वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.24
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.24.1
तामाशु वेगेन दुरासदेन
त्वभिप्लुतां शोकमहार्णवेन।
पश्यंस्तदा वाल्यनुजस्तरस्वी
भ्रातुर्वधेनाप्रतिमेन तेपे ॥ ४.२४.१ ॥
अनिवार्य वेगाने शोकाच्या महासागरात बुडालेल्या तिला पाहून, वालीचा बलवान धाकटा भाऊ भावाच्या अतुलनीय वधामुळे व्यथित झाला.
4.24.2
स बाष्पपूर्णेन मुखेन पश्यन्
क्षणेन निर्विण्णमना मनस्वी।
जगाम रामस्य शनैः समीपं
भृत्यैर्वृतः सम्परिदूयमानः ॥ ४.२४.२ ॥
अश्रूंनी भरलेल्या मुखाने पाहत, खिन्न मनाने तो मनस्वी (सुग्रीव) सेवकांनी वेढलेला, अत्यंत व्यथित होऊन क्षणात हळूहळू रामाजवळ गेला.
4.24.3
स तं समासाद्य गृहीतचाप-
मुदात्तमाशीविषतुल्यबाणम्।
यशस्विनं लक्षणलक्षिताङ्ग-
मवस्थितं राघवमित्युवाच ॥ ४.२४.३ ॥
धनुष्य धारण केलेल्या, विषारी सापांसारखे बाण असलेल्या, यशस्वी, शुभ लक्षणांनी शोभित अंगांच्या राघवाजवळ जाऊन तो असे म्हणाला.
4.24.4
यथा प्रतिज्ञातमिदं नरेन्द्र
कृतं त्वया दृष्टफलं च कर्म।
ममाद्य भोगेषु नरेन्द्रसूनो
मनो निवृत्तं हतजीवितेन ॥ ४.२४.४ ॥
हे नरेंद्रा, प्रतिज्ञेप्रमाणे तू हे कर्म केलेस आणि त्याचे फळही दिसत आहे. हे नरेंद्रपुत्रा, आज माझे मन भोगांपासून परावृत्त झाले आहे, ज्याचे जीवन नष्ट झाले आहे त्याचे.
4.24.5
अस्यां महिष्यां तु भृशं रुदत्यां
पुरेऽतिविक्रोशति दुःखतप्ते।
हते नृपे संशयितेऽङ्गदे च
न राम राज्ये रमते मनो मे ॥ ४.२४.५ ॥
ही महाराणी अत्यंत रडत असताना, नगरात दुःखाने तप्त होऊन अतिशय आक्रोश करत असताना, राजा मारला गेल्याने आणि अंगद संशयात असताना, हे राम, माझे मन राज्यात रमत नाही.
4.24.6
क्रोधादमर्षादतिविप्रधर्षाद्
भ्रातुर्वधो मेऽनुमतः पुरस्तात्।
हते त्विदानीं हरियूथपेऽस्मिन्
सुतीक्ष्णमिक्ष्वाकुवर प्रतप्स्ये ॥ ४.२४.६ ॥
क्रोध, असह्य अपमानामुळे पूर्वी मी भावाच्या वधाला संमती दिली होती. परंतु आता हा वानरयूथपती मारला गेल्यास, हे इक्ष्वाकुश्रेष्ठा, मी अत्यंत तीव्रतेने संतप्त होईन.
4.24.7
श्रेयोऽद्य मन्ये मम शैलमुख्ये
तस्मिन् हि वासश्चिरमृष्यमूके।
यथा तथा वर्तयतः स्ववृत्त्या
नेमं निहत्य त्रिदिवस्य लाभः ॥ ४.२४.७ ॥
आज माझ्या मते माझ्यासाठी श्रेयस्कर म्हणजे मी दीर्घकाळ राहत असलेल्या त्या प्रमुख पर्वत ऋष्यमूकावर स्वतःच्या मार्गाने जीवन जगणे. याला मारून स्वर्गलाभही मला नको.
4.24.8
न त्वा जिघांसामि चरेति यन्मा-
मयं महात्मा मतिमानुवाच।
तस्यैव तद् राम वचोऽनुरूप-
मिदं वचः कर्म च मेऽनुरूपम् ॥ ४.२४.८ ॥
'मी तुला मारू इच्छित नाही, जा'—असे या महात्मा आणि बुद्धिमान सुग्रीवाने मला सांगितले होते. हे रामा, त्याचे ते वचनच योग्य होते. हे वचन आणि माझे कर्मही त्याला अनुरूप आहे.
4.24.9
भ्राता कथं नाम महागुणस्य
भ्रातुर्वधं राम विरोचयेत।
राज्यस्य दुःखस्य च वीर सारं
विचिन्तयन् कामपुरस्कृतोऽपि ॥ ४.२४.९ ॥
रामा, महागुणी भावाच्या वधाला भाऊ कसा संमती देईल? वीरा, राज्य आणि दुःखाचे सार विचारात घेणाराही कामनेने प्रेरित झाला तर तो कसा तो पसंत करेल?
4.24.10
वधो हि मे मतो नासीत् स्वमाहात्म्यव्यतिक्रमात्।
ममासीद् बुद्धिदौरात्म्यात् प्राणहारी व्यतिक्रमः ॥ ४.२४.१० ॥
माझा वध खरे तर मला मान्य नव्हता; कारण मी माझ्या मोठेपणाचे उल्लंघन केले होते. परंतु माझ्या बुद्धीच्या दुष्टतेमुळे प्राण घेणारे हे उल्लंघन माझ्याकडून घडले.
4.24.11
द्रुमशाखावभग्नोऽहं मुहूर्तं परिनिष्टनन्।
सान्त्वयित्वा त्वनेनोक्तो न पुनः कर्तुमर्हसि ॥ ४.२४.११ ॥
झाडाच्या फांदीने जखमी होऊन मी क्षणभर विव्हळत होतो. त्यांनी मला धीर देऊन सांगितले की, असे पुन्हा करू नये.
4.24.12
भ्रातृत्वमार्यभावश्च धर्मश्चानेन रक्षितः।
मया क्रोधश्च कामश्च कपित्वं च प्रदर्शितम् ॥ ४.२४.१२ ॥
बंधुत्व, आर्यभाव आणि धर्म यांचे यांनी रक्षण केले; मी मात्र क्रोध, काम आणि वानरस्वभाव दाखवला.
4.24.13
अचिन्तनीयं परिवर्जनीय-
मनीप्सनीयं स्वनवेक्षणीयम्।
प्राप्तोऽस्मि पाप्मानमिदं वयस्य
भ्रातुर्वधात् त्वाष्ट्रवधादिवेन्द्रः ॥ ४.२४.१३ ॥
मित्रा, अकल्पनीय, त्याज्य, इच्छिता न येणारे आणि स्वतः पाहण्यासही अयोग्य असे हे पाप मला लागले आहे; भावाच्या वधामुळे, जसे त्वष्ट्याच्या पुत्राच्या वधाने इंद्राला लागले होते.
4.24.14
पाप्मानमिन्द्रस्य मही जलं च
वृक्षाश्च कामं जगृहुः स्त्रियश्च।
को नाम पाप्मानमिमं सहेत
शाखामृगस्य प्रतिपत्तुमिच्छेत् ॥ ४.२४.१४ ॥
इंद्राचे पाप पृथ्वी, पाणी, वृक्ष आणि स्त्रिया यांनी इच्छेनुसार स्वीकारले होते; पण हे पाप कोण सहन करेल? वानराला प्रतिकार करण्याची इच्छा कोण करेल?
4.24.15
नार्हामि सम्मानमिमं प्रजानां
न यौवराज्यं कुत एव राज्यम्।
अधर्मयुक्तं कुलनाशयुक्त-
मेवंविधं राघव कर्म कृत्वा ॥ ४.२४.१५ ॥
हे राघवा, अधर्म आणि कुलनाश यांनी युक्त असे कर्म केल्यानंतर मी प्रजांचा हा सन्मान मिळण्यास पात्र नाही; युवराजपदही नाही, राज्याची तर गोष्टच नाही.
4.24.16
पापस्य कर्तास्मि विगर्हितस्य
क्षुद्रस्य लोकापकृतस्य लोके।
शोको महान् मामभिवर्ततेऽयं
वृष्टेर्यथा निम्नमिवाम्बुवेगः ॥ ४.२४.१६ ॥
मी पापी, निंदनीय, क्षुद्र आणि जगाचे अपकार करणारा आहे. पावसाच्या पाण्याचा वेग जसा सखल भागाला व्यापतो, तसा हा महान शोक मला व्यापत आहे.
4.24.17
सोदर्यघातापरगात्रवालः
संतापहस्ताक्षिशिरोविषाणः।
एनोमयो मामभिहन्ति हस्ती
दृप्तो नदीकूलमिव प्रवृद्धः ॥ ४.२४.१७ ॥
भावाच्या हत्येचे पाप मला मारत आहे — मदोन्मत्त हत्ती, ज्याची सोंड, डोळे व डोके तापाने पोळलेले, तो फुगलेल्या नदीकाठावर धडक देतो तसे.
4.24.18
अंहो बतेदं नृवराविषह्यं
निवर्तते मे हृदि साधुवृत्तम्।
अग्नौ विवर्णं परितप्यमानं
किट्टं यथा राघव जातरूपम् ॥ ४.२४.१८ ॥
अरेरे, नरश्रेष्ठ राघवा! असह्य हे पाप माझ्या हृदयातून माझे सदाचरण दूर करत आहे — अग्नीत तापवलेल्या सोन्यातील मळाप्रमाणे ते रंग बिघडवते.
4.24.19
महाबलानां हरियूथपाना-
मिदं कुलं राघव मन्निमित्तम्।
अस्याङ्गदस्यापि च शोकतापा-
दर्धस्थितप्राणमितीव मन्ये ॥ ४.२४.१९ ॥
हे राघवा! माझ्यामुळेच या महाबलवान वानरयूथपतींचे हे कुळ संकटात आले आहे. अंगदाचा प्राणही शोक व संतापामुळे अर्धाच टिकला आहे, असे मला वाटते.
4.24.20
सुतः सुलभ्यः सुजनः सुवश्यः
कुतस्तु पुत्रः सदृशोऽङ्गदेन।
न चापि विद्येत स वीर देशो
यस्मिन् भवेत् सोदरसंनिकर्षः ॥ ४.२४.२० ॥
पुत्र सहज मिळतो, सज्जन व सहज वश होणारा पुत्रही मिळतो. परंतु अंगदासारखा पुत्र कुठून मिळणार? हे वीरा! भावाचे सान्निध्य असणारा तो देशही कुठे नाही.
4.24.21
अद्याङ्गदो वीरवरो न जीवे-
ज्जीवेत माता परिपालनार्थम्।
विना तु पुत्रं परितापदीना
सा नैव जीवेदिति निश्चितं मे ॥ ४.२४.२१ ॥
आज वीरश्रेष्ठ अंगद जगणार नाही; त्याच्या पालनासाठी तरी माता जगली असती. पुत्राशिवाय संतापाने दीन झालेली ती निश्चितच जगणार नाही, असा माझा निश्चय आहे.
4.24.22
सोऽहं प्रवेक्ष्याम्यतिदीप्तमग्निं
भ्रात्रा च पुत्रेण च सख्यमिच्छन्।
इमे विचेष्यन्ति हरिप्रवीराः
सीतां निदेशे परिवर्तमानाः ॥ ४.२४.२२ ॥
म्हणून मी अत्यंत प्रज्वलित अग्नीत प्रवेश करीन, बंधू आणि पुत्रासह मैत्री इच्छित. माझ्या आज्ञेत वावरणारे हे वानरवीर सीतेचा शोध घेतील.
4.24.23
कृत्स्नं तु ते सेत्स्यति कार्यमेत-
न्मय्यप्यतीते मनुजेन्द्रपुत्र।
कुलस्य हन्तारमजीवनार्हं
रामानुजानीहि कृतागसं माम् ॥ ४.२४.२३ ॥
परंतु माझ्या मृत्यूनंतरही तुझे हे सर्व कार्य पूर्ण होईल, हे नरेंद्रपुत्रा. कुळाचा घातक आणि जगण्यास अयोग्य असलेल्या अपराधी मला, हे राम, अनुमती दे.
4.24.24
इत्येवमार्तस्य रघुप्रवीरः
श्रुत्वा वचो वालिजघन्यजस्य।
संजातबाष्पः परवीरहन्ता
रामो मुहूर्तं विमना बभूव ॥ ४.२४.२४ ॥
अशाप्रकारे पीडित झालेल्या वालीच्या धाकट्या बंधूचे शब्द ऐकून रघुवीर, शत्रुवीरांचा संहारक राम यांच्या डोळ्यांत अश्रू आले आणि क्षणभर ते उदास झाले.
4.24.25
तस्मिन् क्षणेऽभीक्ष्णमवेक्षमाणः
क्षितिक्षमावान् भुवनस्य गोप्ता।
रामो रुदन्तीं व्यसने निमग्नां
समुत्सुकः सोऽथ ददर्श ताराम् ॥ ४.२४.२५ ॥
त्या क्षणी वारंवार पाहणारे, पृथ्वीसारखे क्षमाशील, जगाचे रक्षणकर्ते राम, संकटात बुडालेली, रडत असलेली तारा उत्सुकतेने पाहू लागले.
4.24.26
तां चारुनेत्रां कपिसिंहनाथां
पतिं समाश्लिष्य तदा शयानाम्।
उत्थापयामासुरदीनसत्त्वां
मन्त्रिप्रधानाः कपिराजपत्नीम् ॥ ४.२४.२६ ॥
सुंदर नेत्रांच्या, वानरसिंहाच्या स्वामीची पत्नी असलेल्या, पतीला घट्ट बिलगून पडलेल्या तिला प्रमुख मंत्र्यांनी उठवले; तिचे धैर्य अजून खचले नव्हते.
4.24.27
सा विस्फुरन्ती परिरभ्यमाणा
भर्तुः समीपादपनीयमाना।
ददर्श रामं शरचापपाणिं
स्वतेजसा सूर्यमिव ज्वलन्तम् ॥ ४.२४.२७ ॥
थरथरत, पतीजवळून दूर नेली जात असताना, आलिंगन दिली जात असताना तिने धनुष्यबाण हाती घेतलेल्या रामाला पाहिले; आपल्या तेजाने सूर्यासारखा झळकणारा.
4.24.28
सुसंवृतं पार्थिवलक्षणैश्च
तं चारुनेत्रं मृगशावनेत्रा।
अदृष्टपूर्वं पुरुषप्रधान-
मयं स काकुत्स्थ इति प्रजज्ञे ॥ ४.२४.२८ ॥
राजचिन्हांनी सुशोभित, सुंदर नेत्रांच्या त्याला, हरिणाच्या पिल्लासारख्या डोळ्यांच्या तिने पूर्वी कधी न पाहिलेला, पुरुषश्रेष्ठ असा पाहिला; 'हाच तो काकुत्स्थ' असे तिने ओळखले.
4.24.29
तस्येन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य
महानुभावस्य समीपमार्या।
आर्तातितूर्णं व्यसनं प्रपन्ना
जगाम तारा परिविह्वलन्ती ॥ ४.२४.२९ ॥
इंद्रासारख्या, जवळ जाण्यास कठीण, महाप्रभावी त्याच्याजवळ आर्या तारा दुःखात बुडालेली, अत्यंत वेगाने, अतिशय व्याकूळ होऊन गेली.
4.24.30
तं सा समासाद्य विशुद्धसत्त्वं
शोकेन सम्भ्रान्तशरीरभावा।
मनस्विनी वाक्यमुवाच तारा
रामं रणोत्कर्षणलब्धलक्ष्यम् ॥ ४.२४.३० ॥
त्या विशुद्ध सत्त्वाजवळ येऊन, शोकाने शरीरभाव विचलित झालेली मनस्विनी तारा, युद्धात उत्कर्षाने लक्ष्य साधलेल्या रामाला हे वाक्य म्हणाली.
4.24.31
त्वमप्रमेयश्च दुरासदश्च
जितेन्द्रियश्चोत्तमधर्मकश्च।
अक्षीणकीर्तिश्च विचक्षणश्च
क्षितिक्षमावान् क्षतजोपमाक्षः ॥ ४.२४.३१ ॥
तू अप्रमेय, दुर्लभ, जितेंद्रिय, उत्तम धर्मपालक, अक्षीण कीर्तीचा, विचक्षण, पृथ्वीसम क्षमाशील आणि रक्तासारखे लाल डोळे असलेला आहेस.
4.24.32
त्वमात्तबाणासनबाणपाणि-
र्महाबलः संहननोपपन्नः।
मनुष्यदेहाभ्युदयं विहाय
दिव्येन देहाभ्युदयेन युक्तः ॥ ४.२४.३२ ॥
धनुष्यबाण हाती घेतलेला तू महाबलवान, सुदृढ देहाचा आहेस; मानवी देहवैभव सोडून दिव्य देहतेजाने युक्त आहेस.
4.24.33
येनैव बाणेन हतः प्रियो मे
तेनैव बाणेन हि मां जहीहि।
हता गमिष्यामि समीपमस्य
न मां विना वीर रमेत वाली ॥ ४.२४.३३ ॥
ज्या बाणाने माझ्या प्रियाला मारले, त्याच बाणाने मलाही मार; मेल्यावर मी त्याच्या जवळ जाईन. हे वीरा, माझ्याशिवाय वाली आनंदी राहणार नाही.
4.24.34
स्वर्गेऽपि पद्मामलपत्रनेत्र
समेत्य सम्प्रेक्ष्य च मामपश्यन्।
न ह्येष उच्चावचताम्रचूडा
विचित्रवेषाप्सरसोऽभजिष्यत् ॥ ४.२४.३४ ॥
स्वर्गातही कमलदलासारखे नेत्र असलेला हा मला न पाहता विविध वेषांच्या अप्सरांकडे जाणार नाही.
4.24.35
स्वर्गेऽपि शोकं च विवर्णतां च
मया विना प्राप्स्यति वीर वाली।
रम्ये नगेन्द्रस्य तटावकाशे
विदेहकन्यारहितो यथा त्वम् ॥ ४.२४.३५ ॥
हे वीरा, माझ्याशिवाय वाली स्वर्गातही शोक आणि विवर्णता पावेल — पर्वतराजाच्या रम्य उतारावर विदेहकन्येविना तू जसा आहेस तसा.
4.24.36
त्वं वेत्थ तावद् वनिताविहीनः
प्राप्नोति दुःखं पुरुषः कुमारः।
तत् त्वं प्रजानञ्जहि मां न वाली
दुःखं ममादर्शनजं भजेत ॥ ४.२४.३६ ॥
पत्नीविना असलेला पुरुष, तो तरुण राजपुत्र असला तरी, दुःख भोगतो हे तुला माहीत आहे. म्हणून हे जाणून मला सोडू नकोस; वालीला नाही, तर तुझ्या वियोगाने माझ्यावर दुःख ओढवेल.
4.24.37
यच्चापि मन्येत भवान् महात्मा
स्त्रीघातदोषस्तु भवेन्न मह्यम्।
आत्मेयमस्येति हि मां जहि त्वं
न स्त्रीवधः स्यान्मनुजेन्द्रपुत्र ॥ ४.२४.३७ ॥
तू महात्मा आहेस म्हणून जर वाटत असेल की स्त्रीहत्येचा दोष माझ्यावर येणार नाही, तर ही त्याचाच आत्मा आहे असे समजून तू मला ठार कर; हे मनुजेंद्रपुत्रा, हा स्त्रीवध होणार नाही.
4.24.38
शास्त्रप्रयोगाद् विविधाश्च वेदा-
दनन्यरूपाः पुरुषस्य दाराः।
दारप्रदानाद्धि न दानमन्यत्
प्रदृश्यते ज्ञानवतां हि लोके ॥ ४.२४.३८ ॥
शास्त्राच्या प्रयोगाने आणि वेदांनुसार, पुरुषाच्या पत्नी विविध असल्या तरी त्या अनन्यरूप म्हणजे एकरूप आहेत. पत्नीचे दान देण्यापेक्षा दुसरे दान जगात ज्ञानी लोक पाहत नाहीत.
4.24.39
त्वं चापि मां तस्य मम प्रियस्य
प्रदास्यसे धर्ममवेक्ष्य वीर।
अनेन दानेन न लप्स्यसे त्व-
मधर्मयोगं मम वीर घातात् ॥ ४.२४.३९ ॥
तूही धर्माचा विचार करून मला माझ्या त्या प्रिय पतीला देशील; हे वीरा, या दानाने माझ्या वधातून येणारा अधर्माचा संबंध तुला लागणार नाही.
4.24.40
आर्तामनाथामपनीयमाना-
मेवंगतां नार्हसि मामहन्तुम्।
अहं हि मातङ्गविलासगामिना
प्लवंगमानामृषभेण धीमता।
विना वरार्होत्तमहेममालिना
चिरं न शक्ष्यामि नरेन्द्र जीवितुम् ॥ ४.२४.४० ॥
दुःखी, अनाथ अशा मला अशा प्रकारे नेले जात असताना मारणे तुला योग्य नाही. हत्तीसारख्या डौलदार चालीचा, बुद्धिमान, वानरांमधील श्रेष्ठ, उत्तम सोन्याची माळ घातलेला तो वीर नसेल तर, हे नरेंद्रा, मी फार काळ जगू शकणार नाही.
4.24.41
इत्येवमुक्तस्तु विभुर्महात्मा
तारां समाश्वास्य हितं बभाषे।
मा वीरभार्ये विमतिं कुरुष्व
लोको हि सर्वो विहितो विधात्रा ॥ ४.२४.४१ ॥
असे सांगितल्यावर त्या महात्मा व समर्थ वीराने ताराला धीर देऊन हितकारक शब्द सांगितले: हे वीरपत्नी, मनात विषाद ठेवू नकोस; कारण सर्व जग विधात्याने निश्चित केले आहे.
4.24.42
तं चैव सर्वं सुखदुःखयोगं
लोकोऽब्रवीत् तेन कृतं विधात्रा।
त्रयोऽपि लोका विहितं विधानं
नातिक्रमन्ते वशगा हि तस्य ॥ ४.२४.४२ ॥
सुख-दुःखाचा हा सर्व संयोग विधात्यानेच केला आहे, असे लोक म्हणतात. तिन्ही लोकसुद्धा त्याने विहित केलेल्या विधानाचे उल्लंघन करत नाहीत, कारण ते त्याच्या वशात आहेत.
4.24.43
प्रीतिं परां प्राप्स्यसि तां तथैव
पुत्रश्च ते प्राप्स्यति यौवराज्यम्।
धात्रा विधानं विहितं तथैव
न शूरपत्न्यः परिदेवयन्ति ॥ ४.२४.४३ ॥
तू परम आनंद प्राप्त करशील, आणि तुझा पुत्रही युवराजपद प्राप्त करील. विधात्याने विहित केलेले विधान तसेच होईल; शूरांच्या पत्नी शोकाने आक्रंदत नाहीत.
4.24.44
आश्वासिता तेन महात्मना तु
प्रभावयुक्तेन परंतपेन।
सा वीरपत्नी ध्वनता मुखेन
सुवेषरूपा विरराम तारा ॥ ४.२४.४४ ॥
प्रभावशाली, शत्रूंना तापविणाऱ्या त्या महात्म्याने सांत्वन दिलेली ती वीरपत्नी ताराला, सुंदर वेष व रूप असलेली, मुखातून आवाज काढत असलेली, गप्प झाली.