वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.17
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.17.1
ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः।
पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः ॥ ४.१७.१ ॥
रामाच्या बाणाने घायाळ झालेला रणकर्कश वाली, तोडलेल्या वृक्षाप्रमाणे अचानक कोसळला.
4.17.2
स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः।
अपतद् देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः ॥ ४.१७.२ ॥
सर्व अवयव भूमीवर टेकून, तप्त सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेला तो देवराज इंद्राच्या सुटलेल्या दोऱ्यांच्या ध्वजाप्रमाणे कोसळला.
4.17.3
अस्मिन् निपतिते भूमौ हर्यृक्षाणां गणेश्वरे।
नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत मेदिनी ॥ ४.१७.३ ॥
वानर-ऋक्षांचा तो गणेश्वर भूमीवर पडल्यावर, चंद्र हरवलेल्या आकाशाप्रमाणे पृथ्वी शोभली नाही.
4.17.4
भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः।
न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ॥ ४.१७.४ ॥
भूमीवर पडूनही त्या महात्म्याच्या देहाला श्री, प्राण, तेज आणि पराक्रम सोडून गेले नाहीत.
4.17.5
शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी रत्नभूषिता।
दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेजः श्रियं च सा ॥ ४.१७.५ ॥
इंद्राने दिलेली ती श्रेष्ठ सोन्याची माळ, रत्नांनी सजलेली, वानरश्रेष्ठाचे प्राण, तेज आणि शोभा धारण करत होती.
4.17.6
स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः।
संध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत् ॥ ४.१७.६ ॥
त्या सोन्याच्या माळेने तो वीर वानरसेनापती, संध्येच्या रंगात कडा न्हालेल्या मेघासारखा दिसला.
4.17.7
तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यः शरः।
त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते ॥ ४.१७.७ ॥
त्याची माला, देह आणि मर्मभेदी बाण — पडलेल्यातही तीन रूपांनी रचलेली शोभा झळकत होती.
4.17.8
तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम्।
रामबाणासनक्षिप्तमावहत् परमां गतिम् ॥ ४.१७.८ ॥
रामाच्या धनुष्यातून सुटलेल्या त्या अस्त्राने त्या वीराला स्वर्गमार्ग दाखवून परम गतीप्रत नेले.
4.17.9
तं तथा पतितं संख्ये गतार्चिषमिवानलम्।
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकादिह च्युतम् ॥ ४.१७.९ ॥
युद्धात असा पडलेला तो, ज्वाला विझलेल्या अग्नीसारखा आणि पुण्य संपल्यावर देवलोकातून खाली पडलेल्या ययातीसारखा दिसला.
4.17.10
आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम्।
महेन्द्रमिव दुर्धर्षमुपेन्द्रमिव दुःसहम् ॥ ४.१७.१० ॥
युगाच्या अंती काळाने भूमीवर पाडलेल्या सूर्यासारखा, अजिंक्य महेंद्रासारखा आणि असह्य उपेंद्रासारखा.
4.17.11
महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम्।
व्यूढोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम् ॥ ४.१७.११ ॥
महेंद्रपुत्र वाली पडलेला होता — सोन्याची माळ धारण केलेला, विशाल छातीचा, महाबाहू, तेजस्वी मुखाचा आणि पिंगट नेत्रांचा.
4.17.12
लक्ष्मणानुचरो रामो ददर्शोपससर्प च।
तं तथा पतितं वीरं गतार्चिषमिवानलम् ॥ ४.१७.१२ ॥
लक्ष्मणासह असलेल्या रामाने पाहिले आणि जवळ गेला. तो वीर असा पडलेला होता — ज्वाला विझलेल्या अग्नीसारखा.
4.17.13
बहुमान्य च तं वीरं वीक्षमाणं शनैरिव।
उपयातौ महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४.१७.१३ ॥
त्या वीराचा सन्मान करीत, हळूहळू पाहत, महापराक्रमी दोन बंधू राम आणि लक्ष्मण जवळ आले.
4.17.14
तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम्।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् ॥ ४.१७.१४ ॥
राघव राम आणि महाबली लक्ष्मण यांना पाहून वाली कठोर पण धर्मसंमत शब्द बोलला.
4.17.15
स भूमावल्पतेजोऽसुर्निहतो नष्टचेतनः।
अर्थसंहितया वाचा गर्वितं रणगर्वितम् ॥ ४.१७.१५ ॥
तो जमिनीवर पडला होता; तेज क्षीण, प्राण गेलेला, चेतना हरपलेला. अर्थपूर्ण वाणीने गर्वाने, रणगर्वाने तो बोलला.
4.17.16
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः।
पराङ्मुखवधं कृत्वा कोऽत्र प्राप्तस्त्वया गुणः।
यदहं युद्धसंरब्धस्त्वत्कृते निधनं गतः ॥ ४.१७.१६ ॥
तू नरपतीचा प्रसिद्ध, पाहायला प्रिय असा पुत्र आहेस. पाठ फिरवलेल्याचा वध करून तू येथे कोणता गुण मिळवलास? युद्धात उत्तेजित झालेला मी तुझ्यामुळे मृत्यू पावलो.
4.17.17
कुलीनः सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः।
रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः ॥ ४.१७.१७ ॥
राम कुलीन, सत्त्वसंपन्न, तेजस्वी, व्रतनिष्ठ आहे; करुणा जाणणारा आणि प्रजांच्या हितात रमणारा आहे.
4.17.18
सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः।
इत्येतत् सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि ॥ ४.१७.१८ ॥
तो दयाळू, महाउत्साही, समयज्ञ आणि दृढव्रत आहे; असे सर्व प्राणी पृथ्वीवर त्याचे यश सांगतात.
4.17.19
दमः शमः क्षमा धर्मो धृतिः सत्यं पराक्रमः।
पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपकारिषु ॥ ४.१७.१९ ॥
दम, शम, क्षमा, धर्म, धृती, सत्य, पराक्रम — हे राजांचे गुण आहेत, हे राजन्; आणि अपकार करणाऱ्यांवर दंडही.
4.17.20
तान् गुणान् सम्प्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव।
तारया प्रतिषिद्धः सन् सुग्रीवेण समागतः ॥ ४.१७.२० ॥
ते गुण आणि तुझे श्रेष्ठ कुल विचारात घेऊन, तारेने अडवलेले असूनही मी सुग्रीवासह आलो.
4.17.22
न मामन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद्धुमर्हसि।
स त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम्।
जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम् ॥ ४.१७.२२ ॥
दुसऱ्या कोणाशी संतापून गाफील असलेल्या मला तू मारणे योग्य नव्हते. आत्मनाश ओढवून घेतलेला, धर्माची ध्वजा असूनही अधार्मिक, पापाचरण करणारा तू आहेस हे मी जाणतो; गवताने झाकलेल्या विहिरीसारखा तू आहेस.
4.17.23
सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम्।
नाहं त्वामभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम् ॥ ४.१७.२३ ॥
सज्जनांचा वेष धारण केलेल्या, लपलेल्या अग्नीसारख्या पापी अशा तुला, धर्माच्या आवरणात लपलेल्या तुला मी ओळखत नव्हतो.
4.17.24
विषये वा पुरे वा ते यदा पापं करोम्यहम्।
न च त्वामवजानेऽहं कस्मात् तं हंस्यकिल्बिषम् ॥ ४.१७.२४ ॥
तुझ्या राज्यात किंवा नगरात मी कधी पाप केले असते, तुझा अनादर केला असता — पण मी तसे केले नाही — तर निर्दोष अशा त्याला तू का मारलेस?
4.17.25
फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम्।
मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम् ॥ ४.१७.२५ ॥
फळे-मुळे खाऊन, सदैव वनात संचार करणाऱ्या वानराला — येथे दुसऱ्याशी युद्ध न करता, त्याला भेटण्यास आलेल्या मला —
4.17.26
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः।
लिङ्गमप्यस्ति ते राजन् दृश्यते धर्मसंहितम् ॥ ४.१७.२६ ॥
तू नरपती (दशरथ) यांचा पुत्र म्हणून प्रसिद्ध आहेस, दिसायला प्रिय आहेस. हे राजा, तुझ्यात धर्मयुक्त लक्षणही दिसते.
4.17.27
कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान् नष्टसंशयः।
धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत् ॥ ४.१७.२७ ॥
क्षत्रिय कुलात जन्मलेला, शास्त्रज्ञ आणि संशयरहित कोण, धर्माच्या चिन्हांनी झाकून क्रूर कर्म करील?
4.17.28
त्वं राघवकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः।
अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसे ॥ ४.१७.२८ ॥
तू राघव कुलात जन्मलेला, धर्मवान म्हणून प्रसिद्ध आहेस. उत्तम रूप असूनही अधम कृत्यासाठी का धावतोस?
4.17.29
साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ।
पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपकारिषु ॥ ४.१७.२९ ॥
साम, दान, क्षमा, धर्म, सत्य, धैर्य आणि पराक्रम — हे राजांचे गुण आहेत, हे राजा; आणि अपकार करणाऱ्यांवर दंडही.
4.17.30
वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशिनः।
एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वर ॥ ४.१७.३० ॥
आम्ही वनचारी आहोत, हे राम, मूळ-फळे खाणारे मृग. हाच आमचा स्वभाव; तू, हे नरेश्वरा, पुरुष आहेस.
4.17.31
भूमिर्हिरण्यं रूपं च विग्रहे कारणानि च।
तत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा ॥ ४.१७.३१ ॥
भूमी, सोने आणि रूप — हीच भांडणाची कारणे आहेत; मग या वनात माझ्या फळांवर तुला कसला लोभ?
4.17.32
नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि।
राजवृत्तिरसंकीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः ॥ ४.१७.३२ ॥
नय आणि विनय, निग्रह आणि अनुग्रह — हीच राजवृत्ती; ती निर्भेळ असते. राजे कामवृत्तीने चालणारे नसतात.
4.17.33
त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः।
राजवृत्तेषु संकीर्णः शरासनपरायणः ॥ ४.१७.३३ ॥
पण तू कामप्रधान, क्रोधी आणि अस्थिर आहेस; राजवृत्तीत मिसळलेला आणि धनुष्यबाणातच रमलेला आहेस.
4.17.34
न तेऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता।
इन्द्रियैः कामवृत्तः सन् कृष्यसे मनुजेश्वर ॥ ४.१७.३४ ॥
धर्माविषयी तुला आदर नाही, अर्थातही तुझी बुद्धी स्थिर नाही. हे मनुजेश्वरा, इंद्रियांच्या अधीन होऊन कामवृत्तीने वागत तू ओढला जात आहेस.
4.17.35
हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम्।
किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ॥ ४.१७.३५ ॥
हे काकुत्स्था, निरपराध अशा मला बाणाने मारून, असे निंद्य कर्म करून, सज्जनांमध्ये तू काय सांगशील?
4.17.36
राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः।
नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः ॥ ४.१७.३६ ॥
राजाचा घातक, ब्रह्महत्या करणारा, गोहत्या करणारा, चोर, प्राणिवधात रमणारा, नास्तिक आणि परिवेत्ता — हे सर्व नरकगामी होतात.
4.17.37
सूचकश्च कदर्यश्च मित्रघ्नो गुरुतल्पगः।
लोकं पापात्मनामेते गच्छन्ते नात्र संशयः ॥ ४.१७.३७ ॥
चहाडखोर, कृपण, मित्रघातकी आणि गुरुपत्नीगामी — हे पापात्म्यांच्या लोकात जातात; यात संशय नाही.
4.17.38
अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम्।
अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः ॥ ४.१७.३८ ॥
सज्जनांनी माझे चर्म धारण करणे योग्य नाही, केस व हाडेही वर्ज्य आहेत; तुझ्यासारख्या धर्माचरण करणाऱ्यांसाठी मांस अभक्ष्य आहे.
4.17.39
पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव।
शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः ॥ ४.१७.३९ ॥
हे राघवा, ब्राह्मण व क्षत्रिय खाऊ शकतात असे पाच नखी प्राणी: शल्यक, श्वाविध, गोधा, ससा आणि पाचवा कासव.
4.17.40
चर्म चास्थि च मे राम न स्पृशन्ति मनीषिणः।
अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो हतः ॥ ४.१७.४० ॥
हे राम, माझे चर्म व हाडे ज्ञानी लोक स्पर्श करत नाहीत; अभक्ष्य मांसही तसेच. तो पाच नखी मी मारला गेलो आहे.
4.17.41
तारया वाक्यमुक्तोऽहं सत्यं सर्वज्ञया हितम्।
तदतिक्रम्य मोहेन कालस्य वशमागतः ॥ ४.१७.४१ ॥
सर्वज्ञ तारेने मला सत्य व हितकारक वचन सांगितले होते; ते ओलांडून मोहाने मी कालाच्या स्वाधीन झालो.
4.17.42
त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा।
प्रमदा शीलसम्पूर्णा पत्येव च विधर्मणा ॥ ४.१७.४२ ॥
हे काकुत्स्था, तुझ्यासारखा नाथ असूनही पृथ्वी सनाथ नाही; जशी शीलवती स्त्री अधर्मी पतीमुळे अनाथ होते.
4.17.43
शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्याप्रश्रितमानसः।
कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना ॥ ४.१७.४३ ॥
कपटी, फसवा, नीच, खोट्या नम्रतेचे मन असलेला तू, महात्मा दशरथापासून कसा जन्मलास, हे पापी?
4.17.44
छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना।
त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना ॥ ४.१७.४४ ॥
सज्जनांच्या धर्माचे उल्लंघन करणाऱ्या, धर्माचा अंकुश सोडलेल्या रामरूपी हत्तीकडून, चारित्र्याची दोरी तुटून मी मारला गेलो आहे.
4.17.45
अशुभं चाप्ययुक्तं च सतां चैव विगर्हितम्।
वक्ष्यसे चेदृशं कृत्वा सद्भिः सह समागतः ॥ ४.१७.४५ ॥
असे करून, सज्जनांसह येऊन तू अशुभ, अयोग्य आणि सज्जनांनी निंदलेले बोलशील तर...
4.17.46
उदासीनेषु योऽस्मासु विक्रमोऽयं प्रकाशितः।
अपकारिषु ते राम नैवं पश्यामि विक्रमम् ॥ ४.१७.४६ ॥
हे राम, तटस्थ असलेल्या आमच्यावर तू दाखवलेला हा पराक्रम, अपकार करणाऱ्यांवर तुझा असा पराक्रम मला दिसत नाही.
4.17.47
दृश्यमानस्तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज।
अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया ॥ ४.१७.४७ ॥
हे राजपुत्रा, माझ्या दृष्टिपथात राहून युद्ध कर; आज तू माझ्याकडून मारला जाऊन वैवस्वत देवाला (यमाला) पाहशील.
4.17.48
त्वयादृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः।
प्रसुप्तः पन्नगेनैव नरः पापवशं गतः ॥ ४.१७.४८ ॥
तू अदृश्य राहून युद्धात दुर्जेय अशा मला मारलेस, जसा झोपलेला माणूस पापवश होऊन सापाने मारला जातो.
4.17.49
सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया।
मामेव यदि पूर्वं त्वमेतदर्थमचोदयः।
मैथिलीमहमेकाह्ना तव चानीतवान् भवेः ॥ ४.१७.४९ ॥
सुग्रीवाचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने तू मला मारलेस; या कार्यासाठी तू आधीच मलाच प्रेरित केले असते, तर मी एकाच दिवसात मैथिलीला तुझ्यासाठी आणले असते.
4.17.50
राक्षसं च दुरात्मानं तव भार्यापहारिणम्।
कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां तेऽनिहतं रावणं रणे ॥ ४.१७.५० ॥
तुझ्या भार्येचे अपहरण करणाऱ्या त्या दुरात्मा राक्षस रावणाला युद्धात न मारता गळ्यात बांधून मी तुला अर्पण केले असते.
4.17.51
न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम्।
आनयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव ॥ ४.१७.५१ ॥
समुद्राच्या पाण्यात ठेवलेली असो वा पाताळात, तुझ्या आज्ञेने मी मैथिलीला पांढऱ्या खेचरीप्रमाणे परत आणले असते.
4.17.52
युक्तं यत्प्राप्नुयाद् राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि।
अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाहं निहतो रणे ॥ ४.१७.५२ ॥
मी स्वर्गाला गेल्यावर सुग्रीवाला राज्य मिळणे योग्य आहे; पण तू अधर्माने युद्धात मला मारलेस हे अयोग्य आहे.
4.17.53
काममेवंविधो लोकः कालेन विनियुज्यते।
क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम् ॥ ४.१७.५३ ॥
हे जग खरोखर कालाच्या प्रभावाने असेच चालवले जाते. तुला योग्य वाटत असेल तर यावर चांगला विचार करून उत्तर ठरव.
4.17.54
इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः
शराभिघाताद् व्यथितो महात्मा।
समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं
तूष्णीं बभौ वानरराजसूनुः ॥ ४.१७.५४ ॥
असे बोलून, बाणाच्या आघाताने व्यथित झालेले, सुकलेल्या मुखाचे ते महात्मा वानरराजपुत्र सूर्यासारख्या रामाकडे पाहून गप्प उभे राहिले.