વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 4.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.16.1
तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम्।
वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ४.१६.१ ॥
આ રીતે બોલતી, ચંદ્રસમાન મુખવાળી તારાને વાલીએ ઠપકો આપ્યો અને આ વચન કહ્યું.
4.16.2
गर्जतोऽस्य सुसंरब्धं भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः।
मर्षयिष्यामि केनापि कारणेन वरानने ॥ ४.१६.२ ॥
ગર્જના કરતા, અત્યંત ક્રોધિત, ભાઈના શત્રુના, ખાસ કરીને — હે સુંદર મુખવાળી, કોઈ પણ કારણથી હું તે સહન કરીશ.
4.16.3
अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम्।
धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते ॥ ४.१६.३ ॥
યુદ્ધોમાં પરાજિત ન થનારા અને પાછા ન હટનારા શૂરવીરો માટે, અપમાન સહન કરવું મૃત્યુ કરતાં પણ વધુ ખરાબ છે, હે ભીરુ.
4.16.4
सोढुं न च समर्थोऽहं युद्धकामस्य संयुगे।
सुग्रीवस्य च संरम्भं हीनग्रीवस्य गर्जितम् ॥ ४.१६.४ ॥
યુદ્ધની ઇચ્છા રાખનાર સુગ્રીવનો ક્રોધ અને તે હીનગ્રીવની ગર્જના સહન કરવા હું સમર્થ નથી.
4.16.5
न च कार्यो विषादस्ते राघवं प्रति मत्कृते।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च कथं पापं करिष्यति ॥ ४.१६.५ ॥
મારા કારણે રાઘવ (રામ) વિશે તારે વિષાદ ન કરવો જોઈએ. ધર્મજ્ઞ અને કૃતજ્ઞ એવો તે પાપ કેવી રીતે કરશે?
4.16.6
निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयोऽनुगच्छसि।
सौहृदं दर्शितं तावन्मयि भक्तिस्त्वया कृता ॥ ४.१६.६ ॥
સ્ત્રીઓ સાથે પાછી ફર. કેમ વારંવાર મારી પાછળ આવે છે? અત્યાર સુધી તેં મારા પ્રત્યે સૌહાર્દ બતાવ્યું અને ભક્તિ કરી.
4.16.7
प्रतियोत्स्याम्यहं गत्वा सुग्रीवं जहि सम्भ्रमम्।
दर्पं चास्य विनेष्यामि न च प्राणैर्वियोक्ष्यते ॥ ४.१६.७ ॥
હું જઈને સુગ્રીવ સાથે લડીશ. ગભરાટ છોડી દે. તેનો ગર્વ હું ઉતારીશ; તે પ્રાણથી વિખૂટો થયા વિના નહીં રહે.
4.16.8
अहं ह्याजिस्थितस्यास्य करिष्यामि यदीप्सितम्।
वृक्षैर्मुष्टिप्रहारैश्च पीडितः प्रतियास्यति ॥ ४.१६.८ ॥
યુદ્ધમાં ઊભેલા તેની સાથે હું જે ઇચ્છું છું તે કરીશ. વૃક્ષો અને મુક્કાના પ્રહારોથી પીડાઈને તે પાછો જશે.
4.16.9
न मे गर्वितमायस्तं सहिष्यति दुरात्मवान्।
कृतं तारे सहायत्वं दर्शितं सौहृदं मयि ॥ ४.१६.९ ॥
આ દુરાત્મા મારો ગર્વિષ્ઠ પ્રયત્ન સહન નહીં કરે. તારા, તેં સહાયતા કરી; મારા પ્રત્યે મૈત્રી બતાવી.
4.16.10
शापितासि मम प्राणैर्निवर्तस्व जनेन च।
अलं जित्वा निवर्तिष्ये तमहं भ्रातरं रणे ॥ ४.१६.१० ॥
મારા પ્રાણના સોગંદ, લોકો સાથે પાછી જા. તે ભાઈને યુદ્ધમાં જીતીને હું પાછો ફરીશ.
4.16.11
तं तु तारा परिष्वज्य वालिनं प्रियवादिनी।
चकार रुदती मन्दं दक्षिणा सा प्रदक्षिणम् ॥ ४.१६.११ ॥
પ્રિયવચન બોલનારી તારાએ વાલીને આલિંગન આપ્યું, અને રડતાં રડતાં ધીમેથી જમણી બાજુથી તેની પ્રદક્ષિણા કરી.
4.16.12
ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा मन्त्रविद् विजयैषिणी।
अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता ॥ ४.१६.१२ ॥
પછી મંત્રજ્ઞ અને વિજયની ઇચ્છા રાખતી તારાએ સ્વસ્ત્યયન કરીને, શોકથી મોહિત થઈ સ્ત્રીઓ સાથે અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો.
4.16.13
प्रविष्टायां तु तारायां सह स्त्रीभिः स्वमालयम्।
नगर्या निर्ययौ क्रुद्धो महासर्प इव श्वसन् ॥ ४.१६.१३ ॥
તારા સ્ત્રીઓ સાથે પોતાના મહેલમાં પ્રવેશી ગયા પછી, ક્રોધિત વાલી મહાસર્પની જેમ ફૂંફાડા મારતો નગરમાંથી બહાર નીકળ્યો.
4.16.14
स निःश्वस्य महारोषो वाली परमवेगवान्।
सर्वतश्चारयन् दृष्टिं शत्रुदर्शनकांक्षया ॥ ४.१६.१४ ॥
અતિ ક્રોધિત અને અત્યંત વેગવાન વાલી ઊંડો નિસાસો નાખીને, શત્રુને જોવાની ઇચ્છાથી ચારેય બાજુ નજર ફેરવવા લાગ્યો.
4.16.15
स ददर्श ततः श्रीमान् सुग्रीवं हेमपिङ्गलम्।
सुसंवीतमवष्टब्धं दीप्यमानमिवानलम् ॥ ४.१६.१५ ॥
ત્યારે તેજસ્વી વાલીએ સોનેરી પીળા સુગ્રીવને જોયો; સારી રીતે સજ્જ અને તૈયાર ઊભેલો સુગ્રીવ સળગતા અગ્નિની જેમ ઝળહળતો હતો.
4.16.16
तं स दृष्ट्वा महाबाहुः सुग्रीवं पर्यवस्थितम्।
गाढं परिदधे वासो वाली परमकोपनः ॥ ४.१६.१६ ॥
તે મહાબાહુ વાલીએ દૃઢતાથી ઊભેલા સુગ્રીવને જોયો, અને અત્યંત ક્રોધે ભરાઈને પોતાનું વસ્ત્ર ચુસ્ત રીતે બાંધી લીધું.
4.16.17
स वाली गाढसंवीतो मुष्टिमुद्यम्य वीर्यवान्।
सुग्रीवमेवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः ॥ ४.१६.१७ ॥
ચુસ્ત વસ્ત્ર બાંધેલો પરાક્રમી વાલી મુઠ્ઠી ઉગામીને, યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈને સીધો સુગ્રીવની સામે ગયો.
4.16.18
श्लिष्टं मुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरमागतः।
सुग्रीवोऽपि समुद्दिश्य वालिनं हेममालिनम् ॥ ४.१६.१८ ॥
બંધ મુઠ્ઠી પૂરી ઉગામીને, વધુ ક્રોધે આવેલો સુગ્રીવ પણ સોનાની માળા પહેરેલા વાલીને લક્ષ્ય બનાવીને આગળ વધ્યો.
4.16.19
तं वाली क्रोधताम्राक्षः सुग्रीवं रणकोविदम्।
आपतन्तं महावेगमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४.१६.१९ ॥
ક્રોધથી લાલ નેત્રોવાળા વાલીએ, યુદ્ધકુશળ સુગ્રીવને મહાવેગથી પોતાની તરફ ધસી આવતા જોઈને આ વચનો કહ્યાં.
4.16.20
एष मुष्टिर्महान् बद्धो गाढः सुनियताङ्गुलिः।
मया वेगविमुक्तस्ते प्राणानादाय यास्यति ॥ ४.१६.२० ॥
આ મારી મોટી, મજબૂત બંધ કરેલી મુઠ્ઠી છે; આંગળીઓ બરાબર વળેલી છે. મારા વેગથી છોડાયેલી આ તારા પ્રાણ લઈને જશે.
4.16.21
एवमुक्तस्तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनमब्रवीत्।
तव चैष हरन् प्राणान् मुष्टिः पततु मूर्धनि ॥ ४.१६.२१ ॥
આમ કહેવાતા સુગ્રીવે ક્રોધે ભરાઈને વાલીને કહ્યું: 'તારા પ્રાણ હરનારી આ મુઠ્ઠી તારા જ માથા પર પડો!'
4.16.22
ताडितस्तेन तं क्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः।
अभवच्छोणितोद्गारी सापीड इव पर्वतः ॥ ४.१६.२२ ॥
તેના પ્રહારથી ઘવાયેલો વાલી ક્રોધે ભરાઈ વેગથી તેના પર ધસ્યો; લોહી ઓકતો તે શિખરવાળા પર્વત જેવો થયો.
4.16.23
सुग्रीवेण तु निःशङ्कं सालमुत्पाट्य तेजसा।
गात्रेष्वभिहतो वाली वज्रेणेव महागिरिः ॥ ४.१६.२३ ॥
સુગ્રીવે નિર્ભયપણે એક સાલવૃક્ષ બળપૂર્વક ઉખેડીને વાલીના અંગો પર પ્રહાર કર્યો; વજ્રથી મહાપર્વત પર પ્રહાર થાય તેમ વાલી ઘવાયો.
4.16.24
स तु वृक्षेण निर्भग्नः सालताडनविह्वलः।
गुरुभारभराक्रान्ता नौः ससार्थेव सागरे ॥ ४.१६.२४ ॥
તે વૃક્ષથી ભાંગી પડ્યો અને સાલના પ્રહારથી વિહ્વળ થયો; ભારે બોજથી દબાયેલી નાવ વેપારીઓ સહિત સમુદ્રમાં ડગમગે તેમ તે થયો.
4.16.25
तौ भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगितौ।
प्रवृद्धौ घोरवपुषौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे ॥ ४.१६.२५ ॥
તે બંને ભયંકર બળ અને પરાક્રમવાળા, ગરુડ સમાન વેગવાળા, વધેલા ભયાનક દેહવાળા હતા; આકાશમાં ચંદ્ર અને સૂર્ય જેવા હતા.
4.16.26
परस्परममित्रघ्नौ छिद्रान्वेषणतत्परौ।
ततोऽवर्धत वाली तु बलवीर्यसमन्वितः ॥ ४.१६.२६ ॥
તે બંને શત્રુસંહારક હતા અને એકબીજા પર તક શોધવામાં તત્પર હતા. ત્યારે બળ અને વીર્યથી યુક્ત વાલી વધુ વધ્યો.
4.16.27
सूर्यपुत्रो महावीर्यः सुग्रीवः परिहीयत।
वालिना भग्नदर्पस्तु सुग्रीवो मन्दविक्रमः ॥ ४.१६.२७ ॥
સૂર્યપુત્ર મહાવીર્યવાન સુગ્રીવ ક્ષીણ થવા લાગ્યો. વાલીથી તેનો ગર્વ ભાંગ્યો અને સુગ્રીવનો પરાક્રમ મંદ પડ્યો.
4.16.28
वालिनं प्रति सामर्षो दर्शयामास राघवम्।
वृक्षैः सशाखैः शिखरैर्वज्रकोटिनिभैर्नखैः ॥ ४.१६.२८ ॥
વાલી પ્રત્યે ક્રોધપૂર્વક તેણે રાઘવ (રામ)ને બતાવ્યું—ડાળીઓ સહિતનાં વૃક્ષો વડે, શિખરો વડે અને વજ્રની અણી જેવા નખો વડે.
4.16.29
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिर्बाहुभिश्च पुनः पुनः।
तयोर्युद्धमभूद्घोरं वृत्रवासवयोरिव ॥ ४.१६.२९ ॥
મુઠ્ઠીઓ, ઘૂંટણો, પગો અને બાહુઓ વડે વારંવાર—તે બંને વચ્ચે વૃત્ર અને વાસવ (ઇન્દ્ર) જેવું ભયંકર યુદ્ધ થયું.
4.16.30
तौ शोणिताक्तौ युध्येतां वानरौ वनचारिणौ।
मेघाविव महाशब्दैस्तर्जमानौ परस्परम् ॥ ४.१६.३० ॥
લોહીથી ખરડાયેલા તે બંને વાનરો, વનમાં વિચરનારા, વાદળો સમાન મોટી ગર્જનાઓ વડે એકબીજાને ધમકાવતા યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
4.16.31
हीयमानमथापश्यत् सुग्रीवं वानरेश्वरम्।
प्रेक्षमाणं दिशश्चैव राघवः स मुहुर्मुहुः ॥ ४.१६.३१ ॥
પછી રાઘવે વાનરેશ્વર સુગ્રીવને ક્ષીણ થતા અને વારંવાર દિશાઓ તરફ જોતા જોયો.
4.16.32
ततो रामो महातेजा आर्तं दृष्ट्वा हरीश्वरम्।
स शरं वीक्षते वीरो वालिनो वधकांक्षया ॥ ४.१६.३२ ॥
પછી મહાતેજસ્વી રામે વાનરેશ્વરને પીડિત જોઈને વાલીના વધની ઇચ્છાથી પોતાના બાણ તરફ જોયું.
4.16.33
ततो धनुषि संधाय शरमाशीविषोपमम्।
पूरयामास तच्चापं कालचक्रमिवान्तकः ॥ ४.१६.३३ ॥
પછી ઝેરી સર્પ જેવું બાણ ધનુષ પર ચઢાવી, કાળચક્ર લઈને ઊભેલા યમની જેમ તેમણે ધનુષ્ય પૂરેપૂરું ખેંચ્યું.
4.16.34
तस्य ज्यातलघोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः।
प्रदुद्रुवुर्मृगाश्चैव युगान्त इव मोहिताः ॥ ४.१६.३४ ॥
તેમના ધનુષની પણછના અવાજથી પક્ષીરાજો અને મૃગો ભયભીત થઈ, યુગાંત જેવા વ્યાકુળ થઈ ભાગી ગયા.
4.16.35
मुक्तस्तु वज्रनिर्घोषः प्रदीप्ताशनिसंनिभः।
राघवेण महाबाणो वालिवक्षसि पातितः ॥ ४.१६.३५ ॥
રાઘવે છોડેલું તે મહાબાણ વજ્રના ગર્જન સાથે, સળગતા વજ્ર જેવું વાલીની છાતી પર પડ્યું.
4.16.36
ततस्तेन महातेजा वीर्ययुक्तः कपीश्वरः।
वेगेनाभिहतो वाली निपपात महीतले ॥ ४.१६.३६ ॥
પછી તે બાણથી વેગપૂર્વક ઘવાયેલો, પરાક્રમી અને મહાતેજસ્વી વાનરેશ્વર વાલી ધરતી પર પડ્યો.
4.16.37
इन्द्रध्वज इवोद्धूतः पौर्णमास्यां महीतले।
आश्वयुक्समये मासि गतश्रीको विचेतनः।
बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली चार्तस्वरः शनैः ॥ ४.१६.३७ ॥
આશ્વયુજ માસની પૂનમે ઇન્દ્રધ્વજ ઉખડીને ભૂમિ પર પડે તેમ, શોભા ગુમાવી બેભાન થયેલો વાલી, આંસુથી રૂંધાયેલા કંઠે ધીમા સ્વરે આર્તનાદ કરવા લાગ્યો.
4.16.38
नरोत्तमः कालयुगान्तकोपमं
शरोत्तमं काञ्चनरूप्यभूषितम्।
ससर्ज दीप्तं तममित्रमर्दनं
सधूममग्निं मुखतो यथा हरः ॥ ४.१६.३८ ॥
નરોત્તમ (રામે) યુગાંતના કાળની ક્રોધાગ્નિ સમાન, સોના-ચાંદીથી શણગારેલું, શત્રુઓનું મર્દન કરનારું, દીપ્ત ઉત્તમ બાણ છોડ્યું; જેમ હર (શિવ) મુખમાંથી ધુમાડા સાથે અગ્નિ વહાવે છે તેમ.
4.16.39
अथोक्षितः शोणिततोयविस्रवैः
सुपुष्पिताशोक इवानिलोद्धतः।
विचेतनो वासवसूनुराहवे
प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत् क्षितिं गतः ॥ ४.१६.३९ ॥
ત્યારે લોહીના પ્રવાહોથી ભીંજાયેલો, પવનથી હલેલા પૂર્ણ ખીલેલા અશોક વૃક્ષ જેવો, યુદ્ધમાં બેભાન થયેલો વાસવપુત્ર (વાલી), પડી ગયેલા ઇન્દ્રધ્વજ જેમ ભૂમિ પર પડ્યો.