वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.19
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.19.1
स वानरमहाराजः शयानः शरपीडितः।
प्रत्युक्तो हेतुमद्वाक्यैर्नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ ४.१९.१ ॥
बाणाने पीडित होऊन पडलेल्या त्या वानरमहाराजाला, युक्तिवादी शब्दांनी उत्तर दिले गेले तरी प्रत्युत्तर सुचले नाही.
4.19.2
अश्मभिः परिभिन्नाङ्गः पादपैराहतो भृशम्।
रामबाणेन चाक्रान्तो जीवितान्ते मुमोह सः ॥ ४.१९.२ ॥
दगडांनी अवयव छिन्नभिन्न झालेला, वृक्षांनी अत्यंत आघात पावलेला आणि रामाच्या बाणाने आक्रांत झालेला तो, जीवनाच्या अंती मूर्छित झाला.
4.19.3
तं भार्या बाणमोक्षेण रामदत्तेन संयुगे।
हतं प्लवगशार्दूलं तारा शुश्राव वालिनम् ॥ ४.१९.३ ॥
युद्धात रामाने सोडलेल्या बाणाने मारल्या गेलेल्या त्या वानर-वाघ वालीविषयी त्याची पत्नी तारा हिने ऐकले.
4.19.4
सा सपुत्राप्रियं श्रुत्वा वधं भर्तुः सुदारुणम्।
निष्पपात भृशं तस्मादुद्विग्ना गिरिकन्दरात् ॥ ४.१९.४ ॥
पुत्रासह असलेली ती, पतीच्या वधाची ती अत्यंत भयानक आणि अप्रिय वार्ता ऐकून, व्याकूळ होऊन त्या पर्वतगुहेतून अत्यंत वेगाने बाहेर पडली.
4.19.5
ये त्वङ्गदपरीवारा वानरा हि महाबलाः।
ते सकार्मुकमालोक्य रामं त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः ॥ ४.१९.५ ॥
अंगदाच्या परिवारातील जे महाबली वानर होते, ते धनुष्यासह असलेल्या रामाला पाहून घाबरून पळून गेले.
4.19.6
सा ददर्श ततस्त्रस्तान् हरीनापततो द्रुतम्।
यूथादेव परिभ्रष्टान् मृगान् निहतयूथपान् ॥ ४.१९.६ ॥
तेव्हा तिने घाबरलेले वानर वेगाने धावत येताना पाहिले; कळपापासून वेगळ्या झालेल्या, कळपनायक मारल्या गेलेल्या हरणांसारखे ते दिसत होते.
4.19.7
तानुवाच समासाद्य दुःखितान् दुःखिता सती।
रामवित्रासितान् सर्वाननुबद्धानिवेषुभिः ॥ ४.१९.७ ॥
दुःखी सती (तारा) दुःखी वानरांजवळ जाऊन, रामाच्या बाणांनी पाठलाग केल्यासारख्या भयभीत झालेल्या सर्वांना म्हणाली.
4.19.8
वानरा राजसिंहस्य यस्य यूयं पुरःसराः।
तं विहाय सुवित्रस्ताः कस्माद् द्रवत दुर्गताः ॥ ४.१९.८ ॥
हे वानरांनो! ज्या राजसिंहाच्या पुढे तुम्ही चालत होता, त्यांना सोडून अतिशय भयभीत आणि दुर्दशाग्रस्त होऊन तुम्ही का पळत आहात?
4.19.9
राज्यहेतोः स चेद् भ्राता भ्रात्रा क्रूरेण पातितः।
रामेण प्रहितैर्दूरान्मार्गणैर्दूरपातिभिः ॥ ४.१९.९ ॥
राज्यासाठी जर त्यांच्या भावाला क्रूर भावाने पाडले असेल, तर रामाने दुरून सोडलेल्या, दूरवर जाणाऱ्या बाणांनी (तो पडला आहे).
4.19.10
कपिपत्न्या वचः श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः।
प्राप्तकालमविश्लिष्टमूचुर्वचनमङ्गनाम् ॥ ४.१९.१० ॥
वानरपत्नीचे शब्द ऐकून, इच्छेनुसार रूप धारण करणारे वानर त्या स्त्रीला योग्य वेळी आणि अखंडित शब्दांत म्हणाले.
4.19.11
जीवपुत्रे निवर्तस्व पुत्रं रक्षस्व चाङ्गदम्।
अन्तको रामरूपेण हत्वा नयति वालिनम् ॥ ४.१९.११ ॥
हे जिवंत पुत्राच्या माते, परत जा; आपला पुत्र अंगदाचे रक्षण कर. रामाच्या रूपात यम वालीला मारून घेऊन जात आहे.
4.19.12
क्षिप्तान् वृक्षान् समाविध्य विपुलाश्च तथा शिलाः।
वाली वज्रसमैर्बाणैर्वज्रेणेव निपातितः ॥ ४.१९.१२ ॥
वालीने फेकलेले वृक्ष आणि मोठमोठे खडक सोडले; पण वज्रासमान बाणांनी, वज्राने आघात झाल्याप्रमाणे तो पाडला गेला.
4.19.13
अभिभूतमिदं सर्वं विद्रुतं वानरं बलम्।
अस्मिन् प्लवगशार्दूले हते शक्रसमप्रभे ॥ ४.१९.१३ ॥
इंद्रासमान तेजस्वी, उड्डाण करणाऱ्या वानरांमधील सिंहासारखा तो वीर मारला गेल्यावर सर्व वानरसेना पराभूत होऊन विखुरून पळाली.
4.19.14
रक्ष्यतां नगरी शूरैरङ्गदश्चाभिषिच्यताम्।
पदस्थं वालिनः पुत्रं भजिष्यन्ति प्लवंगमाः ॥ ४.१९.१४ ॥
नगराचे रक्षण शूरांनी करावे आणि अंगदाचा राज्याभिषेक व्हावा. वालीच्या पदावर असलेल्या त्याच्या पुत्राची वानर सेवा करतील.
4.19.15
अथवारुचितं स्थानमिह ते रुचिरानने।
आविशन्ति च दुर्गाणि क्षिप्रमद्यैव वानराः ॥ ४.१९.१५ ॥
किंवा, हे सुंदर मुखी, इथे तुला जे स्थान आवडेल तिथे जा; वानर आजच लवकर दुर्गांत प्रवेश करतील.
4.19.16
अभार्याः सहभार्याश्च सन्त्यत्र वनचारिणः।
लुब्धेभ्यो विप्रलब्धेभ्यस्तेभ्यो नः सुमहद्भयम् ॥ ४.१९.१६ ॥
येथे वनात फिरणारे आहेत, पत्नी असलेले आणि नसलेले दोघेही; लोभी आणि फसवले गेलेल्या त्यांच्यापासून आम्हाला मोठा भय आहे.
4.19.17
अल्पान्तरगतानां तु श्रुत्वा वचनमङ्गना।
आत्मनः प्रतिरूपं सा बभाषे चारुहासिनी ॥ ४.१९.१७ ॥
थोड्या अंतरावर गेलेल्यांचे बोल ऐकून, ती सुंदर हसणारी स्त्री स्वतःला साजेसे बोलली.
4.19.18
पुत्रेण मम किं कार्यं राज्येनापि किमात्मना।
कपिसिंहे महाभागे तस्मिन् भर्तरि नश्यति ॥ ४.१९.१८ ॥
पुत्राने मला काय उपयोग, राज्यानेही काय, आणि स्वतःच्या प्राणानेही काय, जेव्हा तो महाभाग्यवान वानरसिंह पती नष्ट होत आहे?
4.19.19
पादमूलं गमिष्यामि तस्यैवाहं महात्मनः।
योऽसौ रामप्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः ॥ ४.१९.१९ ॥
रामाने सोडलेल्या बाणाने पाडल्या गेलेल्या त्या महात्म्याच्या चरणांजवळच मी जाईन.
4.19.20
एवमुक्त्वा प्रदुद्राव रुदती शोकमूर्च्छिता।
शिरश्चोरश्च बाहुभ्यां दुःखेन समभिघ्नती ॥ ४.१९.२० ॥
असे बोलून शोकाने मूर्च्छित होऊन रडत ती धावली; दुःखाने आपल्या हातांनी डोके व छाती बडवत.
4.19.21
सा व्रजन्ती ददर्शाथ पतिं निपतितं भुवि।
हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्वनिवर्तिनाम् ॥ ४.१९.२१ ॥
जाताना तिने जमिनीवर पडलेला आपला पती पाहिला; दानवेंद्रांचा संहारक आणि युद्धांत कधी मागे न हटणारा.
4.19.22
क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणामिव वासवम्।
महावातसमाविष्टं महामेघौघनिःस्वनम् ॥ ४.१९.२२ ॥
पर्वतश्रेष्ठांवर वज्रे फेकणाऱ्या इंद्रासारखा, महावाऱ्याने व्यापलेला, महामेघांच्या गर्जनेसारखा निनाद करणारा.
4.19.23
शक्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्ट्वेवोपरतं घनम्।
नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम्।
शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजमिवाहतम् ॥ ४.१९.२३ ॥
इंद्रासारखा पराक्रमी, वर्षाव करून शांत झालेल्या मेघासारखा पडलेला; गर्जणाऱ्यांमध्येही भयंकर गर्जणारा—शूराला शूराने पाडले, मांसासाठी वाघाने सिंहाला मारावे तसे.
4.19.24
अर्चितं सर्वलोकस्य सपताकं सवेदिकम्।
नागहेतोः सुपर्णेन चैत्यमुन्मथितं यथा ॥ ४.१९.२४ ॥
सर्व लोकांनी पूजिलेले, पताका व वेदीसह असलेले चैत्य, नागासाठी गरुडाने उखडून टाकले तसे.
4.19.25
अवष्टभ्यावतिष्ठन्तं ददर्श धनुरूर्जितम्।
रामं रामानुजं चैव भर्तुश्चैव तथानुजम् ॥ ४.१९.२५ ॥
धनुष्याला टेकून उभ्या असलेल्या रामाला, रामाच्या धाकट्या भावाला आणि आपल्या पतीच्या धाकट्या भावालाही तिने पाहिले.
4.19.26
तानतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे।
समीक्ष्य व्यथिता भूमौ सम्भ्रान्ता निपपात ह ॥ ४.१९.२६ ॥
त्यांना ओलांडून, युद्धात मारल्या गेलेल्या आपल्या पतीजवळ पोहोचून, त्याला पाहून व्यथित व गोंधळलेली ती जमिनीवर कोसळली.
4.19.27
सुप्तेव पुनरुत्थाय आर्यपुत्रेति वादिनी।
रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संवीतं मृत्युदामभिः ॥ ४.१९.२७ ॥
झोपेतून उठावे तसे पुन्हा उठून, "आर्यपुत्रा" असे म्हणत, मृत्यूच्या पाशांनी वेढलेल्या पतीला पाहून ती रडू लागली.
4.19.28
तामवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीमिव।
विषादमगमत् कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदमागतम् ॥ ४.१९.२८ ॥
कुररी पक्ष्याप्रमाणे आक्रोश करणाऱ्या तिला पाहून सुग्रीव शोकाकुल झाला; आलेल्या अंगदाला पाहून तो अत्यंत व्यथित झाला.