वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.23.1
ततः समुपजिघ्रन्ती कपिराजस्य तन्मुखम्।
पतिं लोकश्रुता तारा मृतं वचनमब्रवीत् ॥ ४.२३.१ ॥
तेव्हा लोकप्रसिद्ध तारा वानरराजाचे ते मुख हुंगत मृत पतीला असे म्हणाली.
4.23.2
शेषे त्वं विषमे दुःखमकृत्वा वचनं मम।
उपलोपचिते वीर सुदुःखे वसुधातले ॥ ४.२३.२ ॥
हे वीरा, माझे ऐकले नाहीस; दगडांनी भरलेल्या, अत्यंत दुःखदायक अशा या खडबडीत भूमीवर तू दुःखाने पडला आहेस.
4.23.3
मत्तः प्रियतरा नूनं वानरेन्द्र मही तव।
शेषे हि तां परिष्वज्य मां च न प्रतिभाषसे ॥ ४.२३.३ ॥
हे वानरेंद्रा, खरोखर ही भूमी माझ्यापेक्षाही तुला अधिक प्रिय आहे; तिला कवटाळून तू पडला आहेस आणि माझ्याशी बोलतही नाहीस.
4.23.4
सुग्रीवस्य वशं प्राप्तो विधिरेष भवत्यहो।
सुग्रीव एव विक्रान्तो वीर साहसिकप्रिय ॥ ४.२३.४ ॥
अरेरे! सुग्रीवाच्या वशात सापडणे हेच तुझे नशीब ठरले. हे वीरा, साहसी जनांच्या प्रिया, पराक्रम तर सुग्रीवानेच दाखवला.
4.23.5
ऋक्षवानरमुख्यास्त्वां बलिनं पर्युपासते।
तेषां विलपितं कृच्छ्रमङ्गदस्य च शोचतः ॥ ४.२३.५ ॥
ऋक्ष आणि वानरांचे प्रमुख बलवान अशा तुझ्याभोवती बसले आहेत. त्यांचे विलाप आणि शोक करणाऱ्या अंगदाचा आक्रोश अत्यंत क्लेशदायक आहे.
4.23.6
मम चेमा गिरः श्रुत्वा किं त्वं न प्रतिबुध्यसे।
इदं तद् वीरशयनं तत्र शेषे हतो युधि ॥ ४.२३.६ ॥
माझे हे शब्द ऐकूनही तू का जागत नाहीस? युद्धात मारला जाऊन तू जिथे पडला आहेस, ती वीरांचीच शय्या आहे.
4.23.7
शायिता निहता यत्र त्वयैव रिपवः पुरा।
विशुद्धसत्त्वाभिजन प्रिययुद्ध मम प्रिय ॥ ४.२३.७ ॥
पूर्वी तू ज्या ठिकाणी शत्रूंना पाडून मारलेस, हे शुद्ध स्वभावाच्या आणि उच्च कुळाच्या, युद्धप्रिय, माझ्या प्रिया!
4.23.8
मामनाथां विहायैकां गतस्त्वमसि मानद।
शूराय न प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता ॥ ४.२३.८ ॥
हे मानदात्या, अनाथ अशा मला एकटीला सोडून तू निघून गेलास. शहाण्या माणसाने कन्या शूराला देऊ नये.
4.23.9
शूरभार्यां हतां पश्य सद्यो मां विधवां कृताम्।
अवभग्नश्च मे मानो भग्ना मे शाश्वती गतिः ॥ ४.२३.९ ॥
वीराची पत्नी असलेल्या मला पाहा, आत्ताच मला विधवा केले गेले आहे. माझा मान भंगला आहे, माझा शाश्वत आधारही तुटला आहे.
4.23.10
अगाधे च निमग्नास्मि विपुले शोकसागरे।
अश्मसारमयं नूनमिदं मे हृदयं दृढम् ॥ ४.२३.१० ॥
अथांग आणि विशाल शोकसागरात मी बुडाले आहे. खरोखर माझे हे हृदय दगडाच्या सारापासून बनलेले आहे इतके कठोर आहे.
4.23.11
भर्तारं निहतं दृष्ट्वा यन्नाद्य शतधा कृतम्।
सुहृच्चैव च भर्ता च प्रकृत्या च मम प्रियः ॥ ४.२३.११ ॥
पतीला मारलेले पाहूनही आज हे हृदय शंभर तुकडे झाले नाही. ते माझे सुहृद, पती आणि स्वभावानेही माझे प्रिय होते.
4.23.12
प्रहारे च पराक्रान्तः शूरः पञ्चत्वमागतः।
पतिहीना तु या नारी कामं भवतु पुत्रिणी ॥ ४.२३.१२ ॥
प्रहारात पराक्रमी वीर पंचत्व पावला. पतीविना जी स्त्री, ती इच्छेप्रमाणे पुत्रवती होवो.
4.23.13
धनधान्यसमृद्धापि विधवेत्युच्यते जनैः।
स्वगात्रप्रभवे वीर शेषे रुधिरमण्डले ॥ ४.२३.१३ ॥
धनधान्याने समृद्ध असली तरी लोक तिला विधवा म्हणतात. हे वीरा, स्वतःच्या शरीरातून जन्मलेल्या तू रक्ताच्या डबक्यात पडला आहेस.
4.23.14
कृमिरागपरिस्तोमे स्वकीये शयने यथा।
रेणुशोणितसंवीतं गात्रं तव समन्ततः ॥ ४.२३.१४ ॥
तुझ्या स्वतःच्या शय्येवर किड्यांच्या रंगाने रंगवलेल्या आच्छादनासारखे, तुझे शरीर धूळ आणि रक्ताने सर्वत्र झाकलेले आहे.
4.23.15
परिरब्धुं न शक्नोमि भुजाभ्यां प्लवगर्षभ।
कृतकृत्योऽद्य सुग्रीवो वैरेऽस्मिन्नतिदारुणे ॥ ४.२३.१५ ॥
हे वानरश्रेष्ठा, मी माझ्या बाहूंनी तुला आलिंगन देऊ शकत नाही. या अतिभयंकर वैरात आज सुग्रीव कृतकृत्य झाला आहे.
4.23.16
यस्य रामविमुक्तेन हृतमेकेषुणा भयम्।
शरेण हृदि लग्नेन गात्रसंस्पर्शने तव ॥ ४.२३.१६ ॥
रामाने सोडलेल्या एकाच बाणाने ज्याचे भय हरण झाले, तो बाण तुझ्या शरीराला स्पर्श करताच तुझ्या हृदयात रुतला.
4.23.17
वार्यामि त्वां निरीक्षन्ती त्वयि पञ्चत्वमागते।
उद्बबर्ह शरं नीलस्तस्य गात्रगतं तदा ॥ ४.२३.१७ ॥
तू मेलेला पाहून मी तुला अडवते आहे. तेव्हा नीलाने त्याच्या शरीरात रुतलेला बाण ओढून काढला.
4.23.18
गिरिगह्वरसंलीनं दीप्तमाशीविषं यथा।
तस्य निष्कृष्यमाणस्य बाणस्यापि बभौ द्युतिः ॥ ४.२३.१८ ॥
पर्वतगुहेत लपलेल्या तेजस्वी विषारी सापासारखा, त्याच्या शरीरातून ओढला जाणारा बाणही चमकला.
4.23.19
अस्तमस्तकसंरुद्धरश्मेर्दिनकरादिव।
पेतुः क्षतजधारास्तु व्रणेभ्यस्तस्य सर्वशः ॥ ४.२३.१९ ॥
अस्ताचलाच्या शिखरावर किरणे अडविलेल्या सूर्याप्रमाणे, त्याच्या जखमांतून सर्वत्र रक्ताच्या धारा वाहू लागल्या.
4.23.20
ताम्रगैरिकसम्पृक्ता धारा इव धराधरात्।
अवकीर्णं विमार्जन्ती भर्तारं रणरेणुना ॥ ४.२३.२० ॥
लाल गेरूमिश्रित पर्वतातून वाहणाऱ्या धारांसारखी, युद्धाच्या धुळीने झाकलेल्या आपल्या पतीला पुसत (तारा).
4.23.21
अस्रैर्नयनजैः शूरं सिषेचास्त्रसमाहतम्।
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम् ॥ ४.२३.२१ ॥
डोळ्यांतील अश्रूंनी त्या शूराला भिजवू लागली; अस्त्रांनी घायाळ, सर्वांगाला रक्ताने माखलेल्या मृत पतीला पाहून.
4.23.22
उवाच तारा पिङ्गाक्षं पुत्रमङ्गदमङ्गना।
अवस्थां पश्चिमां पश्य पितुः पुत्र सुदारुणाम् ॥ ४.२३.२२ ॥
पिंगट डोळ्यांच्या पुत्र अंगदाला तारा म्हणाली, 'हे पुत्रा, तुझ्या पित्याची शेवटची अवस्था पाहा, ती अत्यंत भयानक आहे.'
4.23.23
सम्प्रसक्तस्य वैरस्य गतोऽन्तः पापकर्मणा।
बालसूर्योज्ज्वलतनुं प्रयातं यमसादनम् ॥ ४.२३.२३ ॥
वैरात अति आसक्त राहिल्याच्या पापकर्मामुळे अंत आला; बालसूर्यासारख्या तेजस्वी देहाचा तो यमसदनी गेला.
4.23.24
अभिवादय राजानं पितरं पुत्र मानदम्।
एवमुक्तः समुत्थाय जग्राह चरणौ पितुः ॥ ४.२३.२४ ॥
'हे पुत्रा, मानदायी राजा तुझ्या पित्याला नमस्कार कर.' असे सांगितल्यावर तो उठला आणि पित्याचे चरण धरले.
4.23.25
भुजाभ्यां पीनवृत्ताभ्यामङ्गदोऽहमिति ब्रुवन्।
अभिवादयमानं त्वामङ्गदं त्वं यथा पुरा ॥ ४.२३.२५ ॥
जाड्या आणि गोल बाहूंनी 'मी अंगद आहे' असे म्हणत, पूर्वी तू अंगदाला जसे केले तसे, वंदन करणाऱ्या तुला (मी वंदन करतो).
4.23.26
दीर्घायुर्भव पुत्रेति किमर्थं नाभिभाषसे।
अहं पुत्रसहाया त्वामुपासे गतचेतनम्।
सिंहेन पातितं सद्यो गौः सवत्सेव गोवृषम् ॥ ४.२३.२६ ॥
'दीर्घायुषी हो, पुत्रा' असे म्हणून माझ्याशी का बोलत नाहीस? पुत्रासह मी तुझ्याजवळ आहे; सिंहाने तत्काळ पाडलेल्या बैलाजवळ वासरासह गाय असते, तसा मी निश्चेतन तुझ्याजवळ आहे.
4.23.27
इष्ट्वा संग्रामयज्ञेन रामप्रहरणाम्भसा।
तस्मन्नवभृथे स्नातः कथं पत्न्या मया विना ॥ ४.२३.२७ ॥
युद्धयज्ञात रामाच्या शस्त्रजलाने यज्ञ करून, त्या अवभृथ स्नानात स्नान केलेला तू, माझ्याशिवाय पत्नीविना कसा?
4.23.28
या दत्ता देवराजेन तव तुष्टेन संयुगे।
शातकौम्भीं प्रियां मालां तां ते पश्यामि नेह किम् ॥ ४.२३.२८ ॥
युद्धात संतुष्ट झालेल्या देवराजाने तुला दिलेली सोन्याची प्रिय माळ इथे तुझ्याजवळ का दिसत नाही?
4.23.29
राज्यश्रीर्न जहाति त्वां गतासुमपि मानद।
सूर्यस्यावर्तमानस्य शैलराजमिव प्रभा ॥ ४.२३.२९ ॥
हे मानदात्या, प्राणहीन असलास तरी राज्यलक्ष्मी तुला सोडत नाही; सूर्य फिरत असतानाही त्याची प्रभा पर्वतराजाला सोडत नाही तसे.
4.23.30
न मे वचः पथ्यमिदं त्वया कृतं
न चास्मि शक्ता हि निवारणे तव।
हता सपुत्रास्मि हतेन संयुगे
सह त्वया श्रीर्विजहाति मामपि ॥ ४.२३.३० ॥
तू माझे हितकारक वचन मानले नाहीस, आणि तुला अडवण्यास मीही समर्थ नव्हते. युद्धात पुत्रासह मी मारली गेले आहे. तुझ्यासह मृत्यू होत असताना लक्ष्मीही मला सोडत आहे.