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः।
ननर्द कम्पयन् भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा ॥ ४.११.२६ ॥
പിന്നെ കിഷ്കിന്ധയുടെ കവാടത്തിലെത്തിയ മഹാബലൻ, ഭൂമിയെ വിറപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ദുന്ദുഭി (ചെണ്ട) പോലെ ഗർജ്ജിച്ചു.
4.11.27
समीपजान् द्रुमान् भञ्जन् वसुधां दारयन् खुरैः।
विषाणेनोल्लिखन् दर्पात् तद्द्वारं द्विरदो यथा ॥ ४.११.२७ ॥
സമീപത്തുള്ള മരങ്ങൾ ഒടിച്ച്, കുളമ്പുകൾകൊണ്ട് ഭൂമി കീറി, അഹങ്കാരത്തോടെ കൊമ്പുകൊണ്ട് ആ കവാടം ഉരച്ച്, ആന എന്നപോലെ (അവൻ ചെയ്തു).
4.11.28
अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः।
निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमा ॥ ४.११.२८ ॥
അന്തഃപുരത്തിലായിരുന്ന വാലി ആ ശബ്ദം കേട്ട് അസഹിഷ്ണുവായി, സ്ത്രീകളോടൊപ്പം, താരകളോടൊപ്പം ചന്ദ്രൻ എന്നപോലെ പുറപ്പെട്ടു.
4.11.29
मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाच स दुन्दुभिम्।
हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम् ॥ ४.११.२९ ॥
വാനരന്മാരുടെ ഈശ്വരനായ വാലി, വനചാരികൾക്കെല്ലാം നാഥനായ അവൻ, വ്യക്തമായ അക്ഷരങ്ങളും പദങ്ങളും കൊണ്ട് മിതമായി ആ ദുന്ദുഭിയോട് പറഞ്ഞു.
4.11.30
किमर्थं नगरद्वारमिदं रुद्ध्वा विनर्दसे।
दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्ष प्राणान् महाबल ॥ ४.११.३० ॥
ദുന്ദുഭീ! ഈ നഗരകവാടം തടഞ്ഞുകൊണ്ട് എന്തിനു നീ ഗർജ്ജിക്കുന്നു? നീ എനിക്കു പരിചിതനാണ്. മഹാബലാ, നിന്റെ പ്രാണനെ രക്ഷിക്കൂ.
4.11.31
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥ ४.११.३१ ॥
ആ ബുദ്ധിമാനായ വാനരരാജാവിന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കോപത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ ദുന്ദുഭി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
4.11.32
न त्वं स्त्रीसंनिधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि।
मम युद्धं प्रयच्छाद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥ ४.११.३२ ॥
വീരാ, സ്ത്രീകളുടെ സന്നിധിയിൽ നീ ഇങ്ങനെ വാക്കുകൾ പറയരുത്. ഇപ്പോൾത്തന്നെ എനിക്ക് യുദ്ധം തരൂ; അപ്പോൾ ഞാൻ നിന്റെ ബലം അറിയും.
4.11.33
अथवा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम्।
गृह्यतामुदयः स्वैरं कामभोगेषु वानर ॥ ४.११.३३ ॥
അല്ലെങ്കിൽ, ഈ രാത്രി ഞാൻ ഈ കോപം അടക്കി നിർത്തും. വാനരാ, നിന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം കാമഭോഗങ്ങളിൽ നിന്റെ ഉയർച്ച നേടുക.
4.11.34
दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान्।
सर्वशाखामृगेन्द्रस्त्वं संसादय सुहृज्जनम् ॥ ४.११.३४ ॥
വാനരന്മാരെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവർക്ക് ദാനം നൽകൂ. എല്ലാ ശാഖാമൃഗങ്ങളുടെയും രാജാവേ, നിന്റെ സുഹൃത്തുക്കളെ ഇരുത്തൂ.
4.11.35
सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे।
क्रीडस्व च समं स्त्रीभिरहं ते दर्पशासनः ॥ ४.११.३५ ॥
കിഷ്കിന്ധയെ നന്നായി കാണുക; നഗരത്തെ നിനക്കു തുല്യമാക്കുക. സ്ത്രീകളോടൊപ്പം കളിക്കുക; ഞാൻ നിന്റെ അഹങ്കാരം അടക്കുന്നവനാണ്.
4.11.36
यो हि मत्तं प्रमत्तं वा भग्नं वा रहितं कृशम्।
हन्यात् स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम् ॥ ४.११.३६ ॥
ലഹരിയിലായവനെയോ അശ്രദ്ധനെയോ തകർന്നവനെയോ ആശ്രയമില്ലാത്തവനെയോ ദുർബലനെയോ കൊല്ലുന്നവൻ ലോകത്തിൽ ഗർഭഹത്യ ചെയ്തവനു തുല്യൻ; നിന്നെപ്പോലെ മദമോഹിതനെയും.
4.11.37
स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात् तमसुरेश्वरम्।
विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा ॥ ४.११.३७ ॥
അവൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, കോപത്തോടെ ആ അസുരേശ്വരനോട് മെല്ലെ പറഞ്ഞു; അപ്പോൾ താര മുതലായ സ്ത്രീകളെയെല്ലാം വിട്ടയച്ച്.
4.11.38
मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे।
मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन् वीरपानं समर्थ्यताम् ॥ ४.११.३८ ॥
'ഇവൻ ലഹരിയിലാണ്' എന്ന് കരുതരുത്; യുദ്ധത്തിൽ നീ ഭയമില്ലാത്തവനാണെങ്കിൽ, ഈ യുദ്ധത്തിൽ ഈ മദം വീരന്മാരുടെ പാനമാകട്ടെ.
4.11.39
तमेवमुक्त्वा संक्रुद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम्।
पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥ ४.११.३९ ॥
അവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കോപിച്ച്, പിതാവായ ഇന്ദ്രൻ നൽകിയ സ്വർണ്ണമാല ഉയർത്തി, അവൻ യുദ്ധത്തിനായി നിന്നു.
4.11.40
विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम्।
आविध्यत तथा वाली विनदन् कपिकुञ्जरः ॥ ४.११.४० ॥
കൊമ്പുകളിൽ പിടിച്ച്, പർവതസമാനനായ ആ ദുന്ദുഭിയെ, വാനരഗജമായ വാലി ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട് ചുഴറ്റി എറിഞ്ഞു.
4.11.41
बलाद् व्यापादयांचक्रे ननर्द च महास्वनम्।
श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः ॥ ४.११.४१ ॥
ബലത്താൽ അവനെ കൊന്ന് മഹാശബ്ദത്തോടെ ഗർജ്ജിച്ചു; വീഴുമ്പോൾ അവന്റെ ചെവികളിൽനിന്ന് രക്തം ഒഴുകി.
4.11.42
तयोस्तु क्रोधसंरम्भात् परस्परजयैषिणोः।
युद्धं समभवद् घोरं दुन्दुभेर्वालिनस्तथा ॥ ४.११.४२ ॥
കോപാവേശത്തിൽ, പരസ്പരം ജയം ആഗ്രഹിച്ച അവർ ഇരുവർക്കുമിടയിൽ ദുന്ദുഭിക്കും വാലിക്കും ഘോരമായ യുദ്ധം ഉണ്ടായി.
4.11.43
अयुध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः।
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिः शिलाभिः पादपैस्तथा ॥ ४.११.४३ ॥
അപ്പോൾ ഇന്ദ്രതുല്യ പരാക്രമിയായ വാലി മുഷ്ടികൊണ്ടും മുട്ടുകൊണ്ടും കാൽകൊണ്ടും പാറകൊണ്ടും മരങ്ങൾകൊണ്ടും യുദ്ധം ചെയ്തു.
4.11.44
परस्परं घ्नतोस्तत्र वानरासुरयोस्तदा।
आसीद्धीनोऽसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत ॥ ४.११.४४ ॥
പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന വാനരനും അസുരനും തമ്മിൽ, അപ്പോൾ അസുരൻ യുദ്ധത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചു; ഇന്ദ്രപുത്രൻ കൂടുതൽ ശക്തനായി.
4.11.45
तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत्।
युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा ॥ ४.११.४५ ॥
ദുന്ദുഭിയെ ഉയർത്തി നിലത്തേക്ക് എറിഞ്ഞു; ആ പ്രാണഹരമായ യുദ്ധത്തിൽ അപ്പോൾ ദുന്ദുഭി ചതഞ്ഞരഞ്ഞു.
4.11.46
स्रोतोभ्यो बहु रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः।
पपात च महाबाहुः क्षितौ पञ्चत्वमागतः ॥ ४.११.४६ ॥
അവന്റെ ദ്വാരങ്ങളിൽ നിന്ന് ധാരാളം രക്തം ഒഴുകി; എറിയപ്പെടുമ്പോൾ ആ മഹാബാഹു നിലത്തുവീണ് മരണം പ്രാപിച്ചു.
4.11.47
तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम्।
चिक्षेप वेगवान् वाली वेगेनैकेन योजनम् ॥ ४.११.४७ ॥
അവനെ ഇരു കൈകളാലും എടുത്ത് തൂക്കിനോക്കി, ജീവനും ബോധവുമില്ലാത്ത അവനെ വേഗവാനായ വാലി ഒറ്റ വേഗത്തിൽ ഒരു യോജനം ദൂരെ എറിഞ്ഞു.
4.11.48
तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात् क्षतजबिन्दवः।
प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति ॥ ४.११.४८ ॥
വേഗത്തിൽ എറിയപ്പെട്ട അവന്റെ വായിൽ നിന്നുള്ള രക്തത്തുള്ളികൾ കാറ്റിനാൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട് മതംഗന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് വീണു.
4.11.49
तान् दृष्ट्वा पतितांस्तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः।
क्रुद्धस्तस्य महाभाग चिन्तयामास को न्वयम् ॥ ४.११.४९ ॥
അവിടെ വീണുകിടന്ന ആ രക്തത്തുള്ളികൾ കണ്ട് മുനി കോപിച്ചു; ഓ മഹാഭാഗ, ഇത് ആരാണ് എന്ന് അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചു.
4.11.50
येनाहं सहसा स्पृष्टः शोणितेन दुरात्मना।
कोऽयं दुरात्मा दुर्बुद्धिरकृतात्मा च बालिशः ॥ ४.११.५० ॥
പെട്ടെന്ന് രക്തംകൊണ്ട് എന്നെ സ്പർശിച്ച ആ ദുരാത്മാവ് ആരാണ്? ഈ ദുരാത്മാവ്, ദുർബുദ്ധി, അടക്കമില്ലാത്തവൻ, മൂഢൻ ആരാണ്?
4.11.51
इत्युक्त्वा स विनिष्क्रम्य ददृशे मुनिसत्तमः।
महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि ॥ ४.११.५१ ॥
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം പുറത്തിറങ്ങി, പർവതസമാനനായ, ജീവനറ്റ് നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന ഒരു പോത്തിനെ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ കണ്ടു.
4.11.52
स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत्।
उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वानरं प्रति ॥ ४.११.५२ ॥
എന്നാൽ തപസ്സിനാൽ ഇത് ഒരു വാനരന്റെ പ്രവൃത്തിയാണെന്ന് അറിഞ്ഞ് അദ്ദേഹം എറിഞ്ഞ ആ വാനരന്റെ മേൽ മഹാശാപം ചൊരിഞ്ഞു.
4.11.53
इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत्।
वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः ॥ ४.११.५३ ॥
അവൻ ഇവിടെ പ്രവേശിക്കരുത്; പ്രവേശിക്കുന്നവന് മരണം സംഭവിക്കും. എന്റെ അഭയമായ ഈ വനത്തെ അവൻ രക്തപ്രവാഹങ്ങളാൽ ദൂഷിതമാക്കി.
4.11.54
क्षिपता पादपाश्चेमे सम्भग्नाश्चासुरीं तनुम्।
समन्तादाश्रमं पूर्णं योजनं मामकं यदि ॥ ४.११.५४ ॥
എറിഞ്ഞവൻ ഈ മരങ്ങളെയും അസുരശരീരത്തെയും തകർത്തു. ചുറ്റും ഒരു യോജനം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന എന്റെ ഈ ആശ്രമം മുഴുവൻ...
4.11.55
आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति।
ये चास्य सचिवाः केचित् संश्रिता मामकं वनम् ॥ ४.११.५५ ॥
ആ ദുർബുദ്ധി വരും; തീർച്ചയായും അവൻ ഇവിടെ ഉണ്ടാകില്ല. അവന്റെ മന്ത്രിമാരിൽ ആരെങ്കിലും എന്റെ ഈ വനത്തിൽ അഭയം തേടിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ,
4.11.56
न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु यथासुखम्।
तेऽपि वा यदि तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम् ॥ ४.११.५६ ॥
അവർ ഇവിടെ താമസിക്കരുത്; കേട്ടശേഷം അവർ ഇഷ്ടംപോലെ പോകട്ടെ. അവർ ഇവിടെത്തന്നെ നിന്നാൽ, തീർച്ചയായും അവരെയും ഞാൻ ശപിക്കും.
4.11.57
वनेऽस्मिन् मामके नित्यं पुत्रवत् परिरक्षिते।
पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च ॥ ४.११.५७ ॥
എന്റെ ഈ വനത്തിൽ, എപ്പോഴും പുത്രനെപ്പോലെ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ഇതിൽ, ഇലകളും മുളകളും നശിക്കാനും, പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഇല്ലാതാകാനും (അവർ കാരണമാകും).
4.11.58
दिवसश्चाद्य मर्यादा यं द्रष्टा श्वोऽस्मि वानरम्।
बहुवर्षसहस्राणि स वै शैलो भविष्यति ॥ ४.११.५८ ॥
ഇന്നത്തെ ദിവസമാണ് പരിധി; നാളെ ഞാൻ ഏതൊരു വാനരനെ കാണുന്നുവോ, അവൻ പല ആയിരം വർഷങ്ങൾ കല്ലായി മാറും.
4.11.59
ततस्ते वानराः श्रुत्वा गिरं मुनिसमीरिताम्।
निश्चक्रमुर्वनात् तस्मात् तान् दृष्ट्वा वालिरब्रवीत् ॥ ४.११.५९ ॥
അപ്പോൾ ആ വാനരന്മാർ മുനി പറഞ്ഞ വാക്ക് കേട്ട് ആ വനത്തിൽനിന്ന് പുറത്തിറങ്ങി; അവരെ കണ്ട് വാലി പറഞ്ഞു.
4.11.60
किं भवन्तः समस्ताश्च मतङ्गवनवासिनः।
मत्समीपमनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम् ॥ ४.११.६० ॥
മതംഗവനത്തിൽ വസിക്കുന്ന നിങ്ങളെല്ലാവരും എന്തിനാണ് എന്റെ അരികിൽ വന്നത്? വനവാസികൾക്ക് മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ.
4.11.61
ततस्ते कारणं सर्वं तथा शापं च वालिनः।
शशंसुर्वानराः सर्वे वालिने हेममालिने ॥ ४.११.६१ ॥
അപ്പോൾ ആ വാനരന്മാരെല്ലാം സ്വർണ്ണമാല ധരിച്ച വാലിയോട് വാലിയുടെ ശാപത്തിന്റെ കാരണവും ആ ശാപവും മുഴുവൻ പറഞ്ഞു.
4.11.62
एतच्छ्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम्।
स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः ॥ ४.११.६२ ॥
വാനരന്മാർ പറഞ്ഞ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട വാലി അപ്പോൾ മഹർഷിയെ സമീപിച്ച് കൈകൂപ്പി യാചിച്ചു.
4.11.63
महर्षिस्तमनादृत्य प्रविवेशाश्रमं प्रति।
शापधारणभीतस्तु वाली विह्वलतां गतः ॥ ४.११.६३ ॥
മഹർഷി അവനെ അവഗണിച്ച് ആശ്രമത്തിലേക്ക് കയറിപ്പോയി; ശാപം വഹിക്കേണ്ടിവരുമെന്ന ഭയത്താൽ വാലി അത്യന്തം വിഹ്വലനായി.
4.11.64
ततः शापभयाद् भीतो ऋष्यमूकं महागिरिम्।
प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर ॥ ४.११.६४ ॥
അപ്പോൾ ശാപഭയത്താൽ ഭയന്ന ആ വാനരൻ — ഹേ നരേശ്വരാ — ഋശ്യമൂകം എന്ന മഹാപർവതത്തിൽ പ്രവേശിക്കാനോ അതിനെ കാണാനോ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല.
4.11.65
तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहमिदं राम महावनम्।
विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः ॥ ४.११.६५ ॥
ഹേ രാമാ, അവൻ ആ പർവതത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നില്ലെന്നറിഞ്ഞ്, ഞാൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഈ മഹാവനത്തിൽ ദുഃഖമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
4.11.66
एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेः सम्प्रकाशते।
वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान् ॥ ४.११.६६ ॥
ഇതാ ദുന്ദുഭിയുടെ വലിയ അസ്ഥിക്കൂമ്പാരം കാണുന്നു — തന്റെ വീര്യാഹങ്കാരത്താൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട അവന്റേത്, പർവതശിഖരം പോലെ മഹത്തായത്.
4.11.67
इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखावलम्बिनः।
यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा ॥ ४.११.६७ ॥
ശാഖകൾ താഴേക്കു തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ഈ ഏഴ് വലിയ സാലവൃക്ഷങ്ങളിൽ ഒന്നിനെപ്പോലും വാലിക്ക് തന്റെ ബലത്താൽ ഇലകളില്ലാതാക്കാൻ കഴിയും.
4.11.68
एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकाशितम्।
कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप ॥ ४.११.६८ ॥
രാമാ, അവന്റെ അതുല്യമായ വീര്യം ഞാൻ നിനക്ക് ഇപ്പോൾ കാണിച്ചുതന്നു. രാജാവേ, യുദ്ധത്തിൽ ആ വാലിയെ നീ എങ്ങനെ കൊല്ലും?
4.11.69
तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसँल्लक्ष्मणोऽब्रवीत्।
कस्मिन् कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनो वधम् ॥ ४.११.६९ ॥
സുഗ്രീവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ചോദിച്ചു, "ഏത് കർമ്മം പൂർത്തിയായാൽ വാലിവധം വിശ്വസിക്കാം?"
4.11.70
तमुवाचाथ सुग्रीवः सप्त सालानिमान् पुरा।
एवमेकैकशो वाली विव्याधाथ स चासकृत् ॥ ४.११.७० ॥
അപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ അവനോടു പറഞ്ഞു, "മുമ്പ് വാലി ഈ ഏഴ് സാലവൃക്ഷങ്ങളെയും ഇങ്ങനെതന്നെ ഓരോന്നായി അമ്പെയ്തു തുളച്ചു; അവൻ അത് പലതവണ ചെയ്തു."
4.11.71
रामो निर्दारयेदेषां बाणेनैकेन च द्रुमम्।
वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥ ४.११.७१ ॥
രാമന് ഇവയിലൊരു വൃക്ഷത്തെയും ഒറ്റ അമ്പുകൊണ്ട് പിളർക്കാൻ കഴിയും. രാമന്റെ വിക്രമം കണ്ടപ്പോൾ വാലി മരിച്ചതായി ഞാൻ കരുതുന്നു.
4.11.72
हतस्य महिषस्यास्थि पादेनैकेन लक्ष्मण।
उद्यम्य प्रक्षिपेच्चापि तरसा द्वे धनुःशते ॥ ४.११.७२ ॥
ലക്ഷ്മണാ, ചത്ത എരുമയുടെ എല്ല് ഒറ്റക്കാലുകൊണ്ട് ഉയർത്തി, വേഗത്തിൽ രണ്ടുനൂറ് വില്ലിന്റെ ദൂരത്തേക്ക് എറിയാനും അവനു കഴിയും.
4.11.73
एवमुक्त्वा तु सुग्रीवो रामं रक्तान्तलोचनम्।
ध्यात्वा मुहूर्तं काकुत्स्थं पुनरेव वचोऽब्रवीत् ॥ ४.११.७३ ॥
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം സുഗ്രീവൻ ചുവന്ന കോണുകളുള്ള കണ്ണുകളുള്ള രാമനെ ഒരു നിമിഷം ധ്യാനിച്ച് വീണ്ടും ഈ വാക്ക് പറഞ്ഞു.
4.11.74
शूरश्च शूरमानी च प्रख्यातबलपौरुषः।
बलवान् वानरो वाली संयुगेष्वपराजितः ॥ ४.११.७४ ॥
വാലി ശൂരനാണ്, സ്വയം ശൂരനെന്ന് കരുതുന്നവനാണ്, പ്രസിദ്ധമായ ബലവും പൗരുഷവുമുള്ളവനാണ്; ബലവാനായ വാനരനായ വാലി യുദ്ധങ്ങളിൽ പരാജയമറിയാത്തവനാണ്.
4.11.75
दृश्यन्ते चास्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैरपि।
यानि संचिन्त्य भीतोऽहमृष्यमूकमुपाश्रितः ॥ ४.११.७५ ॥
അവന്റെ കർമ്മങ്ങൾ ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുഷ്കരമായി കാണപ്പെടുന്നു; അവയെ ഓർത്ത് ഭയന്ന ഞാൻ ഋശ്യമൂകത്തിൽ അഭയം തേടി.
4.11.76
तमजय्यमधृष्यं च वानरेन्द्रममर्षणम्।
विचिन्तयन्न मुञ्चापि ऋष्यमूकममुं त्वहम् ॥ ४.११.७६ ॥
ജയിക്കാനാകാത്ത, അടുക്കാനാകാത്ത, ക്ഷമയില്ലാത്ത ആ വാനരരാജാവിനെ ചിന്തിച്ച് ഞാൻ ഈ ഋശ്യമൂകത്തെയും വിട്ടുപോകുന്നില്ല.
4.11.77
उद्विग्नः शङ्कितश्चाहं विचरामि महावने।
अनुरक्तैः सहामात्यैर्हनुमत्प्रमुखैर्वरैः ॥ ४.११.७७ ॥
ഉദ്വേഗവും ശങ്കയുമുള്ള ഞാൻ മഹാവനത്തിൽ അലയുന്നു; ഹനുമാൻ പ്രമുഖരായ അനുരക്തരായ ശ്രേഷ്ഠ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം.
4.11.78
उपलब्धं च मे श्लाघ्यं सन्मित्रं मित्रवत्सल।
त्वामहं पुरुषव्याघ्र हिमवन्तमिवाश्रितः ॥ ४.११.७८ ॥
മിത്രവത്സലാ, പുരുഷവ്യാഘ്രാ! പ്രശംസനീയനായ നല്ല മിത്രം എനിക്ക് ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു; ഹിമവാനെ അഭയം പ്രാപിക്കുന്നതുപോലെ ഞാൻ നിന്നെ അഭയം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
4.11.79
किं तु तस्य बलज्ञोऽहं दुर्भ्रातुर्बलशालिनः।
अप्रत्यक्षं तु मे वीर्यं समरे तव राघव ॥ ४.११.७९ ॥
എന്നാൽ ആ ബലശാലിയായ ദുഷ്ടസഹോദരന്റെ ബലം ഞാൻ അറിയുന്നു; എന്നാൽ യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ വീര്യം നിനക്ക് ഇതുവരെ പ്രത്യക്ഷമായിട്ടില്ല, ഹേ രാഘവ.
4.11.80
न खल्वहं त्वां तुलये नावमन्ये न भीषये।
कर्मभिस्तस्य भीमैश्च कातर्यं जनितं मम ॥ ४.११.८० ॥
ഞാൻ നിന്നെ താരതമ്യപ്പെടുത്തുന്നില്ല, നിന്നെ അവമതിക്കുന്നുമില്ല, നിന്നെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നുമില്ല; അവന്റെ ഭീകരമായ കർമ്മങ്ങളാലാണ് എന്നിൽ ഭയം ജനിച്ചത്.
4.11.81
कामं राघव ते वाणी प्रमाणं धैर्यमाकृतिः।
सूचयन्ति परं तेजो भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥ ४.११.८१ ॥
ഹേ രാഘവ, നിന്റെ വാക്കും ധൈര്യവും രൂപവും ചാരം മൂടിയ അഗ്നിപോലെ നിന്റെ പരമതേജസ്സിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
4.11.82
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः।
स्मितपूर्वमथो रामः प्रत्युवाच हरिं प्रति ॥ ४.११.८२ ॥
മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, രാമൻ പുഞ്ചിരിയോടെ ആ വാനരനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
4.11.83
यदि न प्रत्ययोऽस्मासु विक्रमे तव वानर।
प्रत्ययं समरे श्लाघ्यमहमुत्पादयामि ते ॥ ४.११.८३ ॥
ഹേ വാനര, ഞങ്ങളുടെ വിക്രമത്തിൽ നിനക്ക് വിശ്വാസമില്ലെങ്കിൽ, യുദ്ധത്തിൽ പ്രശംസനീയമായ തെളിവ് ഞാൻ നിനക്കായി ഉണ്ടാക്കിത്തരാം.
4.11.84
एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वयँल्लक्ष्मणाग्रजः।
राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया ॥ ४.११.८४ ॥
സുഗ്രീവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ രാഘവൻ, ദുന്ദുഭിയുടെ ശരീരം കാലിന്റെ പെരുവിരൽകൊണ്ട് ലീലയായി ഉയർത്തി.
4.11.85
तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम्।
असुरस्य तनुं शुष्कां पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान् ॥ ४.११.८५ ॥
മഹാബാഹു അതിനെ തൂക്കിനോക്കി, വീര്യവാനായവൻ അസുരന്റെ ഉണങ്ങിയ ശരീരം കാലിന്റെ പെരുവിരലുകൊണ്ട് പത്തു യോജന ദൂരേക്ക് എറിഞ്ഞു.
4.11.86
क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत्।
लक्ष्मणस्याग्रतो रामं तपन्तमिव भास्करम्।
हरीणामग्रतो वीरमिदं वचनमर्थवत् ॥ ४.११.८६ ॥
ശരീരം എറിയപ്പെട്ടത് കണ്ട സുഗ്രീവൻ, ലക്ഷ്മണന്റെ മുന്നിൽ സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന രാമനോട്, വാനരന്മാരുടെ മുന്നിൽ ആ വീരനോട് ഈ അർത്ഥവത്തായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
4.11.87
आर्द्रः समांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे।
परिश्रान्तेन मत्तेन भ्रात्रा मे वालिना तदा ॥ ४.११.८७ ॥
സുഹൃത്തേ, മുമ്പ് ഈ ശരീരം നനഞ്ഞതും മാംസം നിറഞ്ഞതും പുതിയതുമായിരുന്നു; അന്ന് ക്ഷീണിതനും മദമിളകിയവനുമായ എന്റെ സഹോദരൻ വാലി അതിനെ എറിഞ്ഞു.
4.11.88
लघुः सम्प्रति निर्मांसस्तृणभूतश्च राघव।
क्षिप्त एवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन ॥ ४.११.८८ ॥
രാഘവാ, ഇപ്പോൾ ഇത് ലഘുവും മാംസമില്ലാത്തതും പുല്ലുപോലെയും ആയിരിക്കുന്നു; രഘുനന്ദനാ, അങ്ങ് സന്തോഷത്തോടെ ഇതിനെ എറിഞ്ഞു.
4.11.89
नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाधिकम्।
आर्द्रं शुष्कमिति ह्येतत् सुमहद् राघवान्तरम् ॥ ४.११.८९ ॥
ഇവിടെ നിന്റെ ബലം കൂടുതലോ അവന്റേതോ എന്ന് അറിയാൻ കഴിയില്ല; നനഞ്ഞതും ഉണങ്ങിയതും തമ്മിൽ ഇത് വലിയ വ്യത്യാസമാണ്, രാഘവാ.
4.11.90
स एव संशयस्तात तव तस्य च यद्बलम्।
सालमेकं विनिर्भिद्य भवेद् व्यक्तिर्बलाबले ॥ ४.११.९० ॥
പ്രിയനേ, നിന്റെ ബലത്തെയും അവന്റെ ബലത്തെയും കുറിച്ചുള്ള സംശയം അതുതന്നെയാണ്; ഒരു സാലവൃക്ഷം തുളച്ചാൽ മാത്രമേ ബലാബലം വ്യക്തമാകൂ.
4.11.91
कृत्वैतत् कार्मुकं सज्यं हस्तिहस्तमिवाततम्।
आकर्णपूर्णमायम्य विसृजस्व महाशरम् ॥ ४.११.९१ ॥
ഈ വില്ലിൽ ഞാൺ കെട്ടി, ആനക്കൈ പോലെ വലിച്ചു, ചെവിവരെ പൂർണ്ണമായി ആകർഷിച്ച് മഹാശരം വിടുക.
4.11.92
इमं हि सालं प्रहितस्त्वया शरो
न संशयोऽत्रास्ति विदारयिष्यति।
अलं विमर्शेन मम प्रियं ध्रुवं
कुरुष्व राजन् प्रतिशापितो मया ॥ ४.११.९२ ॥
നീ തൊടുക്കുന്ന ഈ ശരം ഈ സാലവൃക്ഷത്തെ തീർച്ചയായും തുളയ്ക്കും, ഇതിൽ സംശയമില്ല. രാജാവേ, അധികം ആലോചിക്കേണ്ട; എന്റെ പ്രിയം ഉറപ്പായും ചെയ്യുക, നീ എന്നാൽ ശപഥത്തിൽ ബന്ധിതനാണല്ലോ.
4.11.93
यथा हि तेजःसु वरः सदारवि-
र्यथा हि शैलो हिमवान् महाद्रिषु।
यथा चतुष्पात्सु च केसरी वर-
स्तथा नराणामसि विक्रमे वरः ॥ ४.११.९३ ॥
തേജസ്സുള്ളവരിൽ സൂര്യൻ ശ്രേഷ്ഠനായതുപോലെയും, മഹാപർവതങ്ങളിൽ ഹിമവാൻ ശ്രേഷ്ഠനായതുപോലെയും, നാലുകാലുള്ള മൃഗങ്ങളിൽ സിംഹം ശ്രേഷ്ഠനായതുപോലെയും, നീ മനുഷ്യരിൽ വിക്രമത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണ്.