বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 4.19
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.19.1
स वानरमहाराजः शयानः शरपीडितः।
प्रत्युक्तो हेतुमद्वाक्यैर्नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ ४.१९.१ ॥
বাণে পীড়িত হয়ে শায়িত সেই বানররাজ, যুক্তিযুক্ত বাক্যে উত্তর পেয়েও কোনো প্রত্যুত্তর খুঁজে পেলেন না।
4.19.2
अश्मभिः परिभिन्नाङ्गः पादपैराहतो भृशम्।
रामबाणेन चाक्रान्तो जीवितान्ते मुमोह सः ॥ ४.१९.२ ॥
পাথরে অঙ্গ-প্রত্যঙ্গ ছিন্নভিন্ন, গাছের আঘাতে অত্যন্ত আহত, রামের বাণে আক্রান্ত হয়ে, জীবনের শেষপ্রান্তে তিনি মূর্ছিত হলেন।
4.19.3
तं भार्या बाणमोक्षेण रामदत्तेन संयुगे।
हतं प्लवगशार्दूलं तारा शुश्राव वालिनम् ॥ ४.१९.३ ॥
যুদ্ধে রামের দেওয়া বাণে নিহত সেই বানর-ব্যাঘ্র বালীর কথা তাঁর পত্নী তারা শুনলেন।
4.19.4
सा सपुत्राप्रियं श्रुत्वा वधं भर्तुः सुदारुणम्।
निष्पपात भृशं तस्मादुद्विग्ना गिरिकन्दरात् ॥ ४.१९.४ ॥
পুত্রসহ থাকা তিনি, স্বামীর হত্যার সেই অত্যন্ত ভয়ংকর ও অপ্রিয় সংবাদ শুনে, উদ্বিগ্ন হয়ে সেই পর্বতগুহা থেকে দ্রুত বেরিয়ে এলেন।
4.19.5
ये त्वङ्गदपरीवारा वानरा हि महाबलाः।
ते सकार्मुकमालोक्य रामं त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः ॥ ४.१९.५ ॥
অঙ্গদের পরিজন মহাবলী বানরেরা, ধনুকসহ রামকে দেখে ভীত হয়ে পালিয়ে গেল।
4.19.6
सा ददर्श ततस्त्रस्तान् हरीनापततो द्रुतम्।
यूथादेव परिभ्रष्टान् मृगान् निहतयूथपान् ॥ ४.१९.६ ॥
তখন তিনি দেখলেন ভীত বানরেরা দ্রুত ছুটে আসছে, যেন দল থেকে বিচ্ছিন্ন হরিণ, যাদের দলপতিরা নিহত হয়েছে।
4.19.7
तानुवाच समासाद्य दुःखितान् दुःखिता सती।
रामवित्रासितान् सर्वाननुबद्धानिवेषुभिः ॥ ४.१९.७ ॥
দুঃখিতা সতী (তারা) দুঃখিত বানরদের কাছে এসে, রামের বাণে তাড়িত ও ভীত সকলকে যেন বাণের পিছনে ধাওয়া করা অবস্থায় বললেন।
4.19.8
वानरा राजसिंहस्य यस्य यूयं पुरःसराः।
तं विहाय सुवित्रस्ताः कस्माद् द्रवत दुर्गताः ॥ ४.१९.८ ॥
হে বানরগণ! যে রাজসিংহের আগে তোমরা চলতে, তাঁকে ত্যাগ করে অত্যন্ত ভীত ও দুর্দশাগ্রস্ত হয়ে কেন পালাচ্ছ?
4.19.9
राज्यहेतोः स चेद् भ्राता भ्रात्रा क्रूरेण पातितः।
रामेण प्रहितैर्दूरान्मार्गणैर्दूरपातिभिः ॥ ४.१९.९ ॥
রাজ্যের জন্য যদি তাঁর ভাইকে নিষ্ঠুর ভাই ভূপাতিত করে থাকে, তবে রামের দূর থেকে নিক্ষিপ্ত, দূরগামী বাণে (সে পতিত হয়েছে)।
4.19.10
कपिपत्न्या वचः श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः।
प्राप्तकालमविश्लिष्टमूचुर्वचनमङ्गनाम् ॥ ४.१९.१० ॥
বানরপত্নীর বাক্য শুনে, ইচ্ছামতো রূপ ধারণকারী বানররা সেই নারীকে সময়োচিত, অবিচ্ছিন্ন বাক্য বলল।
4.19.11
जीवपुत्रे निवर्तस्व पुत्रं रक्षस्व चाङ्गदम्।
अन्तको रामरूपेण हत्वा नयति वालिनम् ॥ ४.१९.११ ॥
হে জীবিত পুত্রের জননী, ফিরে যাও; তোমার পুত্র অঙ্গদকে রক্ষা কর। রামের রূপে মৃত্যু বালীকে আঘাত করে নিয়ে যাচ্ছে।
4.19.12
क्षिप्तान् वृक्षान् समाविध्य विपुलाश्च तथा शिलाः।
वाली वज्रसमैर्बाणैर्वज्रेणेव निपातितः ॥ ४.१९.१२ ॥
বালী নিক্ষিপ্ত বৃক্ষ ও বিশাল শিলা ছুড়েছিল; কিন্তু বজ্রতুল্য বাণে, বজ্রে আঘাতপ্রাপ্তের মতো সে ভূপাতিত হল।
4.19.13
अभिभूतमिदं सर्वं विद्रुतं वानरं बलम्।
अस्मिन् प्लवगशार्दूले हते शक्रसमप्रभे ॥ ४.१९.१३ ॥
ইন্দ্রসম দীপ্তিমান, লাফিয়ে চলা বানরদের মধ্যে সিংহসদৃশ সেই বীর নিহত হওয়ায় সমগ্র বানরসেনা পরাজিত হয়ে ছত্রভঙ্গ হয়ে পালাল।
4.19.14
रक्ष्यतां नगरी शूरैरङ्गदश्चाभिषिच्यताम्।
पदस्थं वालिनः पुत्रं भजिष्यन्ति प्लवंगमाः ॥ ४.१९.१४ ॥
শূরেরা নগরী রক্ষা করুক, অঙ্গদের অভিষেক হোক। বালীর পদে স্থিত তার পুত্রকে বানরেরা সেবা করবে।
4.19.15
अथवारुचितं स्थानमिह ते रुचिरानने।
आविशन्ति च दुर्गाणि क्षिप्रमद्यैव वानराः ॥ ४.१९.१५ ॥
অথবা, হে সুন্দরমুখী, এখানে তোমার যে স্থান ভালো লাগে সেখানে যাও; বানরেরা আজই দ্রুত দুর্গে প্রবেশ করবে।
4.19.16
अभार्याः सहभार्याश्च सन्त्यत्र वनचारिणः।
लुब्धेभ्यो विप्रलब्धेभ्यस्तेभ्यो नः सुमहद्भयम् ॥ ४.१९.१६ ॥
এখানে বনচারীরা আছে, কেউ স্ত্রীসহ, কেউ স্ত্রীহীন; লোভী ও প্রতারিত সেই জনদের থেকে আমাদের অত্যন্ত ভয়।
4.19.17
अल्पान्तरगतानां तु श्रुत्वा वचनमङ्गना।
आत्मनः प्रतिरूपं सा बभाषे चारुहासिनी ॥ ४.१९.१७ ॥
একটু দূরে যাওয়া লোকেদের কথা শুনে, সেই সুন্দরহাসিনী নারী নিজের উপযুক্তভাবে কথা বললেন।
4.19.18
पुत्रेण मम किं कार्यं राज्येनापि किमात्मना।
कपिसिंहे महाभागे तस्मिन् भर्तरि नश्यति ॥ ४.१९.१८ ॥
পুত্রে আমার কী প্রয়োজন, রাজ্যেও বা কী প্রয়োজন, এমনকি নিজের প্রাণেও বা কী প্রয়োজন, যখন সেই মহাভাগ্যবান বানরসিংহ স্বামী বিনষ্ট হচ্ছেন?
4.19.19
पादमूलं गमिष्यामि तस्यैवाहं महात्मनः।
योऽसौ रामप्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः ॥ ४.१९.१९ ॥
রামের নিক্ষিপ্ত বাণে যিনি নিপাতিত হয়েছেন, সেই মহাত্মার পাদমূলেই আমি যাব।
4.19.20
एवमुक्त्वा प्रदुद्राव रुदती शोकमूर्च्छिता।
शिरश्चोरश्च बाहुभ्यां दुःखेन समभिघ्नती ॥ ४.१९.२० ॥
এই বলে শোকে মূর্ছিতা হয়ে কাঁদতে কাঁদতে তিনি ছুটে গেলেন; দুঃখে বাহু দিয়ে মাথা ও বুকে আঘাত করতে করতে।
4.19.21
सा व्रजन्ती ददर्शाथ पतिं निपतितं भुवि।
हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्वनिवर्तिनाम् ॥ ४.१९.२१ ॥
যেতে যেতে তিনি মাটিতে পতিত তাঁর স্বামীকে দেখলেন; যিনি দানবেন্দ্রদের সংহারক এবং যুদ্ধে কখনও পিছু হটেননি।
4.19.22
क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणामिव वासवम्।
महावातसमाविष्टं महामेघौघनिःस्वनम् ॥ ४.१९.२२ ॥
পর্বতশ্রেষ্ঠদের উপর বজ্র নিক্ষেপকারী ইন্দ্রের মতো, মহাবায়ুতে আক্রান্ত, মহামেঘের গর্জনের মতো নিনাদিত।
4.19.23
शक्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्ट्वेवोपरतं घनम्।
नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम्।
शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजमिवाहतम् ॥ ४.१९.२३ ॥
ইন্দ্রতুল্য পরাক্রমী, বর্ষণ শেষে থেমে যাওয়া মেঘের মতো পতিত; গর্জনকারীদের মধ্যেও ভয়ংকর গর্জনকারী—বীর বীরের দ্বারা নিপাতিত, মাংসের জন্য বাঘের সিংহকে আঘাতের মতো।
4.19.24
अर्चितं सर्वलोकस्य सपताकं सवेदिकम्।
नागहेतोः सुपर्णेन चैत्यमुन्मथितं यथा ॥ ४.१९.२४ ॥
সর্বলোকের পূজিত, পতাকা ও বেদিসহ চৈত্য, নাগের জন্য গরুড় যেমন উৎপাটন করেছিল।
4.19.25
अवष्टभ्यावतिष्ठन्तं ददर्श धनुरूर्जितम्।
रामं रामानुजं चैव भर्तुश्चैव तथानुजम् ॥ ४.१९.२५ ॥
ধনুকে ভর দিয়ে দাঁড়িয়ে থাকা রামকে, রামের কনিষ্ঠ ভ্রাতাকে এবং তার স্বামীর কনিষ্ঠ ভ্রাতাকেও সে দেখল।
4.19.26
तानतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे।
समीक्ष्य व्यथिता भूमौ सम्भ्रान्ता निपपात ह ॥ ४.१९.२६ ॥
তাদের অতিক্রম করে, রণে নিহত স্বামীর কাছে পৌঁছে, তাকে দেখে ব্যথিত ও বিহ্বল হয়ে সে ভূমিতে পড়ে গেল।
4.19.27
सुप्तेव पुनरुत्थाय आर्यपुत्रेति वादिनी।
रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संवीतं मृत्युदामभिः ॥ ४.१९.२७ ॥
ঘুম থেকে জেগে ওঠার মতো আবার উঠে, "আর্যপুত্র" বলে ডাকতে ডাকতে, মৃত্যুপাশে আবৃত স্বামীকে দেখে সে কাঁদতে লাগল।
4.19.28
तामवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीमिव।
विषादमगमत् कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदमागतम् ॥ ४.१९.२८ ॥
কুররী পাখির মতো বিলাপরত তাকে দেখে সুগ্রীব বিষাদে ডুবে গেলেন; এবং আগত অঙ্গদকে দেখে তিনি অত্যন্ত কষ্ট পেলেন।