वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.12.1
एतच्च वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम्।
प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम् ॥ ४.१२.१ ॥
सुग्रीवाचे हे सुभाषित वचन ऐकून महातेजस्वी रामाने विश्वास देण्यासाठी धनुष्य उचलले.
4.12.2
स गृहीत्वा धनुर्घोरं शरमेकं च मानदः।
सालमुद्दिश्य चिक्षेप पूरयन् स रवैर्दिशः ॥ ४.१२.२ ॥
त्या मानदात्याने भयानक धनुष्य आणि एक बाण घेऊन सालवृक्षाला लक्ष्य करून सोडला; आपल्या ध्वनीने दिशा भरून टाकल्या.
4.12.3
स विसृष्टो बलवता बाणः स्वर्णपरिष्कृतः।
भित्त्वा सालान् गिरिप्रस्थं सप्तं भूमिं विवेश ह ॥ ४.१२.३ ॥
बलवानाने सोडलेला तो सोन्याने सजवलेला बाण सालवृक्षांना आणि पर्वताच्या पठाराला भेदून सातव्या भूमीत शिरला.
4.12.4
सायकस्तु मुहूर्तेन सालान् भित्त्वा महाजवः।
निष्पत्य च पुनस्तूणं तमेव प्रविवेश ह ॥ ४.१२.४ ॥
तो महावेगवान बाण क्षणार्धात सालवृक्षांना भेदून बाहेर येऊन पुन्हा त्याच भात्यात शिरला.
4.12.5
तान् दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान् सालान् वानरपुङ्गवः।
रामस्य शरवेगेन विस्मयं परमं गतः ॥ ४.१२.५ ॥
रामाच्या बाणाच्या वेगाने भेदलेले ते सात सालवृक्ष पाहून वानरश्रेष्ठ सुग्रीव परम विस्मयाला प्राप्त झाला.
4.12.6
स मूर्ध्ना न्यपतद् भूमौ प्रलम्बीकृतभूषणः।
सुग्रीवः परमप्रीतो राघवाय कृताञ्जलिः ॥ ४.१२.६ ॥
अत्यंत प्रसन्न झालेला सुग्रीव, आपली आभूषणे लोंबत असताना, हात जोडून राघवासमोर मस्तकाने भूमीवर पडला.
4.12.7
इदं चोवाच धर्मज्ञं कर्मणा तेन हर्षितः।
रामं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरमवस्थितम् ॥ ४.१२.७ ॥
त्या कृत्याने हर्षित होऊन त्याने धर्मज्ञ, सर्वास्त्रवेत्त्यांत श्रेष्ठ, शूर आणि स्थिरपणे उभ्या असलेल्या रामाला हे सांगितले.
4.12.8
सेन्द्रानपि सुरान् सर्वांस्त्वं बाणैः पुरुषर्षभ।
समर्थः समरे हन्तुं किं पुनर्वालिनं प्रभो ॥ ४.१२.८ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, प्रभो! इंद्रासह सर्व देवांनाही युद्धात बाणांनी मारण्यास तुम्ही समर्थ आहात; मग वालीला मारण्याची गोष्टच काय!
4.12.9
येन सप्त महासाला गिरिर्भूमिश्च दारिताः।
बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः ॥ ४.१२.९ ॥
एकाच बाणाने सात महासाल वृक्ष, पर्वत आणि भूमी फोडणाऱ्या हे काकुत्स्था! रणाग्रभागी तुमच्यासमोर कोण उभा राहू शकेल?
4.12.10
अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिरद्य परा मम।
सुहृदं त्वां समासाद्य महेन्द्रवरुणोपमम् ॥ ४.१२.१० ॥
आज माझा शोक नाहीसा झाला; आज मला परम आनंद झाला, महेंद्र आणि वरुणासारखा तुमच्यासारखा मित्र मिळाल्यामुळे.
4.12.11
तमद्यैव प्रियार्थं मे वैरिणं भ्रातृरूपिणम्।
वालिनं जहि काकुत्स्थ मया बद्धोऽयमञ्जलिः ॥ ४.१२.११ ॥
हे काकुत्स्था! आजच माझ्या प्रिय हितासाठी भावाच्या रूपातील माझा शत्रू वालीला मारा; मी हा अंजलि बांधला आहे.
4.12.12
ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवं प्रियदर्शनम्।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुगतं वचः ॥ ४.१२.१२ ॥
तेव्हा महाप्राज्ञ रामाने प्रियदर्शन सुग्रीवाला आलिंगन देऊन लक्ष्मणाकडे पाहत हे वचन उच्चारले.
4.12.13
अस्माद्गच्छाम किष्किन्धां क्षिप्रं गच्छ त्वमग्रतः।
गत्वा चाह्वय सुग्रीव वालिनं भ्रातृगन्धिनम् ॥ ४.१२.१३ ॥
येथून आपण किष्किन्धेला जाऊ. तू लवकर पुढे जा, जाऊन सुग्रीवाला बोलाव आणि भावाच्या गंधाने युक्त वालीलाही बोलाव.
4.12.14
सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम्।
वृक्षैरात्मानमावृत्य ह्यतिष्ठन् गहने वने ॥ ४.१२.१४ ॥
ते सर्वजण लवकर वालीच्या किष्किन्धा नगरीत जाऊन, वृक्षांनी स्वतःला झाकून घनदाट अरण्यात उभे राहिले.
4.12.15
सुग्रीवोऽप्यनदद् घोरं वालिनो ह्वानकारणात्।
गाढं परिहितो वेगान्नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम् ॥ ४.१२.१५ ॥
वालीला आव्हान देण्यासाठी सुग्रीवानेही भयंकर गर्जना केली. घट्ट सज्ज होऊन वेगाने गर्जना करत तो जणू आकाश फाडत होता.
4.12.16
तं श्रुत्वा निनदं भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः।
निष्पपात सुसंरब्धो भास्करोऽस्ततटादिव ॥ ४.१२.१६ ॥
भावाची ती गर्जना ऐकून महाबली वाली क्रोधाने पेटला आणि अस्ताचलाच्या किनाऱ्यावरून सूर्य उगवावा तसा अत्यंत संतापाने बाहेर पडला.
4.12.17
ततः सुतुमुलं युद्धं वालिसुग्रीवयोरभूत्।
गगने ग्रहयोर्घोरं बुधाङ्गारकयोरिव ॥ ४.१२.१७ ॥
तेव्हा वाली आणि सुग्रीव यांच्यात अत्यंत भयानक युद्ध झाले; आकाशात बुध आणि मंगळ या ग्रहांच्या भयंकर संघर्षासारखे.
4.12.18
तलैरशनिकल्पैश्च वज्रकल्पैश्च मुष्टिभिः।
जघ्नतुः समरेऽन्योन्यं भ्रातरौ क्रोधमूर्च्छितौ ॥ ४.१२.१८ ॥
वज्रासारख्या तळव्यांनी आणि मुठींनी दोन्ही भाऊ युद्धात एकमेकांवर प्रहार करू लागले; क्रोधाने बेहोश होऊन.
4.12.19
ततो रामो धनुष्पाणिस्तावुभौ समुदैक्षत।
अन्योन्यसदृशौ वीरावुभौ देवाविवाश्विनौ ॥ ४.१२.१९ ॥
तेव्हा धनुष्य हाती घेतलेल्या रामाने त्या दोघांकडे नीट पाहिले. एकमेकांसारखे ते दोन वीर जणू अश्विनीकुमारांसारखे दिसत होते.
4.12.20
यन्नावगच्छत् सुग्रीवं वालिनं वापि राघवः।
ततो न कृतवान् बुद्धिं मोक्तुमन्तकरं शरम् ॥ ४.१२.२० ॥
सुग्रीव आणि वाली यांना राघवाला ओळखता आले नाही, म्हणून मृत्यू आणणारा बाण सोडण्याचा निर्णय त्याने घेतला नाही.
4.12.21
एतस्मिन्नन्तरे भग्नः सुग्रीवस्तेन वालिना।
अपश्यन् राघवं नाथमृष्यमूकं प्रदुद्रुवे ॥ ४.१२.२१ ॥
याच वेळी वालीने पराभूत केलेला सुग्रीव, आपला स्वामी राघव दिसत नसल्याने ऋष्यमूकाकडे पळाला.
4.12.22
क्लान्तो रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः।
वालिनाभिद्रुतः क्रोधात् प्रविवेश महावनम् ॥ ४.१२.२२ ॥
थकलेला, रक्ताने माखलेल्या शरीराचा, प्रहारांनी जर्जर झालेला, वालीने रागाने पाठलाग केलेला सुग्रीव एका महाअरण्यात शिरला.
4.12.23
तं प्रविष्टं वनं दृष्ट्वा वाली शापभयात् ततः।
मुक्तो ह्यसि त्वमित्युक्त्वा स निवृत्तो महाबलः ॥ ४.१२.२३ ॥
तो वनात शिरलेला पाहून, शापाच्या भीतीने वाली म्हणाला, "तू सुटलास," आणि तो महाबलवान परत फिरला.
4.12.24
राघवोऽपि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता।
तदेव वनमागच्छत् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ४.१२.२४ ॥
राघवही आपल्या भावासह आणि हनुमानासह त्याच वनात आला, जिथे वानर सुग्रीव होता.
4.12.25
तं समीक्ष्यागतं रामं सुग्रीवः सहलक्ष्मणम्।
ह्रीमान् दीनमुवाचेदं वसुधामवलोकयन् ॥ ४.१२.२५ ॥
लक्ष्मणासह आलेल्या रामाला पाहून लज्जित झालेला सुग्रीव दीन होऊन भूमीकडे पाहत हे म्हणाला.
4.12.26
आह्वयस्वेति मामुक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम्।
वैरिणा घातयित्वा च किमिदानीं त्वया कृतम् ॥ ४.१२.२६ ॥
"मला आव्हान दे" असे सांगून, पराक्रम दाखवून, शत्रूकडून मला मार खायला लावून, आता तू काय केलेस?
4.12.27
तामेव वेलां वक्तव्यं त्वया राघव तत्त्वतः।
वालिनं न निहन्मीति ततो नाहमितो व्रजे ॥ ४.१२.२७ ॥
हे राघवा, तेव्हाच तू खरे सांगायला हवे होते—"मी वालीला मारणार नाही"; तर मी येथून गेलो नसतो.
4.12.28
तस्य चैवं ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।
करुणं दीनया वाचा राघवः पुनरब्रवीत् ॥ ४.१२.२८ ॥
महात्मा सुग्रीव असे बोलत असताना, राघव करुण आणि दीन स्वराने पुन्हा म्हणाला.
4.12.29
सुग्रीव श्रूयतां तात क्रोधश्च व्यपनीयताम्।
कारणं येन बाणोऽयं स मया न विसर्जितः ॥ ४.१२.२९ ॥
हे सुग्रीवा, ऐक, प्रिया; राग सोडून दे. ज्या कारणाने मी हा बाण सोडला नाही, ते कारण ऐक.
4.12.30
अलंकारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च।
त्वं च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम् ॥ ४.१२.३० ॥
हे सुग्रीवा, अलंकार, वेष, आकार आणि चालीने तू आणि वाली एकमेकांसारखे आहात.
4.12.31
स्वरेण वर्चसा चैव प्रेक्षितेन च वानर।
विक्रमेण च वाक्यैश्च व्यक्तिं वां नोपलक्षये ॥ ४.१२.३१ ॥
हे वानरा, स्वर, तेज, दृष्टी, पराक्रम आणि शब्द यांवरूनही मला तुमच्या दोघांमधील फरक ओळखता येत नाही.
4.12.32
ततोऽहं रूपसादृश्यान्मोहितो वानरोत्तम।
नोत्सृजामि महावेगं शरं शत्रुनिबर्हणम् ॥ ४.१२.३२ ॥
हे श्रेष्ठ वानरा, रूपसादृश्यामुळे मोहित होऊन मी शत्रुसंहारक महावेगवान बाण सोडला नाही.
4.12.33
जीवितान्तकरं घोरं सादृश्यात् तु विशङ्कितः।
मूलघातो न नौ स्याद्धि द्वयोरिति कृतो मया ॥ ४.१२.३३ ॥
प्राणांतक भयंकर बाण; साम्यामुळे शंकित होऊन, आपल्या दोघांचाही समूळ नाश होईल असे मला वाटले.
4.12.34
त्वयि वीर विपन्ने हि अज्ञानाल्लाघवान्मया।
मौढ्यं च मम बाल्यं च ख्यापितं स्यात् कपीश्वर ॥ ४.१२.३४ ॥
हे वीरा, तू मेला असतास तर अज्ञान आणि घाईमुळे माझा मूर्खपणा आणि बालिशपणा जगजाहीर झाला असता, हे कपीश्वरा.
4.12.35
दत्ताभयवधो नाम पातकं महदद्भुतम्।
अहं च लक्ष्मणश्चैव सीता च वरवर्णिनी ॥ ४.१२.३५ ॥
अभय दिलेल्याचा वध हे महान आणि अद्भुत पाप आहे; मी, लक्ष्मण आणि सुंदर वर्णाची सीता (त्याचे परिणाम भोगू).
4.12.36
त्वदधीना वयं सर्वे वनेऽस्मिन् शरणं भवान्।
तस्माद् युध्यस्व भूयस्त्वं मा माशङ्कीश्च वानर ॥ ४.१२.३६ ॥
या वनात आम्ही सर्व तुझ्यावर अवलंबून आहोत; तूच आमचा आश्रय आहेस. म्हणून, हे वानरा, पुन्हा युद्ध कर, शंका धरू नकोस.
4.12.37
एतन्मुहूर्ते तु मया पश्य वालिनमाहवे।
निरस्तमिषुणैकेन चेष्टमानं महीतले ॥ ४.१२.३७ ॥
या क्षणीच युद्धात माझ्या एकाच बाणाने पाडले गेलेले, जमिनीवर तडफडणारे वालीला पाहा.
4.12.38
अभिज्ञानं कुरुष्व त्वमात्मनो वानरेश्वर।
येन त्वामभिजानीयां द्वन्द्वयुद्धमुपागतम् ॥ ४.१२.३८ ॥
हे वानरेश्वरा, द्वंद्वयुद्धासाठी आलेल्या तुला मी ओळखू शकेन अशी स्वतःची एक खूण ठेव.
4.12.39
गजपुष्पीमिमां फुल्लामुत्पाट्य शुभलक्षणाम्।
कुरु लक्ष्मण कण्ठेऽस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ ४.१२.३९ ॥
लक्ष्मणा, उमललेले हे शुभलक्षणी गजपुष्पी तोडून महात्मा सुग्रीवाच्या गळ्यात घाल.
4.12.40
ततो गिरितटे जातामुत्पाट्य कुसुमायुताम्।
लक्ष्मणो गजपुष्पीं तां तस्य कण्ठे व्यसर्जयत् ॥ ४.१२.४० ॥
मग पर्वतउतारावर उगवलेली, फुलांनी भरलेली ती गजपुष्पी तोडून लक्ष्मणाने तिला त्याच्या गळ्यात घातली.
4.12.41
स तया शुशुभे श्रीमाँल्लतया कण्ठसक्तया।
मालयेव बलाकानां ससंध्य इव तोयदः ॥ ४.१२.४१ ॥
तो तेजस्वी गळ्याला चिकटलेल्या त्या वेलीसारख्या माळेने शोभला; बगळ्यांच्या रांगेसह संध्याकाळच्या मेघासारखा.
4.12.42
विभ्राजमानो वपुषा रामवाक्यसमाहितः।
जगाम सह रामेण किष्किन्धां पुनराप सः ॥ ४.१२.४२ ॥
देहाने तेजाळत, रामाच्या शब्दांत मन एकाग्र करून तो रामासोबत पुन्हा किष्किंधेला परतला.