वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.11.1
रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम्।
सुग्रीवः पूजयांचक्रे राघवं प्रशशंस च ॥ ४.११.१ ॥
रामाचे ते वचन ऐकून, जे हर्ष आणि पौरुष वाढवणारे होते, सुग्रीवाने राघवाचा सन्मान केला आणि त्याची प्रशंसा केली.
4.11.2
असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैः शरैः।
त्वं दहेः कुपितो लोकान् युगान्त इव भास्करः ॥ ४.११.२ ॥
यात शंका नाही, तू संतप्त होऊन प्रज्वलित, तीक्ष्ण, मर्मभेदी बाणांनी लोकांना जाळशील, युगान्तीच्या सूर्याप्रमाणे.
4.11.3
वालिनः पौरुषं यत्तद् यच्च वीर्यं धृतिश्च या।
तन्ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ ४.११.३ ॥
वालीचे जे पौरुष, जे वीर्य आणि जी धृती आहे, ते माझ्याकडून एकाग्र मनाने ऐकून, मग जे कर्तव्य असेल ते कर.
4.11.4
समुद्रात् पश्चिमात् पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम्।
क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः ॥ ४.११.४ ॥
सूर्य उगवण्यापूर्वीच, थकव्याशिवाय वाली पश्चिम समुद्रापासून पूर्वेकडे, दक्षिणेकडूनही आणि उत्तरेकडेही संचार करतो.
4.11.5
अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि।
ऊर्ध्वमुत्पात्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान् ॥ ४.११.५ ॥
पर्वतांच्या टोकांवर चढून, मोठ्या शिखरांवरही, वीर्यवान वाली वेगाने वर उडी मारून ती पकडतो.
4.11.6
बहवः सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः।
वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयताऽऽत्मनः ॥ ४.११.६ ॥
वनांतील विविध प्रकारचे अनेक मजबूत वृक्ष, स्वतःचे बल दाखवत वालीने बलपूर्वक मोडले आहेत.
4.11.7
महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः।
बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान् ॥ ४.११.७ ॥
कैलास शिखराप्रमाणे तेजस्वी, वीर्यवान असा महिष नावाचा दुंदुभी हजार हत्तींचे बल धारण करत होता.
4.11.8
स वीर्योत्सेकदुष्टात्मा वरदानेन मोहितः।
जगाम स महाकायः समुद्रं सरितां पतिम् ॥ ४.११.८ ॥
आपल्या वीर्याच्या गर्वाने दूषित मनाचा, वरदानाने मोहित झालेला तो महाकाय नद्यांचा स्वामी समुद्राकडे गेला.
4.11.9
ऊर्मिमन्तमतिक्रम्य सागरं रत्नसंचयम्।
मम युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम् ॥ ४.११.९ ॥
लाटांनी भरलेल्या, रत्नांच्या संचयाच्या सागराला ओलांडून त्याने त्या महार्णवाला म्हटले, "मला युद्ध दे."
4.11.10
ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः।
अब्रवीद् वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम् ॥ ४.११.१० ॥
तेव्हा धर्मात्मा, महाबलवान समुद्र उठून, हे राजा, कालप्रेरित त्या असुराला असे म्हणाला.
4.11.11
समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद।
श्रूयतां त्वभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति ॥ ४.११.११ ॥
हे युद्धविशारदा, तुला युद्ध देण्यास मी समर्थ नाही. पण ऐक, तुला युद्ध कोण देईल ते मी सांगतो.
4.11.12
शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम्।
शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः ॥ ४.११.१२ ॥
महावनात तपस्व्यांचे परम आश्रयस्थान असलेला पर्वतराज, शंकराचा सासरा, हिमवान नावाने प्रसिद्ध आहे.
4.11.13
महाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्झरः।
स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमर्हति ॥ ४.११.१३ ॥
मोठे झरे, अनेक गुहा आणि धबधब्यांनी युक्त तो पर्वत तुला अतुलनीय आनंद देण्यास समर्थ आहे.
4.11.14
तं भीतमिति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः।
हिमवद्वनमागम्य शरश्चापादिव च्युतः ॥ ४.११.१४ ॥
तो घाबरला आहे हे जाणून असुरश्रेष्ठ समुद्रातून हिमवानाच्या वनात आला, जणू धनुष्यातून सुटलेला बाण.
4.11.15
ततस्तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्रप्रतिमाः शिलाः।
चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च ॥ ४.११.१५ ॥
मग त्या पर्वताच्या गजराजांसारख्या पांढऱ्या शिळा दुंदुभीने अनेक प्रकारे भूमीवर फेकल्या आणि तो गर्जला.
4.11.16
ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः।
हिमवानब्रवीद् वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः ॥ ४.११.१६ ॥
मग पांढऱ्या ढगासारखा, सौम्य आणि आनंददायी आकृतीचा हिमवान स्वतःच्याच शिखरावर उभा राहून हे वचन बोलला.
4.11.17
क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल।
रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणो ह्यहम् ॥ ४.११.१७ ॥
हे धर्मप्रिय दुंदुभे, तू मला त्रास देणे योग्य नाही; मी रणकर्मात निपुण नाही, मी तपस्व्यांचा आश्रय आहे.
4.11.18
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥ ४.११.१८ ॥
त्या बुद्धिमान पर्वतराजाचे ते वचन ऐकून, रागाने लालबुंद डोळे झालेला दुंदुभी बोलला.
4.11.19
यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद् वा निरुद्यमः।
तमाचक्ष्व प्रदद्यान्मे यो हि युद्धं युयुत्सतः ॥ ४.११.१९ ॥
जर तू युद्धात असमर्थ आहेस, किंवा माझ्या भीतीमुळे उद्यमहीन आहेस, तर युद्धाची इच्छा करणाऱ्या मला जो युद्ध देईल त्याला सांग.
4.11.20
हिमवानब्रवीद् वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः।
अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात् तमसुरोत्तमम् ॥ ४.११.२० ॥
वाक्यकुशल धर्मात्मा हिमवानाने ते ऐकून क्रोधाने त्या असुरश्रेष्ठाला पूर्वी कधीही न सांगितलेले शब्द सांगितले.
4.11.21
वाली नाम महाप्राज्ञ शक्रपुत्रः प्रतापवान्।
अध्यास्ते वानरः श्रीमान् किष्किन्धामतुलप्रभाम् ॥ ४.११.२१ ॥
वाली नावाचा महाबुद्धिमान, इंद्राचा पुत्र, प्रतापी, श्रीमान वानर अतुलनीय तेजाच्या किष्किंधेत राहतो.
4.11.22
स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः।
द्वन्द्वयुद्धं स दातुं ते नमुचेरिव वासवः ॥ ४.११.२२ ॥
तो समर्थ, महाबुद्धिमान, युद्धकुशल आहे; नमुचीशी इंद्राने जसे द्वंद्वयुद्ध केले, तसे तो तुझ्याशी द्वंद्वयुद्ध देण्यास समर्थ आहे.
4.11.23
तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि।
स हि दुर्मर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि ॥ ४.११.२३ ॥
जर तुला येथे युद्ध हवे असेल, तर लवकर त्याच्याकडे जा; तो दुर्मर्षण आहे, युद्धकर्मात नेहमी शूर आहे.
4.11.24
श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं कोपाविष्टः स दुन्दुभिः।
जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा ॥ ४.११.२४ ॥
हिमवानाचे शब्द ऐकून क्रोधाने भरलेला दुंदुभी तेव्हा वालीच्या त्या किष्किंधा नगरीकडे गेला.
4.11.25
धारयन् माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः।
प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्तले ॥ ४.११.२५ ॥
म्हशीचे रूप धारण करून, तीक्ष्ण शिंगांचा आणि भयंकर, पावसाळ्यात आकाशात पाण्याने भरलेल्या महामेघासारखा तो (दिसला).
4.11.26
ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः।
ननर्द कम्पयन् भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा ॥ ४.११.२६ ॥
मग किष्किंधेच्या द्वाराशी येऊन त्या महाबलाने पृथ्वी कंपित करीत दुंदुभीप्रमाणे गर्जना केली.
4.11.27
समीपजान् द्रुमान् भञ्जन् वसुधां दारयन् खुरैः।
विषाणेनोल्लिखन् दर्पात् तद्द्वारं द्विरदो यथा ॥ ४.११.२७ ॥
जवळची झाडे मोडत, खुरांनी पृथ्वी उकरत, गर्वाने शिंगाने त्या द्वाराला ओरखडत, हत्तीप्रमाणे (तो करीत होता).
4.11.28
अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः।
निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमा ॥ ४.११.२८ ॥
अंतःपुरात असलेला वाली तो आवाज ऐकून संतप्त होऊन, स्त्रियांसह, ताऱ्यांसह चंद्रासारखा बाहेर पडला.
4.11.29
मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाच स दुन्दुभिम्।
हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम् ॥ ४.११.२९ ॥
वानरांचा स्वामी वाली, सर्व वनचारींचा अधिपती, स्पष्ट अक्षरे व पदे वापरून मितपणे त्या दुंदुभीस बोलला.
4.11.30
किमर्थं नगरद्वारमिदं रुद्ध्वा विनर्दसे।
दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्ष प्राणान् महाबल ॥ ४.११.३० ॥
हे दुंदुभी! नगराचे हे द्वार अडवून तू कशासाठी गर्जना करतोस? तू मला ओळखला आहेस. हे महाबला, आपले प्राण वाचव.
4.11.31
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥ ४.११.३१ ॥
त्या बुद्धिमान वानरराजाचे ते बोल ऐकून, रागाने लालबुंद डोळे झालेला दुन्दुभी असे बोलला.
4.11.32
न त्वं स्त्रीसंनिधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि।
मम युद्धं प्रयच्छाद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥ ४.११.३२ ॥
हे वीरा, स्त्रियांसमोर तुला असे बोलणे शोभत नाही. आताच मला युद्ध दे, मग तुझे बळ मी जाणेन.
4.11.33
अथवा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम्।
गृह्यतामुदयः स्वैरं कामभोगेषु वानर ॥ ४.११.३३ ॥
किंवा, आजची ही रात्र मी हा राग आवरून धरीन. हे वानरा, तुझ्या इच्छेप्रमाणे कामभोगांमध्ये आपला उत्कर्ष साधून घे.
4.11.34
दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान्।
सर्वशाखामृगेन्द्रस्त्वं संसादय सुहृज्जनम् ॥ ४.११.३४ ॥
वानरांना आलिंगन देऊन त्यांना दान दे. हे सर्व शाखामृगांच्या राजा, तुझ्या मित्रांना बसव.
4.11.35
सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे।
क्रीडस्व च समं स्त्रीभिरहं ते दर्पशासनः ॥ ४.११.३५ ॥
किष्किंधेला नीट पाहा; नगराला स्वतःसारखे करून घे. स्त्रियांसह क्रीडा कर; मी तुझा गर्व उतरवणारा आहे.
4.11.36
यो हि मत्तं प्रमत्तं वा भग्नं वा रहितं कृशम्।
हन्यात् स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम् ॥ ४.११.३६ ॥
जो मत्त, असावध, भग्न, आधारहीन किंवा दुर्बल माणसाला मारतो, तो जगात गर्भहत्या करणाऱ्यासारखा आहे; तुझ्यासारख्या गर्वाने मोहित झालेल्यालाही.
4.11.37
स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात् तमसुरेश्वरम्।
विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा ॥ ४.११.३७ ॥
तो हसला आणि रागाने त्या असुरेश्वराला हळूच म्हणाला; तेव्हा तारा इत्यादी सर्व स्त्रियांना सोडून.
4.11.38
मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे।
मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन् वीरपानं समर्थ्यताम् ॥ ४.११.३८ ॥
'हा उन्मत्त आहे' असे समजू नकोस; जर तू युद्धात निर्भय आहेस, तर या युद्धात हा मद वीरांचे पेय होवो.
4.11.39
तमेवमुक्त्वा संक्रुद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम्।
पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥ ४.११.३९ ॥
त्याला असे सांगून, संतप्त होऊन, पिता इंद्राने दिलेली सोन्याची माळ उंचावून तो युद्धासाठी उभा राहिला.
4.11.40
विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम्।
आविध्यत तथा वाली विनदन् कपिकुञ्जरः ॥ ४.११.४० ॥
शिंगांना धरून पर्वतासारख्या त्या दुंदुभीला, वानरांतील गजराज वाली गर्जना करत तसाच फिरवू लागला.
4.11.41
बलाद् व्यापादयांचक्रे ननर्द च महास्वनम्।
श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः ॥ ४.११.४१ ॥
बळाने त्याला ठार मारले आणि मोठी गर्जना केली; तेव्हा पडताना त्याच्या कानांतून रक्त वाहू लागले.
4.11.42
तयोस्तु क्रोधसंरम्भात् परस्परजयैषिणोः।
युद्धं समभवद् घोरं दुन्दुभेर्वालिनस्तथा ॥ ४.११.४२ ॥
क्रोधाच्या आवेगाने, एकमेकांवर विजय मिळवू इच्छिणाऱ्या त्या दोघांमध्ये दुंदुभी आणि वाली यांचे भयंकर युद्ध झाले.
4.11.43
अयुध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः।
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिः शिलाभिः पादपैस्तथा ॥ ४.११.४३ ॥
तेव्हा इंद्राच्या तोलामोलाचा पराक्रमी वाली मुठी, गुडघे, पाय, शिळा आणि वृक्ष यांनी लढू लागला.
4.11.44
परस्परं घ्नतोस्तत्र वानरासुरयोस्तदा।
आसीद्धीनोऽसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत ॥ ४.११.४४ ॥
तेथे एकमेकांवर प्रहार करणाऱ्या वानर आणि असुर यांच्यात तेव्हा असुर युद्धात क्षीण झाला; इंद्रपुत्र अधिक बलवान झाला.
4.11.45
तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत्।
युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा ॥ ४.११.४५ ॥
त्याने दुंदुभीला उचलून जमिनीवर आपटले; त्या प्राणघातक युद्धात तेव्हा दुंदुभी चिरडला गेला.
4.11.46
स्रोतोभ्यो बहु रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः।
पपात च महाबाहुः क्षितौ पञ्चत्वमागतः ॥ ४.११.४६ ॥
त्याच्या छिद्रांमधून पुष्कळ रक्त वाहिले; फेकला जात असताना तो महाबाहू जमिनीवर पडून मृत्यू पावला.
4.11.47
तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम्।
चिक्षेप वेगवान् वाली वेगेनैकेन योजनम् ॥ ४.११.४७ ॥
दोन्ही बाहूंनी त्याला उचलून तोलून, प्राणहीन व बेशुद्ध झालेल्या त्याला वेगवान वाली एकाच वेगाने एक योजन दूर फेकला.
4.11.48
तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात् क्षतजबिन्दवः।
प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति ॥ ४.११.४८ ॥
वेगाने फेकलेल्या त्याच्या तोंडातून रक्ताचे थेंब वाऱ्याने उडून मतंगाच्या आश्रमाकडे पडले.
4.11.49
तान् दृष्ट्वा पतितांस्तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः।
क्रुद्धस्तस्य महाभाग चिन्तयामास को न्वयम् ॥ ४.११.४९ ॥
तिथे पडलेले ते रक्ताचे थेंब पाहून मुनी क्रोधित झाले आणि हे महाभाग, हा कोण आहे असा विचार करू लागले.
4.11.50
येनाहं सहसा स्पृष्टः शोणितेन दुरात्मना।
कोऽयं दुरात्मा दुर्बुद्धिरकृतात्मा च बालिशः ॥ ४.११.५० ॥
ज्या दुरात्म्याने अचानक रक्ताने मला स्पर्श केला, हा दुरात्मा, दुर्बुद्धी, अनियंत्रित आणि मूर्ख कोण आहे?
4.11.51
इत्युक्त्वा स विनिष्क्रम्य ददृशे मुनिसत्तमः।
महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि ॥ ४.११.५१ ॥
असे बोलून ते बाहेर गेले आणि मुनिश्रेष्ठांना पर्वताएवढा, निष्प्राण होऊन जमिनीवर पडलेला एक म्हैस दिसला.
4.11.52
स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत्।
उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वानरं प्रति ॥ ४.११.५२ ॥
पण तपोबलाने हे एका वानराचे कृत्य आहे हे जाणून त्यांनी ज्या वानराने फेकले त्याच्यावर महान शाप सोडला.
4.11.53
इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत्।
वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः ॥ ४.११.५३ ॥
त्याने येथे प्रवेश करू नये; प्रवेश करणाऱ्याचा वध होईल. माझा आश्रय असलेले हे वन त्याने रक्ताच्या प्रवाहांनी दूषित केले आहे.
4.11.54
क्षिपता पादपाश्चेमे सम्भग्नाश्चासुरीं तनुम्।
समन्तादाश्रमं पूर्णं योजनं मामकं यदि ॥ ४.११.५४ ॥
फेकणाऱ्याने ही झाडे आणि त्याचे राक्षसी शरीरही मोडले. चहुबाजूंनी एक योजन पसरलेला माझा हा आश्रम पूर्ण...
4.11.55
आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति।
ये चास्य सचिवाः केचित् संश्रिता मामकं वनम् ॥ ४.११.५५ ॥
तो दुर्बुद्धी येईल, निश्चितच तो येथे नसेल. आणि त्याचे जे कोणी सचिव माझ्या या वनात आश्रयाला आले असतील,
4.11.56
न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु यथासुखम्।
तेऽपि वा यदि तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम् ॥ ४.११.५६ ॥
त्यांनी येथे राहू नये; ऐकल्यावर त्यांना जसे हवे तसे जाऊ द्या. ते येथेच राहिले तर निश्चितच मी त्यांनाही शाप देईन.
4.11.57
वनेऽस्मिन् मामके नित्यं पुत्रवत् परिरक्षिते।
पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च ॥ ४.११.५७ ॥
माझ्या या वनात, जे नेहमी पुत्राप्रमाणे रक्षिलेले आहे, पाने आणि कोंब नष्ट होण्यास आणि फळे व मुळे नाहीशी होण्यासही (ते कारण ठरतील).
4.11.58
दिवसश्चाद्य मर्यादा यं द्रष्टा श्वोऽस्मि वानरम्।
बहुवर्षसहस्राणि स वै शैलो भविष्यति ॥ ४.११.५८ ॥
आजचा दिवसच मर्यादा आहे; उद्या मी ज्या वानराला पाहीन, तो अनेक हजार वर्षे दगड होऊन राहील.
4.11.59
ततस्ते वानराः श्रुत्वा गिरं मुनिसमीरिताम्।
निश्चक्रमुर्वनात् तस्मात् तान् दृष्ट्वा वालिरब्रवीत् ॥ ४.११.५९ ॥
तेव्हा ते वानर मुनींनी सांगितलेले वचन ऐकून त्या वनातून बाहेर निघाले; त्यांना पाहून वालि म्हणाला.
4.11.60
किं भवन्तः समस्ताश्च मतङ्गवनवासिनः।
मत्समीपमनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम् ॥ ४.११.६० ॥
मतङ्ग-वनात राहणारे तुम्ही सर्व माझ्या जवळ का आला आहात? वनवासींचे कल्याण असो.
4.11.61
ततस्ते कारणं सर्वं तथा शापं च वालिनः।
शशंसुर्वानराः सर्वे वालिने हेममालिने ॥ ४.११.६१ ॥
तेव्हा त्या सर्व वानरांनी सुवर्णमाला धारण करणाऱ्या वालीला वालीच्या शापाचे सर्व कारण आणि तो शापही सांगितला.
4.11.62
एतच्छ्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम्।
स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः ॥ ४.११.६२ ॥
वानरांचे हे बोलणे ऐकून वाली तेव्हा महर्षींजवळ गेला आणि हात जोडून याचना करू लागला.
4.11.63
महर्षिस्तमनादृत्य प्रविवेशाश्रमं प्रति।
शापधारणभीतस्तु वाली विह्वलतां गतः ॥ ४.११.६३ ॥
महर्षींनी त्याची अवहेलना करून आश्रमाकडे प्रवेश केला; शाप भोगावा लागेल या भीतीने वाली अत्यंत व्याकूळ झाला.
4.11.64
ततः शापभयाद् भीतो ऋष्यमूकं महागिरिम्।
प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर ॥ ४.११.६४ ॥
तेव्हा शापाच्या भीतीने भयभीत झालेला तो वानर — हे नरेश्वरा — ऋष्यमूक नावाच्या महापर्वतात प्रवेश करू इच्छित नाही, किंवा त्याला पाहूही इच्छित नाही.
4.11.65
तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहमिदं राम महावनम्।
विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः ॥ ४.११.६५ ॥
हे राम, तो त्या पर्वतात प्रवेश करत नाही हे जाणून मी मंत्र्यांसह या महावनात दुःखरहित होऊन विहार करत आहे.
4.11.66
एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेः सम्प्रकाशते।
वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान् ॥ ४.११.६६ ॥
हा दुंदुभीच्या हाडांचा प्रचंड ढीग दिसत आहे — आपल्या पराक्रमाच्या गर्वाने पाडल्या गेलेल्या त्याचा, पर्वतशिखराप्रमाणे मोठा.
4.11.67
इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखावलम्बिनः।
यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा ॥ ४.११.६७ ॥
फांद्या लोंबणारी ही सात विशाल साल झाडे, त्यांपैकी एकालाही वाली आपल्या बळाने पानविरहित करू शकतो.
4.11.68
एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकाशितम्।
कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप ॥ ४.११.६८ ॥
हे राम, त्याचे अतुलनीय पराक्रम मी तुला दाखवले. हे नृपा, युद्धात त्या वालीला तू कसा मारशील?
4.11.69
तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसँल्लक्ष्मणोऽब्रवीत्।
कस्मिन् कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनो वधम् ॥ ४.११.६९ ॥
सुग्रीव असे बोलत असताना लक्ष्मण हसून म्हणाला, "कोणते कार्य पूर्ण झाल्यावर वालीच्या वधावर विश्वास ठेवावा?"
4.11.70
तमुवाचाथ सुग्रीवः सप्त सालानिमान् पुरा।
एवमेकैकशो वाली विव्याधाथ स चासकृत् ॥ ४.११.७० ॥
तेव्हा सुग्रीव त्याला म्हणाला, "पूर्वी वालीने ही सात साल झाडे अशीच एकेक करून बाणाने भेदली होती; त्याने हे वारंवार केले होते."
4.11.71
रामो निर्दारयेदेषां बाणेनैकेन च द्रुमम्।
वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥ ४.११.७१ ॥
राम यांपैकी एक झाडही एकाच बाणाने फोडू शकेल. रामाचा पराक्रम पाहून मी मानतो की वाली मेलाच आहे.
4.11.72
हतस्य महिषस्यास्थि पादेनैकेन लक्ष्मण।
उद्यम्य प्रक्षिपेच्चापि तरसा द्वे धनुःशते ॥ ४.११.७२ ॥
हे लक्ष्मणा, मेलेल्या म्हशीचे हाड एका पायाने उचलून तो वेगाने दोनशे धनुष्य अंतरावर फेकू शकेल.
4.11.73
एवमुक्त्वा तु सुग्रीवो रामं रक्तान्तलोचनम्।
ध्यात्वा मुहूर्तं काकुत्स्थं पुनरेव वचोऽब्रवीत् ॥ ४.११.७३ ॥
असे बोलून सुग्रीवाने लालसर कडा असलेल्या डोळ्यांच्या रामाकडे क्षणभर विचार करून पुन्हा हे वचन म्हटले.
4.11.74
शूरश्च शूरमानी च प्रख्यातबलपौरुषः।
बलवान् वानरो वाली संयुगेष्वपराजितः ॥ ४.११.७४ ॥
वाली शूर आहे, स्वतःला शूर मानणारा आहे, प्रसिद्ध बल व पौरुष असलेला आहे; बलवान वानर वाली युद्धांत अपराजित आहे.
4.11.75
दृश्यन्ते चास्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैरपि।
यानि संचिन्त्य भीतोऽहमृष्यमूकमुपाश्रितः ॥ ४.११.७५ ॥
त्याची कर्मे देवांनाही कठीण दिसतात; त्यांचा विचार करून भयभीत होऊन मी ऋष्यमूक पर्वताचा आश्रय घेतला आहे.
4.11.76
तमजय्यमधृष्यं च वानरेन्द्रममर्षणम्।
विचिन्तयन्न मुञ्चापि ऋष्यमूकममुं त्वहम् ॥ ४.११.७६ ॥
त्या अजिंक्य, अभेद्य आणि असहिष्णू वानरराजाचा विचार करत मी ऋष्यमूक पर्वतही सोडत नाही.
4.11.77
उद्विग्नः शङ्कितश्चाहं विचरामि महावने।
अनुरक्तैः सहामात्यैर्हनुमत्प्रमुखैर्वरैः ॥ ४.११.७७ ॥
उद्विग्न आणि शंकित होऊन मी महावनात फिरतो, हनुमानासह प्रमुख, अनुरक्त आणि श्रेष्ठ अमात्यांसोबत.
4.11.78
उपलब्धं च मे श्लाघ्यं सन्मित्रं मित्रवत्सल।
त्वामहं पुरुषव्याघ्र हिमवन्तमिवाश्रितः ॥ ४.११.७८ ॥
हे मित्रवत्सला, हे पुरुषव्याघ्रा! मला प्रशंसनीय सुमित्र लाभला आहे; हिमालयाचा आश्रय घ्यावा तसा मी तुझा आश्रय घेतला आहे.
4.11.79
किं तु तस्य बलज्ञोऽहं दुर्भ्रातुर्बलशालिनः।
अप्रत्यक्षं तु मे वीर्यं समरे तव राघव ॥ ४.११.७९ ॥
पण त्या बलशाली दुष्ट बंधूचे बल मला ठाऊक आहे; पण युद्धात माझे पराक्रम तुला अजून प्रकट झालेले नाही, हे राघवा.
4.11.80
न खल्वहं त्वां तुलये नावमन्ये न भीषये।
कर्मभिस्तस्य भीमैश्च कातर्यं जनितं मम ॥ ४.११.८० ॥
मी तुमची तुलना करत नाही, तुमचा अपमान करत नाही, तुम्हाला घाबरवतही नाही; त्याच्या भयंकर कर्मांमुळेच माझ्या मनात भीती निर्माण झाली आहे.
4.11.81
कामं राघव ते वाणी प्रमाणं धैर्यमाकृतिः।
सूचयन्ति परं तेजो भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥ ४.११.८१ ॥
हे राघवा, तुझी वाणी, धैर्य आणि तुझे रूप राखेने झाकलेल्या अग्नीप्रमाणे तुझे परम तेज सूचित करतात.
4.11.82
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः।
स्मितपूर्वमथो रामः प्रत्युवाच हरिं प्रति ॥ ४.११.८२ ॥
महात्मा सुग्रीवाचे ते बोल ऐकून रामाने हसत त्या वानराला उत्तर दिले.
4.11.83
यदि न प्रत्ययोऽस्मासु विक्रमे तव वानर।
प्रत्ययं समरे श्लाघ्यमहमुत्पादयामि ते ॥ ४.११.८३ ॥
हे वानरा, जर तुला आमच्या पराक्रमावर विश्वास नसेल, तर युद्धात प्रशंसनीय पुरावा मी तुला दाखवीन.
4.11.84
एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वयँल्लक्ष्मणाग्रजः।
राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया ॥ ४.११.८४ ॥
सुग्रीवाला असे सांगून त्याचे सांत्वन करत, लक्ष्मणाचे थोरले बंधू राघवाने दुंदुभीचा देह पायाच्या अंगठ्याने सहज उचलला.
4.11.85
तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम्।
असुरस्य तनुं शुष्कां पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान् ॥ ४.११.८५ ॥
महाबाहूने तोलून पाहिले आणि वीर्यवान रामाने असुराचा सुकलेला देह पायाच्या अंगठ्याने दहा योजने दूर फेकला.
4.11.86
क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत्।
लक्ष्मणस्याग्रतो रामं तपन्तमिव भास्करम्।
हरीणामग्रतो वीरमिदं वचनमर्थवत् ॥ ४.११.८६ ॥
देह फेकलेले पाहून सुग्रीव पुन्हा लक्ष्मणासमोर, सूर्यासारख्या तळपणाऱ्या रामाला, वानरांसमोर त्या वीराला हे अर्थपूर्ण शब्द बोलला.
4.11.87
आर्द्रः समांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे।
परिश्रान्तेन मत्तेन भ्रात्रा मे वालिना तदा ॥ ४.११.८७ ॥
हे मित्रा, पूर्वी हे शरीर ओलसर, मांसल आणि ताजे होते; तेव्हा थकलेल्या आणि मदोन्मत्त माझ्या भाऊ वालीने ते फेकले होते.
4.11.88
लघुः सम्प्रति निर्मांसस्तृणभूतश्च राघव।
क्षिप्त एवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन ॥ ४.११.८८ ॥
हे राघवा, आता हे हलके, मांसरहित आणि गवतासारखे झाले आहे; हे रघुनंदना, तुम्ही आनंदाने ते फेकले आहे.
4.11.89
नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाधिकम्।
आर्द्रं शुष्कमिति ह्येतत् सुमहद् राघवान्तरम् ॥ ४.११.८९ ॥
येथे तुझे बल अधिक की त्याचे, हे ओळखता येत नाही; ओल्या आणि सुक्या यांत हा मोठा फरक आहे, हे राघवा.
4.11.90
स एव संशयस्तात तव तस्य च यद्बलम्।
सालमेकं विनिर्भिद्य भवेद् व्यक्तिर्बलाबले ॥ ४.११.९० ॥
हे तात, तुझे आणि त्याचे बल यांबाबत तीच शंका आहे; एक साल वृक्ष भेदल्यावरच बल व दुर्बलता स्पष्ट होईल.
4.11.91
कृत्वैतत् कार्मुकं सज्यं हस्तिहस्तमिवाततम्।
आकर्णपूर्णमायम्य विसृजस्व महाशरम् ॥ ४.११.९१ ॥
या धनुष्याला दोरी लावून, हत्तीच्या सोंडेसारखे ताणून, कानापर्यंत पूर्ण ओढून महाबाण सोडा.
4.11.92
इमं हि सालं प्रहितस्त्वया शरो
न संशयोऽत्रास्ति विदारयिष्यति।
अलं विमर्शेन मम प्रियं ध्रुवं
कुरुष्व राजन् प्रतिशापितो मया ॥ ४.११.९२ ॥
तुम्ही सोडलेला हा बाण या साल वृक्षाला निश्चितपणे भेदेल, यात संशय नाही. हे राजा, फार विचार करू नका; माझे प्रिय अवश्य करा, तुम्ही माझ्या शपथेने बांधलेले आहात.
4.11.93
यथा हि तेजःसु वरः सदारवि-
र्यथा हि शैलो हिमवान् महाद्रिषु।
यथा चतुष्पात्सु च केसरी वर-
स्तथा नराणामसि विक्रमे वरः ॥ ४.११.९३ ॥
तेजस्वींमध्ये जसा सूर्य श्रेष्ठ, महापर्वतांमध्ये जसा हिमवान श्रेष्ठ, चतुष्पाद प्राण्यांमध्ये जसा सिंह श्रेष्ठ, तसेच तुम्ही मनुष्यांमध्ये पराक्रमात श्रेष्ठ आहात.