વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 4.17
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.17.1
ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः।
पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः ॥ ४.१७.१ ॥
રામના બાણથી ઘાયલ થયેલો રણકર્કશ વાલી, કપાયેલા વૃક્ષની જેમ અચાનક પડ્યો.
4.17.2
स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः।
अपतद् देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः ॥ ४.१७.२ ॥
સર્વ અંગો ભૂમિ પર ઢળીને, તપેલા સોનાના આભૂષણોથી શોભતો તે દેવરાજ ઇન્દ્રની છૂટેલી રશ્મિઓવાળી ધ્વજાની જેમ પડ્યો.
4.17.3
अस्मिन् निपतिते भूमौ हर्यृक्षाणां गणेश्वरे।
नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत मेदिनी ॥ ४.१७.३ ॥
વાનર-ઋક્ષોના ગણેશ્વર ભૂમિ પર પડતાં, ચંદ્ર ખોવાયેલા આકાશની જેમ પૃથ્વી શોભી નહીં.
4.17.4
भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः।
न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ॥ ४.१७.४ ॥
ભૂમિ પર પડ્યા છતાં તે મહાત્માના દેહને શ્રી, પ્રાણ, તેજ કે પરાક્રમ છોડ્યાં નહોતાં.
4.17.5
शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी रत्नभूषिता।
दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेजः श्रियं च सा ॥ ४.१७.५ ॥
ઇન્દ્રે આપેલી તે શ્રેષ્ઠ સોનાની માળા, રત્નોથી શોભતી, વાનરશ્રેષ્ઠના પ્રાણ, તેજ અને શોભાને ધારણ કરતી હતી.
4.17.6
स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः।
संध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत् ॥ ४.१७.६ ॥
તે સોનાની માળાથી તે વીર વાનરસેનાપતિ, સંધ્યાના રંગે કિનારીઓ રંગાયેલા મેઘ જેવા થયા.
4.17.7
तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यः शरः।
त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते ॥ ४.१७.७ ॥
તેની માળા, દેહ અને મર્મને વીંધનાર બાણ — પડેલા માં પણ ત્રણ રૂપે રચાયેલી શોભા ચમકતી હતી.
4.17.8
तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम्।
रामबाणासनक्षिप्तमावहत् परमां गतिम् ॥ ४.१७.८ ॥
રામના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા તે અસ્ત્રે તે વીરને સ્વર્ગમાર્ગ દર્શાવી પરમ ગતિએ પહોંચાડ્યો.
4.17.9
तं तथा पतितं संख्ये गतार्चिषमिवानलम्।
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकादिह च्युतम् ॥ ४.१७.९ ॥
યુદ્ધમાં એ રીતે પડેલા તેને, જ્વાળા બુઝાયેલા અગ્નિ જેવો અને પુણ્ય ખૂટ્યા પછી દેવલોકથી પડેલા યયાતિ જેવો જોયો.
4.17.10
आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम्।
महेन्द्रमिव दुर्धर्षमुपेन्द्रमिव दुःसहम् ॥ ४.१७.१० ॥
યુગના અંતે કાળ દ્વારા ભૂમિ પર પાડેલા સૂર્ય જેવો, અજેય મહેન્દ્ર જેવો અને અસહ્ય ઉપેન્દ્ર જેવો.
4.17.11
महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम्।
व्यूढोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम् ॥ ४.१७.११ ॥
મહેન્દ્રપુત્ર વાલી પડેલો હતો — સોનાની માળા પહેરેલો, વિશાળ છાતીવાળો, મહાબાહુ, તેજસ્વી મુખવાળો અને પીળી-ભૂરી આંખોવાળો.
4.17.12
लक्ष्मणानुचरो रामो ददर्शोपससर्प च।
तं तथा पतितं वीरं गतार्चिषमिवानलम् ॥ ४.१७.१२ ॥
લક્ષ્મણ સાથેના રામે જોયું અને નજીક ગયા. એ વીર એવી રીતે પડેલો હતો — જ્વાળા બુઝાયેલા અગ્નિ જેવો.
4.17.13
बहुमान्य च तं वीरं वीक्षमाणं शनैरिव।
उपयातौ महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४.१७.१३ ॥
તે વીરનું સન્માન કરતાં, ધીમે ધીમે જોતાં, મહાપરાક્રમી બે ભાઈ રામ અને લક્ષ્મણ નજીક આવ્યા.
4.17.14
तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम्।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् ॥ ४.१७.१४ ॥
રાઘવ રામ અને મહાબલી લક્ષ્મણને જોઈને વાલીએ કઠોર છતાં ધર્મસંમત વચનો કહ્યાં.
4.17.15
स भूमावल्पतेजोऽसुर्निहतो नष्टचेतनः।
अर्थसंहितया वाचा गर्वितं रणगर्वितम् ॥ ४.१७.१५ ॥
તે ભૂમિ પર પડ્યો હતો; તેજ ઘટી ગયું, પ્રાણ ગયા, ચેતના ખોવાઈ. અર્થસભર વાણીથી ગર્વે, રણગર્વે તે બોલ્યો.
4.17.16
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः।
पराङ्मुखवधं कृत्वा कोऽत्र प्राप्तस्त्वया गुणः।
यदहं युद्धसंरब्धस्त्वत्कृते निधनं गतः ॥ ४.१७.१६ ॥
તું નરપતિનો પ્રસિદ્ધ, જોવામાં પ્રિય પુત્ર છે. પીઠ ફેરવેલાનો વધ કરીને તેં અહીં કયો ગુણ મેળવ્યો? યુદ્ધમાં ઉત્સાહી એવો હું તારા કારણે મૃત્યુ પામ્યો.
4.17.17
कुलीनः सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः।
रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः ॥ ४.१७.१७ ॥
રામ કુલીન, સત્ત્વસંપન્ન, તેજસ્વી અને વ્રતનિષ્ઠ છે; કરુણાને જાણનારા અને પ્રજાના હિતમાં રત છે.
4.17.18
सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः।
इत्येतत् सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि ॥ ४.१७.१८ ॥
તે દયાળુ, મહાઉત્સાહી, સમયજ્ઞ અને દૃઢવ્રત છે; આ રીતે સર્વ પ્રાણીઓ પૃથ્વી પર તેમનો યશ કહે છે.
4.17.19
दमः शमः क्षमा धर्मो धृतिः सत्यं पराक्रमः।
पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपकारिषु ॥ ४.१७.१९ ॥
દમ, શમ, ક્ષમા, ધર્મ, ધૃતિ, સત્ય, પરાક્રમ — આ રાજાઓના ગુણો છે, હે રાજન્; અને અપકારીઓ પર દંડ પણ.
4.17.20
तान् गुणान् सम्प्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव।
तारया प्रतिषिद्धः सन् सुग्रीवेण समागतः ॥ ४.१७.२० ॥
એ ગુણો અને તારું શ્રેષ્ઠ કુળ વિચારીને, તારા દ્વારા રોકાયેલો હોવા છતાં, હું સુગ્રીવ સાથે આવ્યો.
4.17.22
न मामन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद्धुमर्हसि।
स त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम्।
जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम् ॥ ४.१७.२२ ॥
બીજા સાથે ક્રોધમાં અને અસાવધ હોઉં ત્યારે મને મારવું તને યોગ્ય નહોતું. આત્મવિનાશી, ધર્મધ્વજ હોવા છતાં અધાર્મિક, પાપાચારી તને હું જાણું છું; ઘાસથી ઢંકાયેલા કૂવા જેવો તું છે.
4.17.23
सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम्।
नाहं त्वामभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम् ॥ ४.१७.२३ ॥
સજ્જનોનો વેશ ધારણ કરેલા, છુપાયેલા અગ્નિ જેવા પાપી તને, ધર્મના આવરણમાં છુપાયેલા તને હું ઓળખતો ન હતો.
4.17.24
विषये वा पुरे वा ते यदा पापं करोम्यहम्।
न च त्वामवजानेऽहं कस्मात् तं हंस्यकिल्बिषम् ॥ ४.१७.२४ ॥
તારા રાજ્યમાં કે નગરમાં હું કદી પાપ કરું, તારો અનાદર કરું — પણ હું એવું કરતો નથી — તો નિર્દોષ એવા તેને તેં કેમ માર્યો?
4.17.25
फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम्।
मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम् ॥ ४.१७.२५ ॥
ફળ-મૂળ ખાઈને, સદા વનમાં વિચરતા વાનર એવા મને — અહીં બીજા સાથે યુદ્ધ ન કરતા, તેને મળવા આવેલા મને —
4.17.26
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः।
लिङ्गमप्यस्ति ते राजन् दृश्यते धर्मसंहितम् ॥ ४.१७.२६ ॥
તું નરાધિપતિ (દશરથ)નો પુત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જોવામાં પ્રિય છે. હે રાજન, તારામાં ધર્મયુક્ત લક્ષણ પણ દેખાય છે.
4.17.27
कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान् नष्टसंशयः।
धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत् ॥ ४.१७.२७ ॥
ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મેલો, શાસ્ત્રજ્ઞ અને સંશયરહિત કોણ, ધર્મનાં ચિહ્નોથી ઢંકાઈને ક્રૂર કર્મ કરે?
4.17.28
त्वं राघवकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः।
अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसे ॥ ४.१७.२८ ॥
તું રાઘવ કુળમાં જન્મેલો, ધર્મવાન તરીકે પ્રખ્યાત છે. ઉત્તમ રૂપ હોવા છતાં અધમ કાર્ય માટે કેમ દોડે છે?
4.17.29
साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ।
पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपकारिषु ॥ ४.१७.२९ ॥
સામ, દાન, ક્ષમા, ધર્મ, સત્ય, ધૃતિ અને પરાક્રમ — આ રાજાઓના ગુણો છે, હે રાજન; અને અપકારીઓ પર દંડ પણ.
4.17.30
वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशिनः।
एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वर ॥ ४.१७.३० ॥
અમે વનચારી છીએ, હે રામ, મૂળ-ફળ ખાનારા મૃગો. આ અમારો સ્વભાવ છે; તું, હે નરેશ્વર, પુરુષ છે.
4.17.31
भूमिर्हिरण्यं रूपं च विग्रहे कारणानि च।
तत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा ॥ ४.१७.३१ ॥
ભૂમિ, સોનું અને રૂપ — આ જ ઝઘડાનાં કારણો છે; તો આ વનમાં મારાં ફળો પર તને કેવો લોભ?
4.17.32
नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि।
राजवृत्तिरसंकीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः ॥ ४.१७.३२ ॥
નય અને વિનય, નિગ્રહ અને અનુગ્રહ — એ રાજવૃત્તિ છે; તે અમિશ્ર છે. રાજાઓ કામવૃત્તિથી ચાલનારા નથી.
4.17.33
त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः।
राजवृत्तेषु संकीर्णः शरासनपरायणः ॥ ४.१७.३३ ॥
પણ તું કામપ્રધાન, ક્રોધી અને અસ્થિર છે; રાજવૃત્તિમાં ભળેલો અને ધનુષ-બાણમાં જ લીન છે.
4.17.34
न तेऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता।
इन्द्रियैः कामवृत्तः सन् कृष्यसे मनुजेश्वर ॥ ४.१७.३४ ॥
ધર્મ પ્રત્યે તને આદર નથી, અર્થમાં તારી બુદ્ધિ સ્થિર નથી. હે મનુજેશ્વર, ઇન્દ્રિયોથી કામવૃત્તિમાં ચાલતો તું ખેંચાઈ રહ્યો છે.
4.17.35
हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम्।
किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ॥ ४.१७.३५ ॥
હે કાકુત્સ્થ, નિર્દોષ એવા મને બાણથી મારીને, આવું નિંદનીય કર્મ કરીને, સજ્જનોની વચ્ચે તું શું કહીશ?
4.17.36
राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः।
नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः ॥ ४.१७.३६ ॥
રાજાનો ઘાતક, બ્રહ્મહત્યા કરનાર, ગોહત્યા કરનાર, ચોર, પ્રાણીવધમાં રત, નાસ્તિક અને પરિવેત્તા — એ સૌ નરકગામી છે.
4.17.37
सूचकश्च कदर्यश्च मित्रघ्नो गुरुतल्पगः।
लोकं पापात्मनामेते गच्छन्ते नात्र संशयः ॥ ४.१७.३७ ॥
ચાડી ખાનાર, કંજૂસ, મિત્રઘાતક અને ગુરુપત્નીગામી — એ પાપીઓના લોકમાં જાય છે; એમાં શંકા નથી.
4.17.38
अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम्।
अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः ॥ ४.१७.३८ ॥
સજ્જનો માટે મારું ચર્મ ધારણ કરવા યોગ્ય નથી, વાળ અને હાડકાં પણ વર્જ્ય છે; તારા જેવા ધર્માચારી માટે માંસ અભક્ષ્ય છે.
4.17.39
पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव।
शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः ॥ ४.१७.३९ ॥
હે રાઘવ, બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય ખાઈ શકે એવાં પાંચ પાંચ નખવાળાં પ્રાણીઓ: શલ્યક, શ્વાવિધ, ગોધા, સસલું અને પાંચમું કાચબો.
4.17.40
चर्म चास्थि च मे राम न स्पृशन्ति मनीषिणः।
अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो हतः ॥ ४.१७.४० ॥
હે રામ, મારું ચર્મ અને હાડકાં જ્ઞાનીઓ સ્પર્શતા નથી; અભક્ષ્ય માંસ પણ એવું જ. એ પાંચ નખવાળો હું મરાયો.
4.17.41
तारया वाक्यमुक्तोऽहं सत्यं सर्वज्ञया हितम्।
तदतिक्रम्य मोहेन कालस्य वशमागतः ॥ ४.१७.४१ ॥
સર્વજ્ઞા તારાએ મને સત્ય અને હિતકારી વચન કહ્યું હતું; તેનું ઉલ્લંઘન કરી મોહથી હું કાળને વશ થયો.
4.17.42
त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा।
प्रमदा शीलसम्पूर्णा पत्येव च विधर्मणा ॥ ४.१७.४२ ॥
હે કાકુત્સ્થ, તારા જેવો નાથ હોવા છતાં પૃથ્વી સનાથ નથી; જેમ શીલવતી સ્ત્રી અધર્મી પતિથી અનાથ થાય.
4.17.43
शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्याप्रश्रितमानसः।
कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना ॥ ४.१७.४३ ॥
કપટી, છળકપટ કરનાર, નીચ, જૂઠી વિનમ્રતાવાળા મનનો તું, મહાત્મા દશરથથી કેવી રીતે જન્મ્યો, હે પાપી?
4.17.44
छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना।
त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना ॥ ४.१७.४४ ॥
સજ્જનોના ધર્મનું ઉલ્લંઘન કરનાર, ધર્મનો અંકુશ ત્યજનાર રામ નામના હાથી વડે, ચારિત્ર્યની કક્ષ્યા તૂટતાં હું મારાયો છું.
4.17.45
अशुभं चाप्ययुक्तं च सतां चैव विगर्हितम्।
वक्ष्यसे चेदृशं कृत्वा सद्भिः सह समागतः ॥ ४.१७.४५ ॥
આવું કરીને, સજ્જનો સાથે આવીને તું અશુભ, અયોગ્ય અને સજ્જનો દ્વારા નિંદિત વચનો બોલીશ તો...
4.17.46
उदासीनेषु योऽस्मासु विक्रमोऽयं प्रकाशितः।
अपकारिषु ते राम नैवं पश्यामि विक्रमम् ॥ ४.१७.४६ ॥
હે રામ, ઉદાસીન એવા અમારા પર તેં બતાવેલો આ પરાક્રમ, અપકાર કરનારાઓ પર તારો આવો પરાક્રમ મને દેખાતો નથી.
4.17.47
दृश्यमानस्तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज।
अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया ॥ ४.१७.४७ ॥
હે રાજકુમાર, મારી નજર સામે રહીને યુદ્ધ કર; આજે તું મારા વડે હણાઈને વૈવસ્વત દેવ (યમ)ને જોઈશ.
4.17.48
त्वयादृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः।
प्रसुप्तः पन्नगेनैव नरः पापवशं गतः ॥ ४.१७.४८ ॥
તું અદૃશ્ય રહીને યુદ્ધમાં દુર્જય એવા મને માર્યો; જેમ સૂતેલો માણસ પાપવશ થઈને સાપથી મરાય.
4.17.49
सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया।
मामेव यदि पूर्वं त्वमेतदर्थमचोदयः।
मैथिलीमहमेकाह्ना तव चानीतवान् भवेः ॥ ४.१७.४९ ॥
સુગ્રીવને પ્રિય કરવાની ઇચ્છાથી તેં મને માર્યો; આ કાર્ય માટે તેં પહેલાં જ મને પ્રેર્યો હોત, તો હું એક જ દિવસમાં મૈથિલીને તારા માટે લાવી આપત.
4.17.50
राक्षसं च दुरात्मानं तव भार्यापहारिणम्।
कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां तेऽनिहतं रावणं रणे ॥ ४.१७.५० ॥
તારી ભાર્યાનું હરણ કરનાર તે દુરાત્મા રાક્ષસ રાવણને, યુદ્ધમાં માર્યા વિના જ ગળે બાંધીને હું તને સોંપી દેત.
4.17.51
न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम्।
आनयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव ॥ ४.१७.५१ ॥
સમુદ્રના જળમાં મૂકેલી હોય કે પાતાળમાં પણ, તારા આદેશથી હું મૈથિલીને શ્વેત ખચ્ચરીની જેમ પાછી લાવત.
4.17.52
युक्तं यत्प्राप्नुयाद् राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि।
अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाहं निहतो रणे ॥ ४.१७.५२ ॥
હું સ્વર્ગે ગયા પછી સુગ્રીવને રાજ્ય મળવું યોગ્ય છે; પણ તેં અધર્મથી યુદ્ધમાં મને મારી નાખ્યો તે અયોગ્ય છે.
4.17.53
काममेवंविधो लोकः कालेन विनियुज्यते।
क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम् ॥ ४.१७.५३ ॥
આ જગત ખરેખર કાળ દ્વારા આ રીતે જ ચલાવાય છે. જો તને યોગ્ય લાગે તો આનો સારો ઉત્તર વિચારી લે.
4.17.54
इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः
शराभिघाताद् व्यथितो महात्मा।
समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं
तूष्णीं बभौ वानरराजसूनुः ॥ ४.१७.५४ ॥
આમ કહીને, બાણના પ્રહારથી પીડિત, સૂકાયેલા મુખવાળા તે મહાત્મા વાનરરાજપુત્ર સૂર્ય જેવા રામને જોઈને મૌન રહ્યા.