वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.16.1
तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम्।
वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ४.१६.१ ॥
असे बोलणाऱ्या, चंद्रासारख्या मुखाच्या ताराला वालीने दटावले आणि हे वचन म्हटले.
4.16.2
गर्जतोऽस्य सुसंरब्धं भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः।
मर्षयिष्यामि केनापि कारणेन वरानने ॥ ४.१६.२ ॥
गर्जणाऱ्या, अत्यंत संतप्त, भावाच्या शत्रूच्या, विशेषतः — हे सुंदर मुखी, कोणत्याही कारणाने मी ते सहन करीन.
4.16.3
अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम्।
धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते ॥ ४.१६.३ ॥
युद्धात पराजित न होणाऱ्या आणि मागे न हटणाऱ्या शूरांना, अपमान सहन करणे मृत्यूपेक्षाही वाईट आहे, हे भित्र्या.
4.16.4
सोढुं न च समर्थोऽहं युद्धकामस्य संयुगे।
सुग्रीवस्य च संरम्भं हीनग्रीवस्य गर्जितम् ॥ ४.१६.४ ॥
युद्धाची इच्छा करणाऱ्या सुग्रीवाचा संताप आणि त्या हीनग्रीवाची गर्जना सहन करण्यास मी समर्थ नाही.
4.16.5
न च कार्यो विषादस्ते राघवं प्रति मत्कृते।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च कथं पापं करिष्यति ॥ ४.१६.५ ॥
माझ्यासाठी राघवाबद्दल (रामाबद्दल) तुला खेद करू नये. धर्म जाणणारा आणि कृतज्ञ असा तो पाप कसे करील?
4.16.6
निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयोऽनुगच्छसि।
सौहृदं दर्शितं तावन्मयि भक्तिस्त्वया कृता ॥ ४.१६.६ ॥
स्त्रियांसह परत जा. पुन्हा पुन्हा माझ्यामागे का येतेस? आतापर्यंत तू माझ्याप्रती सौहार्द दाखवलेस आणि भक्ती केलीस.
4.16.7
प्रतियोत्स्याम्यहं गत्वा सुग्रीवं जहि सम्भ्रमम्।
दर्पं चास्य विनेष्यामि न च प्राणैर्वियोक्ष्यते ॥ ४.१६.७ ॥
मी जाऊन सुग्रीवाशी लढेन. घाबरणे सोडून दे. त्याचा गर्व मी उतरवीन; तो प्राणांना मुकल्याशिवाय राहणार नाही.
4.16.8
अहं ह्याजिस्थितस्यास्य करिष्यामि यदीप्सितम्।
वृक्षैर्मुष्टिप्रहारैश्च पीडितः प्रतियास्यति ॥ ४.१६.८ ॥
युद्धभूमीवर उभ्या असलेल्या त्याच्याशी मला जे हवे ते मी करीन. झाडांनी आणि मुष्टिप्रहारांनी पीडित होऊन तो परत जाईल.
4.16.9
न मे गर्वितमायस्तं सहिष्यति दुरात्मवान्।
कृतं तारे सहायत्वं दर्शितं सौहृदं मयि ॥ ४.१६.९ ॥
हा दुरात्मा माझा गर्विष्ठ प्रयत्न सहन करणार नाही. तारे, तू सहाय्य केलेस; माझ्यावर मैत्री दाखवलीस.
4.16.10
शापितासि मम प्राणैर्निवर्तस्व जनेन च।
अलं जित्वा निवर्तिष्ये तमहं भ्रातरं रणे ॥ ४.१६.१० ॥
माझ्या प्राणांची शपथ, लोकांसह परत जा. त्या भावाला रणांगणात जिंकून मी परत येईन.
4.16.11
तं तु तारा परिष्वज्य वालिनं प्रियवादिनी।
चकार रुदती मन्दं दक्षिणा सा प्रदक्षिणम् ॥ ४.१६.११ ॥
प्रिय बोलणारी तारा वालीला आलिंगन देऊन, रडत रडत हळूच उजवीकडून त्याची प्रदक्षिणा करती झाली.
4.16.12
ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा मन्त्रविद् विजयैषिणी।
अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता ॥ ४.१६.१२ ॥
नंतर मंत्रज्ञ आणि विजयाची इच्छा करणारी तारा स्वस्त्ययन करून, शोकाने मोहित होऊन स्त्रियांसह अंतःपुरात प्रवेशली.
4.16.13
प्रविष्टायां तु तारायां सह स्त्रीभिः स्वमालयम्।
नगर्या निर्ययौ क्रुद्धो महासर्प इव श्वसन् ॥ ४.१६.१३ ॥
तारा स्त्रियांसह आपल्या महालात प्रवेशल्यावर, क्रुद्ध झालेला वाली महासर्पाप्रमाणे फुत्कारत नगरातून बाहेर पडला.
4.16.14
स निःश्वस्य महारोषो वाली परमवेगवान्।
सर्वतश्चारयन् दृष्टिं शत्रुदर्शनकांक्षया ॥ ४.१६.१४ ॥
अत्यंत क्रोधित आणि अतिवेगवान वाली दीर्घ उसासा टाकून, शत्रू दिसेल या इच्छेने चहूकडे दृष्टी फिरवू लागला.
4.16.15
स ददर्श ततः श्रीमान् सुग्रीवं हेमपिङ्गलम्।
सुसंवीतमवष्टब्धं दीप्यमानमिवानलम् ॥ ४.१६.१५ ॥
तेव्हा त्या तेजस्वी वालीने सोनेरी पिंगट वर्णाच्या सुग्रीवाला पाहिले; उत्तम वस्त्रालंकार घालून सज्ज उभा असलेला सुग्रीव प्रज्वलित अग्नीसारखा तळपत होता.
4.16.16
तं स दृष्ट्वा महाबाहुः सुग्रीवं पर्यवस्थितम्।
गाढं परिदधे वासो वाली परमकोपनः ॥ ४.१६.१६ ॥
त्या महाबाहू वालीने दृढपणे उभ्या असलेल्या सुग्रीवाला पाहिले आणि अत्यंत क्रोधित होऊन आपले वस्त्र घट्ट बांधले.
4.16.17
स वाली गाढसंवीतो मुष्टिमुद्यम्य वीर्यवान्।
सुग्रीवमेवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः ॥ ४.१६.१७ ॥
घट्ट वस्त्र बांधलेला पराक्रमी वाली मूठ उगारून, युद्धासाठी सज्ज होऊन थेट सुग्रीवाच्या समोर गेला.
4.16.18
श्लिष्टं मुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरमागतः।
सुग्रीवोऽपि समुद्दिश्य वालिनं हेममालिनम् ॥ ४.१६.१८ ॥
घट्ट मूठ पूर्णपणे उगारून, अधिक क्रोधाने आलेल्या सुग्रीवानेही सुवर्णमाला घातलेल्या वालीला लक्ष्य करून पुढे पाऊल टाकले.
4.16.19
तं वाली क्रोधताम्राक्षः सुग्रीवं रणकोविदम्।
आपतन्तं महावेगमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४.१६.१९ ॥
क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांचा वाली, रणकुशल सुग्रीवाला प्रचंड वेगाने अंगावर येताना पाहून असे म्हणाला.
4.16.20
एष मुष्टिर्महान् बद्धो गाढः सुनियताङ्गुलिः।
मया वेगविमुक्तस्ते प्राणानादाय यास्यति ॥ ४.१६.२० ॥
ही माझी मोठी, घट्ट आवळलेली मूठ आहे; बोटे नीट मिटलेली आहेत. माझ्याकडून वेगाने सोडली गेलेली ही तुझे प्राण घेऊन जाईल.
4.16.21
एवमुक्तस्तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनमब्रवीत्।
तव चैष हरन् प्राणान् मुष्टिः पततु मूर्धनि ॥ ४.१६.२१ ॥
असे म्हटल्यावर संतप्त सुग्रीव वालीला म्हणाला: 'तुझे प्राण हरण करणारी ही मूठ तुझ्याच मस्तकावर पडो!'
4.16.22
ताडितस्तेन तं क्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः।
अभवच्छोणितोद्गारी सापीड इव पर्वतः ॥ ४.१६.२२ ॥
त्याच्या प्रहाराने घायाळ झालेला वाली संतापून वेगाने त्याच्यावर झेपावला; रक्त ओकणारा तो शिखरांसह असलेल्या पर्वतासारखा झाला.
4.16.23
सुग्रीवेण तु निःशङ्कं सालमुत्पाट्य तेजसा।
गात्रेष्वभिहतो वाली वज्रेणेव महागिरिः ॥ ४.१६.२३ ॥
सुग्रीवाने निःशंकपणे एक साल वृक्ष सामर्थ्याने उपटला आणि त्याने वालीच्या अंगांवर प्रहार केला; वज्राने महापर्वतावर प्रहार व्हावा तसा वाली आदळला.
4.16.24
स तु वृक्षेण निर्भग्नः सालताडनविह्वलः।
गुरुभारभराक्रान्ता नौः ससार्थेव सागरे ॥ ४.१६.२४ ॥
त्या वृक्षाने चूर्ण होऊन, सालाच्या प्रहाराने विव्हळ झालेला तो, जड ओझ्याने दबलेल्या नौकेप्रमाणे व्यापाऱ्यांसह समुद्रात डगमगू लागला.
4.16.25
तौ भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगितौ।
प्रवृद्धौ घोरवपुषौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे ॥ ४.१६.२५ ॥
ते दोघे भयंकर बल आणि पराक्रमाने युक्त, गरुडासमान वेगवान, वाढलेल्या भयानक रूपाचे होते; आकाशातील चंद्र आणि सूर्यासारखे दिसत होते.
4.16.26
परस्परममित्रघ्नौ छिद्रान्वेषणतत्परौ।
ततोऽवर्धत वाली तु बलवीर्यसमन्वितः ॥ ४.१६.२६ ॥
ते दोघे शत्रुसंहारक होते आणि एकमेकांवर संधी शोधण्यात तत्पर होते. तेव्हा बल आणि वीर्याने युक्त वाली अधिकच वाढला.
4.16.27
सूर्यपुत्रो महावीर्यः सुग्रीवः परिहीयत।
वालिना भग्नदर्पस्तु सुग्रीवो मन्दविक्रमः ॥ ४.१६.२७ ॥
सूर्याचा पुत्र महापराक्रमी सुग्रीव क्षीण होऊ लागला. वालीमुळे त्याचा अभिमान भंगला आणि सुग्रीवाचा पराक्रम मंदावला.
4.16.28
वालिनं प्रति सामर्षो दर्शयामास राघवम्।
वृक्षैः सशाखैः शिखरैर्वज्रकोटिनिभैर्नखैः ॥ ४.१६.२८ ॥
वालीविरुद्ध संतापाने त्याने राघवाला (रामाला) दाखवले—फांद्यांसह वृक्षांनी, शिखरांनी आणि वज्राच्या टोकासारख्या नखांनी.
4.16.29
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिर्बाहुभिश्च पुनः पुनः।
तयोर्युद्धमभूद्घोरं वृत्रवासवयोरिव ॥ ४.१६.२९ ॥
मुठींनी, गुडघ्यांनी, पायांनी आणि बाहूंनी वारंवार—त्या दोघांमध्ये वृत्र आणि वासवासारखे भयंकर युद्ध झाले.
4.16.30
तौ शोणिताक्तौ युध्येतां वानरौ वनचारिणौ।
मेघाविव महाशब्दैस्तर्जमानौ परस्परम् ॥ ४.१६.३० ॥
रक्ताने माखलेले ते दोन वानर, वनात फिरणारे, ढगांप्रमाणे मोठ्या गर्जनांनी एकमेकांना धमकावत लढू लागले.
4.16.31
हीयमानमथापश्यत् सुग्रीवं वानरेश्वरम्।
प्रेक्षमाणं दिशश्चैव राघवः स मुहुर्मुहुः ॥ ४.१६.३१ ॥
मग राघवाने वानरेश्वर सुग्रीव क्षीण होत चाललेला आणि वारंवार दिशांकडे पाहत असलेला पाहिला.
4.16.32
ततो रामो महातेजा आर्तं दृष्ट्वा हरीश्वरम्।
स शरं वीक्षते वीरो वालिनो वधकांक्षया ॥ ४.१६.३२ ॥
तेव्हा महातेजस्वी रामाने वानरेश्वराला पीडित पाहून वालीच्या वधाच्या इच्छेने आपल्या बाणाकडे पाहिले.
4.16.33
ततो धनुषि संधाय शरमाशीविषोपमम्।
पूरयामास तच्चापं कालचक्रमिवान्तकः ॥ ४.१६.३३ ॥
मग विषारी सर्पासारखा बाण धनुष्यावर जोडून, कालचक्र घेतलेल्या यमासारखे त्यांनी ते धनुष्य पूर्णपणे ओढले.
4.16.34
तस्य ज्यातलघोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः।
प्रदुद्रुवुर्मृगाश्चैव युगान्त इव मोहिताः ॥ ४.१६.३४ ॥
त्यांच्या धनुष्याच्या प्रत्यंचेच्या नादाने पक्ष्यांचे राजे आणि मृग घाबरून, युगांताप्रमाणे गोंधळून पळून गेले.
4.16.35
मुक्तस्तु वज्रनिर्घोषः प्रदीप्ताशनिसंनिभः।
राघवेण महाबाणो वालिवक्षसि पातितः ॥ ४.१६.३५ ॥
राघवाने सोडलेला तो महाबाण वज्राच्या गर्जनेप्रमाणे, पेटत्या विजेसारखा वालीच्या छातीवर पडला.
4.16.36
ततस्तेन महातेजा वीर्ययुक्तः कपीश्वरः।
वेगेनाभिहतो वाली निपपात महीतले ॥ ४.१६.३६ ॥
मग त्या बाणाने वेगाने आघात झालेला, पराक्रमी आणि महातेजस्वी वानरेश्वर वाली जमिनीवर कोसळला.
4.16.37
इन्द्रध्वज इवोद्धूतः पौर्णमास्यां महीतले।
आश्वयुक्समये मासि गतश्रीको विचेतनः।
बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली चार्तस्वरः शनैः ॥ ४.१६.३७ ॥
आश्वयुज महिन्यातील पौर्णिमेला इंद्रध्वज उखडून जमिनीवर पडावा तसा, तेज हरपलेला आणि बेशुद्ध झालेला वाली, अश्रूंनी कंठ दाटून मंद आवाजात आर्तपणे विव्हळला.
4.16.38
नरोत्तमः कालयुगान्तकोपमं
शरोत्तमं काञ्चनरूप्यभूषितम्।
ससर्ज दीप्तं तममित्रमर्दनं
सधूममग्निं मुखतो यथा हरः ॥ ४.१६.३८ ॥
नरोत्तम (राम) युगांताच्या कालाच्या क्रोधासारखा, सोन्या-चांदीने सजवलेला, शत्रुमर्दन करणारा, तेजस्वी उत्तम बाण सोडला; हर (शिव) मुखातून धुरासह अग्नी सोडतात तसा.
4.16.39
अथोक्षितः शोणिततोयविस्रवैः
सुपुष्पिताशोक इवानिलोद्धतः।
विचेतनो वासवसूनुराहवे
प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत् क्षितिं गतः ॥ ४.१६.३९ ॥
तेव्हा रक्ताच्या प्रवाहांनी भिजलेला, वाऱ्याने हलवलेल्या पूर्ण फुललेल्या अशोक वृक्षासारखा, युद्धात बेशुद्ध झालेला वासवपुत्र (वाली) पाडलेल्या इंद्रध्वजासारखा जमिनीवर पडला.