વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 4.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.23.1
ततः समुपजिघ्रन्ती कपिराजस्य तन्मुखम्।
पतिं लोकश्रुता तारा मृतं वचनमब्रवीत् ॥ ४.२३.१ ॥
ત્યારે લોકપ્રસિદ્ધ તારા વાનરરાજના એ મુખને સૂંઘતી, મૃત પતિને આ વચન બોલી.
4.23.2
शेषे त्वं विषमे दुःखमकृत्वा वचनं मम।
उपलोपचिते वीर सुदुःखे वसुधातले ॥ ४.२३.२ ॥
હે વીર, મારું વચન ન માનીને, પથ્થરોથી ભરેલી, અતિ દુઃખદાયક આ ઊંચીનીચી ભૂમિ પર તું દુઃખે સૂતો છે.
4.23.3
मत्तः प्रियतरा नूनं वानरेन्द्र मही तव।
शेषे हि तां परिष्वज्य मां च न प्रतिभाषसे ॥ ४.२३.३ ॥
હે વાનરેન્દ્ર, ખરેખર આ ધરતી મારા કરતાં પણ તને વધારે વહાલી છે; એને ભેટીને સૂતો છે અને મારી સાથે બોલતો પણ નથી.
4.23.4
सुग्रीवस्य वशं प्राप्तो विधिरेष भवत्यहो।
सुग्रीव एव विक्रान्तो वीर साहसिकप्रिय ॥ ४.२३.४ ॥
અરે! સુગ્રીવના વશમાં પડવું એ જ તારું આ ભાગ્ય બન્યું. હે વીર, સાહસિકોના પ્રિય, પરાક્રમ તો સુગ્રીવે જ બતાવ્યું.
4.23.5
ऋक्षवानरमुख्यास्त्वां बलिनं पर्युपासते।
तेषां विलपितं कृच्छ्रमङ्गदस्य च शोचतः ॥ ४.२३.५ ॥
ઋક્ષ અને વાનરોના મુખ્યજનો બળવાન એવા તારી આસપાસ બેઠા છે. તેમનો વિલાપ અને શોક કરતા અંગદનો વિલાપ અતિ કષ્ટદાયક છે.
4.23.6
मम चेमा गिरः श्रुत्वा किं त्वं न प्रतिबुध्यसे।
इदं तद् वीरशयनं तत्र शेषे हतो युधि ॥ ४.२३.६ ॥
મારા આ શબ્દો સાંભળીને પણ તું કેમ જાગતો નથી? યુદ્ધમાં હણાઈને તું જ્યાં સૂતો છે, એ તો વીરોની શય્યા છે.
4.23.7
शायिता निहता यत्र त्वयैव रिपवः पुरा।
विशुद्धसत्त्वाभिजन प्रिययुद्ध मम प्रिय ॥ ४.२३.७ ॥
પહેલાં તેં જ્યાં શત્રુઓને સુવડાવીને મારી નાખ્યા હતા, હે શુદ્ધ સ્વભાવ અને ઉચ્ચ કુળના, યુદ્ધપ્રિય, મારા પ્રિય!
4.23.8
मामनाथां विहायैकां गतस्त्वमसि मानद।
शूराय न प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता ॥ ४.२३.८ ॥
હે માનદાતા, અનાથ એવી મને એકલી છોડીને તું ચાલ્યો ગયો છે. જ્ઞાની પુરુષે કન્યા શૂરવીરને ન આપવી.
4.23.9
शूरभार्यां हतां पश्य सद्यो मां विधवां कृताम्।
अवभग्नश्च मे मानो भग्ना मे शाश्वती गतिः ॥ ४.२३.९ ॥
વીરની પત્ની એવી મને જુઓ, હમણાં જ મને વિધવા બનાવી દેવામાં આવી છે. મારું માન ભાંગ્યું છે; મારો શાશ્વત આધાર પણ તૂટ્યો છે.
4.23.10
अगाधे च निमग्नास्मि विपुले शोकसागरे।
अश्मसारमयं नूनमिदं मे हृदयं दृढम् ॥ ४.२३.१० ॥
અગાધ અને વિશાળ શોકસાગરમાં હું ડૂબી ગઈ છું. ખરેખર મારું આ હૃદય પથ્થરના સારથી બનેલું હોય તેવું દૃઢ છે.
4.23.11
भर्तारं निहतं दृष्ट्वा यन्नाद्य शतधा कृतम्।
सुहृच्चैव च भर्ता च प्रकृत्या च मम प्रियः ॥ ४.२३.११ ॥
પતિને હણાયેલા જોઈને પણ આજે આ હૃદય સો ટુકડા ન થયું. તે મારા મિત્ર, પતિ અને સ્વભાવે પણ મારા પ્રિય હતા.
4.23.12
प्रहारे च पराक्रान्तः शूरः पञ्चत्वमागतः।
पतिहीना तु या नारी कामं भवतु पुत्रिणी ॥ ४.२३.१२ ॥
પ્રહારમાં પરાક્રમી શૂર પંચત્વ પામ્યો. પતિવિહોણી જે નારી છે, તે ઇચ્છા પ્રમાણે પુત્રવતી ભલે થાય.
4.23.13
धनधान्यसमृद्धापि विधवेत्युच्यते जनैः।
स्वगात्रप्रभवे वीर शेषे रुधिरमण्डले ॥ ४.२३.१३ ॥
ધનધાન્યથી સમૃદ્ધ હોવા છતાં લોકો તેને વિધવા કહે છે. હે વીર, પોતાના શરીરથી જન્મેલા તું લોહીના ખાબોચિયામાં પડ્યો છે.
4.23.14
कृमिरागपरिस्तोमे स्वकीये शयने यथा।
रेणुशोणितसंवीतं गात्रं तव समन्ततः ॥ ४.२३.१४ ॥
તારી પોતાની પથારી પર કીડાના રંગથી રંગેલા ઓઢણની જેમ, તારું શરીર ધૂળ અને લોહીથી ચારે બાજુ ઢંકાયેલું છે.
4.23.15
परिरब्धुं न शक्नोमि भुजाभ्यां प्लवगर्षभ।
कृतकृत्योऽद्य सुग्रीवो वैरेऽस्मिन्नतिदारुणे ॥ ४.२३.१५ ॥
હે વાનરશ્રેષ્ઠ, હું મારી ભુજાઓથી તને આલિંગન આપી શકતી નથી. આ અતિ ભયંકર વૈરમાં આજે સુગ્રીવ કૃતકૃત્ય થયો છે.
4.23.16
यस्य रामविमुक्तेन हृतमेकेषुणा भयम्।
शरेण हृदि लग्नेन गात्रसंस्पर्शने तव ॥ ४.२३.१६ ॥
રામે છોડેલા એક જ બાણથી જેનો ભય દૂર થયો, તે બાણ તારા શરીરને સ્પર્શતાં તારા હૃદયમાં લાગ્યું.
4.23.17
वार्यामि त्वां निरीक्षन्ती त्वयि पञ्चत्वमागते।
उद्बबर्ह शरं नीलस्तस्य गात्रगतं तदा ॥ ४.२३.१७ ॥
તું મૃત્યુ પામેલો જોઈને હું તને રોકું છું. ત્યારે નીલે તેના શરીરમાં ઘૂસેલું બાણ ખેંચી કાઢ્યું.
4.23.18
गिरिगह्वरसंलीनं दीप्तमाशीविषं यथा।
तस्य निष्कृष्यमाणस्य बाणस्यापि बभौ द्युतिः ॥ ४.२३.१८ ॥
પર્વતની ગુફામાં છુપાયેલા ચમકતા ઝેરી સાપની જેમ, તેના શરીરમાંથી ખેંચાતા બાણની પણ ચમક દેખાઈ.
4.23.19
अस्तमस्तकसंरुद्धरश्मेर्दिनकरादिव।
पेतुः क्षतजधारास्तु व्रणेभ्यस्तस्य सर्वशः ॥ ४.२३.१९ ॥
અસ્તાચલના શિખરે કિરણો રોકાયેલા સૂર્યની જેમ, તેના ઘાવોમાંથી ચારેબાજુ લોહીની ધારાઓ વહી નીકળી.
4.23.20
ताम्रगैरिकसम्पृक्ता धारा इव धराधरात्।
अवकीर्णं विमार्जन्ती भर्तारं रणरेणुना ॥ ४.२३.२० ॥
લાલ ગેરુથી ભળેલી પર્વતમાંથી વહેતી ધારાઓ જેવી, યુદ્ધની ધૂળથી ઢંકાયેલા પોતાના પતિને લૂછતી (તારા).
4.23.21
अस्रैर्नयनजैः शूरं सिषेचास्त्रसमाहतम्।
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम् ॥ ४.२३.२१ ॥
આંખોના આંસુથી તે શૂરવીરને ભીંજવવા લાગી; શસ્ત્રોથી ઘવાયેલા, સર્વાંગ લોહીથી ભીંજાયેલા મૃત પતિને જોઈને.
4.23.22
उवाच तारा पिङ्गाक्षं पुत्रमङ्गदमङ्गना।
अवस्थां पश्चिमां पश्य पितुः पुत्र सुदारुणाम् ॥ ४.२३.२२ ॥
પીળી આંખોવાળા પુત્ર અંગદને તારા બોલી, 'હે પુત્ર, તારા પિતાની છેલ્લી અવસ્થા જો, તે અતિ ભયાનક છે.'
4.23.23
सम्प्रसक्तस्य वैरस्य गतोऽन्तः पापकर्मणा।
बालसूर्योज्ज्वलतनुं प्रयातं यमसादनम् ॥ ४.२३.२३ ॥
વેરમાં અતિ આસક્ત રહેવાના પાપકર્મથી અંત આવ્યો; બાલસૂર્ય જેવા તેજસ્વી દેહવાળો તે યમલોકે ગયો.
4.23.24
अभिवादय राजानं पितरं पुत्र मानदम्।
एवमुक्तः समुत्थाय जग्राह चरणौ पितुः ॥ ४.२३.२४ ॥
'હે પુત્ર, માન આપનાર રાજા તારા પિતાને પ્રણામ કર.' આમ કહેવાતાં તે ઊભો થયો અને પિતાના ચરણ પકડ્યા.
4.23.25
भुजाभ्यां पीनवृत्ताभ्यामङ्गदोऽहमिति ब्रुवन्।
अभिवादयमानं त्वामङ्गदं त्वं यथा पुरा ॥ ४.२३.२५ ॥
જાડા અને ગોળ બાહુઓ વડે 'હું અંગદ છું' એમ કહેતાં, પહેલાં તું અંગદને જેમ કરતો તેમ, પ્રણામ કરતા તને (હું પ્રણામ કરું છું).
4.23.26
दीर्घायुर्भव पुत्रेति किमर्थं नाभिभाषसे।
अहं पुत्रसहाया त्वामुपासे गतचेतनम्।
सिंहेन पातितं सद्यो गौः सवत्सेव गोवृषम् ॥ ४.२३.२६ ॥
'દીર્ઘાયુ થા, પુત્ર' એમ કહીને તું મારી સાથે કેમ બોલતો નથી? પુત્ર સાથે હું તારી પાસે છું; સિંહે તરત પાડી દીધેલા બળદ પાસે વાછરડા સાથેની ગાયની જેમ, નિશ્ચેતન એવા તારી સેવા કરું છું.
4.23.27
इष्ट्वा संग्रामयज्ञेन रामप्रहरणाम्भसा।
तस्मन्नवभृथे स्नातः कथं पत्न्या मया विना ॥ ४.२३.२७ ॥
યુદ્ધયજ્ઞમાં રામના શસ્ત્ર-જલથી યજ્ઞ કરીને, તે અવભૃથ સ્નાનમાં સ્નાત થયેલો તું, મારા વિના પત્ની વગર કેવી રીતે?
4.23.28
या दत्ता देवराजेन तव तुष्टेन संयुगे।
शातकौम्भीं प्रियां मालां तां ते पश्यामि नेह किम् ॥ ४.२३.२८ ॥
યુદ્ધમાં પ્રસન્ન થયેલા દેવરાજે તને આપેલી સોનાની પ્રિય માળા અહીં તારી પાસે કેમ દેખાતી નથી?
4.23.29
राज्यश्रीर्न जहाति त्वां गतासुमपि मानद।
सूर्यस्यावर्तमानस्य शैलराजमिव प्रभा ॥ ४.२३.२९ ॥
હે માનદાતા, પ્રાણહીન હોવા છતાં રાજ્યલક્ષ્મી તને છોડતી નથી; સૂર્ય ફરતો હોય ત્યારે પણ તેની પ્રભા પર્વતરાજને છોડતી નથી તેમ.
4.23.30
न मे वचः पथ्यमिदं त्वया कृतं
न चास्मि शक्ता हि निवारणे तव।
हता सपुत्रास्मि हतेन संयुगे
सह त्वया श्रीर्विजहाति मामपि ॥ ४.२३.३० ॥
તેં મારું હિતકારી વચન માન્યું નહીં, અને તને રોકવાને હું પણ સમર્થ ન હતી. યુદ્ધમાં પુત્ર સાથે હું હણાઈ ગઈ છું. તારી સાથે મૃત્યુ પામતાં લક્ષ્મી પણ મને છોડી રહી છે.