વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 4.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.25.1
स सुग्रीवं च तारां च साङ्गदां सहलक्ष्मणः।
समानशोकः काकुत्स्थः सान्त्वयन्निदमब्रवीत् ॥ ४.२५.१ ॥
લક્ષ્મણ સાથે રહેલા કાકુત્સ્થ રામે, પોતે પણ એ જ શોકમાં હોવા છતાં, સુગ્રીવ, તારા અને અંગદને સાંત્વના આપતાં આમ કહ્યું.
4.25.2
न शोकपरितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः।
यदत्रानन्तरं कार्यं तत् समाधातुमर्हथ ॥ ४.२५.२ ॥
શોક અને સંતાપથી મૃતનું કલ્યાણ થતું નથી. તેથી હવે જે કર્તવ્ય સામે છે તે તમારે પૂર્ણ કરવું જોઈએ.
4.25.3
लोकवृत्तमनुष्ठेयं कृतं वो बाष्पमोक्षणम्।
न कालादुत्तरं किंचित् कर्मशक्यमुपासितुम् ॥ ४.२५.३ ॥
લોકાચાર પ્રમાણે જે કરવાનું છે તે કરવું જોઈએ. તમે આંસુ વહાવી લીધાં છે. સમયથી આગળ હવે કંઈ કરી શકાય એવું નથી.
4.25.4
नियतिः कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम्।
नियतिः सर्वभूतानां नियोगेष्विह कारणम् ॥ ४.२५.४ ॥
જગતમાં નિયતિ જ કારણ છે; નિયતિ જ કર્મનું સાધન છે. સર્વ પ્રાણીઓના નિયોગોમાં નિયતિ જ કારણ છે.
4.25.5
न कर्ता कस्यचित् कश्चिन्नियोगे नापि चेश्वरः।
स्वभावे वर्तते लोकस्तस्य कालः परायणम् ॥ ४.२५.५ ॥
કોઈ કોઈનો કર્તા નથી; નિયોગમાં ઈશ્વર પણ નથી. જગત પોતાના સ્વભાવમાં જ ચાલે છે; કાળ જ તેનું પરમ આશ્રય છે.
4.25.6
न कालः कालमत्येति न कालः परिहीयते।
स्वभावं च समासाद्य न कश्चिदतिवर्तते ॥ ४.२५.६ ॥
કાળ કાળને ઓળંગતો નથી; કાળ ઘટતો પણ નથી. પોતાના સ્વભાવને પામીને કોઈ તેનું ઉલ્લંઘન કરી શકતું નથી.
4.25.7
न कालस्यास्ति बन्धुत्वं न हेतुर्न पराक्रमः।
न मित्रज्ञातिसम्बन्धः कारणं नात्मनो वशः ॥ ४.२५.७ ॥
કાળને કોઈ સગપણ નથી, તેનું કોઈ કારણ નથી, કે પરાક્રમ પણ નથી. મિત્ર કે જ્ઞાતિસંબંધ તેનું કારણ નથી; તે પોતાને વશ પણ નથી.
4.25.8
किं तु कालपरीणामो द्रष्टव्यः साधु पश्यता।
धर्मश्चार्थश्च कामश्च कालक्रमसमाहिताः ॥ ४.२५.८ ॥
પણ જે સારી રીતે જુએ છે તેણે કાળનું પરિણામ જોવું જોઈએ; ધર્મ, અર્થ અને કામ પણ કાળક્રમે ગોઠવાયેલા છે.
4.25.9
इतः स्वां प्रकृतिं वाली गतः प्राप्तः क्रियाफलम्।
सामदानार्थसंयोगैः पवित्रं प्लवगेश्वरः ॥ ४.२५.९ ॥
વાલી પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે અહીંથી ગયો, કર્મનું ફળ પામ્યો; વાનરોના સ્વામી સામ, દાન અને અર્થના સંયોગથી પવિત્ર થયા.
4.25.10
स्वधर्मस्य च संयोगाज्जितस्तेन महात्मना।
स्वर्गः परिगृहीतश्च प्राणानपरिरक्षता ॥ ४.२५.१० ॥
સ્વધર્મના સંયોગથી એ મહાત્માએ જીત મેળવી; પોતાના પ્રાણનું રક્ષણ ન કરીને પણ તેણે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો.
4.25.11
एषा वै नियतिः श्रेष्ठा यां गतो हरियूथपः।
तदलं परितापेन प्राप्तकालमुपास्यताम् ॥ ४.२५.११ ॥
વાનરયૂથપતિ જે માર્ગે ગયો તે જ આ શ્રેષ્ઠ નિયતિ છે; તેથી શોક પૂરતો છે—સમય આવ્યો તેને સ્વીકારો.
4.25.12
वचनान्ते तु रामस्य लक्ष्मणः परवीरहा।
अवदत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं गतचेतसम् ॥ ४.२५.१२ ॥
રામના વચન પૂરાં થયા પછી, શત્રુવીરોનો સંહારક લક્ષ્મણ વિનયપૂર્વક, વ્યાકુળ ચિત્તવાળા સુગ્રીવને બોલ્યો.
4.25.13
कुरु त्वमस्य सुग्रीव प्रेतकार्यमनन्तरम्।
ताराङ्गदाभ्यां सहितो वालिनो दहनं प्रति ॥ ४.२५.१३ ॥
હે સુગ્રીવ, તું તારા અને અંગદ સાથે મળીને વાલીના દાહ માટે પ્રેતકાર્ય તરત કર.
4.25.14
समाज्ञापय काष्ठानि शुष्काणि च बहूनि च।
चन्दनानि च दिव्यानि वालिसंस्कारकारणात् ॥ ४.२५.१४ ॥
વાલીના સંસ્કાર માટે સૂકાં ઘણાં લાકડાં અને દિવ્ય ચંદનનાં લાકડાં લાવવાનો આદેશ આપો.
4.25.15
समाश्वासय दीनं त्वमङ्गदं दीनचेतसम्।
मा भूर्बालिशबुद्धिस्त्वं त्वदधीनमिदं पुरम् ॥ ४.२५.१५ ॥
દુઃખી અંગદને આશ્વાસન આપ; તું મૂર્ખ બુદ્ધિવાળો ન થા, આ નગર હવે તારા અધીન છે.
4.25.16
अङ्गदस्त्वानयेन्माल्यं वस्त्राणि विविधानि च।
घृतं तैलमथो गन्धान् यच्चात्र समनन्तरम् ॥ ४.२५.१६ ॥
અંગદ માળાઓ, વિવિધ વસ્ત્રો, ઘી, તેલ અને સુગંધો તથા અહીં જે જોઈએ તે તરત લાવે.
4.25.17
त्वं तार शिबिकां शीघ्रमादायागच्छ सम्भ्रमात्।
त्वरा गुणवती युक्ता ह्यस्मिन् काले विशेषतः ॥ ४.२५.१७ ॥
હે તારા, તું ઝડપથી પાલખી લઈને ઉતાવળે આવ; આ સમયે ખાસ કરીને આ ત્વરા યોગ્ય છે.
4.25.18
सज्जीभवन्तु प्लवगाः शिबिकावाहनोचिताः।
समर्था बलिनश्चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम् ॥ ४.२५.१८ ॥
પાલખી ઉપાડવા યોગ્ય, સમર્થ અને બળવાન વાનરો તૈયાર થાઓ; તેઓ વાલીને બહાર લઈ જશે.
4.25.19
एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सुमित्रानन्दवर्धनः।
तस्थौ भ्रातृसमीपस्थो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ४.२५.१९ ॥
સુગ્રીવને આ પ્રમાણે કહીને, સુમિત્રાનો આનંદ વધારનાર, શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર લક્ષ્મણ ભાઈની પાસે ઊભા રહ્યા.
4.25.20
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा तारः सम्भ्रान्तमानसः।
प्रविवेश गुहां शीघ्रं शिबिकासक्तमानसः ॥ ४.२५.२० ॥
લક્ષ્મણના શબ્દો સાંભળીને, ગભરાયેલા મનથી, પાલખીમાં મન પરોવેલી તારા ઝડપથી ગુફામાં પ્રવેશી.
4.25.21
आदाय शिबिकां तारः स तु पर्यापतत् पुनः।
वानरैरुह्यमानां तां शूरैरुद्वहनोचितैः ॥ ४.२५.२१ ॥
પાલખી લઈને તારા ફરી દોડી; એ પાલખી ઉઠાવવા યોગ્ય શૂર વાનરો તેને ઊંચકી રહ્યા હતા.
4.25.22
दिव्यां भद्रासनयुतां शिबिकां स्यन्दनोपमाम्।
पक्षिकर्मभिराचित्रां द्रुमकर्मविभूषिताम् ॥ ४.२५.२२ ॥
એ દિવ્ય પાલખી ભદ્રાસનથી યુક્ત, રથ જેવી હતી; પક્ષીઓના ચિત્રો અને વૃક્ષોની કોતરણીથી શણગારેલી હતી.
4.25.23
आचितां चित्रपत्तीभिः सुनिविष्टां समन्ततः।
विमानमिव सिद्धानां जालवातायनायुताम् ॥ ४.२५.२३ ॥
એ ચિત્રિત પટ્ટીઓથી ભરેલી, ચારે બાજુ સારી રીતે ગોઠવાયેલી હતી; સિદ્ધોના વિમાન જેવી, જાળીવાળી બારીઓથી યુક્ત હતી.
4.25.24
सुनियुक्तां विशालां च सुकृतां शिल्पिभिः कृताम्।
दारुपर्वतकोपेतां चारुकर्मपरिष्कृताम् ॥ ४.२५.२४ ॥
એ સારી રીતે ગોઠવાયેલી, વિશાળ, કારીગરોએ સરસ રીતે બનાવેલી હતી; લાકડાના પર્વતો જેવી આકૃતિઓથી યુક્ત અને સુંદર કારીગરીથી શુદ્ધ કરેલી હતી.
4.25.25
वराभरणहारैश्च चित्रमाल्योपशोभिताम्।
गुहागहनसंछन्नां रक्तचन्दनभूषिताम् ॥ ४.२५.२५ ॥
ઉત્તમ આભૂષણો અને હારોથી, વિચિત્ર માળાઓથી શોભિત, ગુફાઓ અને ગાઢ વનોથી ઢંકાયેલી, રક્ત ચંદનથી વિભૂષિત (શિબિકા).
4.25.26
पुष्पौघैः समभिच्छन्नां पद्ममालाभिरेव च।
तरुणादित्यवर्णाभिर्भ्राजमानाभिरावृताम् ॥ ४.२५.२६ ॥
ફૂલોના ઢગલાથી સંપૂર્ણ ઢંકાયેલી, કમળની માળાઓથી અને ઉગતા સૂર્યના રંગની ચમકતી માળાઓથી ઘેરાયેલી (શિબિકા).
4.25.27
ईदृशीं शिबिकां दृष्ट्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।
क्षिप्रं विनीयतां वाली प्रेतकार्यं विधीयताम् ॥ ४.२५.२७ ॥
આવી શિબિકા જોઈને રામે લક્ષ્મણને કહ્યું — "વાલીને ઝડપથી લઈ જાઓ, તેનું પ્રેતકાર્ય કરાવો."
4.25.28
ततो वालिनमुद्यम्य सुग्रीवः शिबिकां तदा।
आरोपयत विक्रोशन्नङ्गदेन सहैव तु ॥ ४.२५.२८ ॥
પછી સુગ્રીવે વાલીને ઊંચકીને, અંગદની સાથે વિલાપ કરતાં તે શિબિકામાં મૂક્યો.
4.25.29
आरोप्य शिबिकां चैव वालिनं गतजीवितम्।
अलंकारैश्च विविधैर्माल्यैर्वस्त्रैश्च भूषितम् ॥ ४.२५.२९ ॥
પ્રાણ ગયેલા વાલીને શિબિકામાં મૂકીને, વિવિધ અલંકારો, માળાઓ અને વસ્ત્રોથી શણગારવામાં આવ્યો.
4.25.30
आज्ञापयत् तदा राजा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः।
और्ध्वदेहिकमार्यस्य क्रियतामनुकूलतः ॥ ४.२५.३० ॥
ત્યારે વાનરરાજ રાજા સુગ્રીવે આજ્ઞા આપી — "આર્ય વાલીનું ઔર્ધ્વદૈહિક કર્મ યોગ્ય રીતે કરાવો."
4.25.31
विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहूनि च।
अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका तदनन्तरम् ॥ ४.२५.३१ ॥
વિવિધ પ્રકારના ઘણા રત્નો વહેંચતા વાનરો આગળ ચાલે, અને તેની પાછળ પાલખી ચાલે.
4.25.32
राज्ञामृद्धिविशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः।
तादृशैरिह कुर्वन्तु वानरा भर्तृसत्क्रियाम् ॥ ४.२५.३२ ॥
પૃથ્વી પર રાજાઓની જેવી ઋદ્ધિ-વિશેષતાઓ દેખાય છે, તેવી જ વસ્તુઓ વડે અહીં વાનરો સ્વામીનો સત્કાર કરે.
4.25.33
तादृशं वालिनः क्षिप्रं प्राकुर्वन्नौर्ध्वदेहिकम्।
अङ्गदं परिरभ्याशु तारप्रभृतयस्तदा ॥ ४.२५.३३ ॥
વાલી માટે યોગ્ય એવી ઔર્ધ્વદૈહિક ક્રિયા તરત શરૂ કરી; ત્યારે તારા વગેરેએ અંગદને ભેટીને તરત જ…
4.25.34
क्रोशन्तः प्रययुः सर्वे वानरा हतबान्धवाः।
ततः प्रणिहिताः सर्वा वानर्योऽस्य वशानुगाः ॥ ४.२५.३४ ॥
બંધુ હણાતા સર્વ વાનરો રડતા રડતા ચાલ્યા; પછી તેના આજ્ઞાંકિત સર્વ વાનરીઓ ધ્યાનપૂર્વક (અનુસરી).
4.25.35
चुक्रुशुर्वीरवीरेति भूयः क्रोशन्ति ताः प्रियम्।
ताराप्रभृतयः सर्वा वानर्यो हतबान्धवाः ॥ ४.२५.३५ ॥
"હે વીર, હે વીર" કહીને તેઓ પોકારી ઊઠી; પોતાના પ્રિય માટે ફરી ફરી રડવા લાગી; તારા વગેરે સર્વ વાનરીઓ, જેમના બંધુ હણાયા હતા.
4.25.36
अनुजग्मुश्च भर्तारं क्रोशन्त्यः करुणस्वनाः।
तासां रुदितशब्देन वानरीणां वनान्तरे ॥ ४.२५.३६ ॥
કરુણ સ્વરે પોકારતી તેઓ સ્વામીની પાછળ ચાલી; તે વાનરીઓના રુદનના અવાજથી વનની અંદર (ગૂંજી ઊઠ્યું).
4.25.37
वनानि गिरयश्चैव विक्रोशन्तीव सर्वतः।
पुलिने गिरिनद्यास्तु विविक्ते जलसंवृते ॥ ४.२५.३७ ॥
વનો અને પર્વતો પણ ચારે બાજુ વિલાપ કરતા હોય તેમ લાગતું હતું; પર્વતીય નદીના એકાંત કિનારે, પાણીથી ઘેરાયેલા સ્થળે.
4.25.38
चितां चक्रुः सुबहवो वानरा वनचारिणः।
अवरोप्य ततः स्कन्धाच्छिबिकां वानरोत्तमाः ॥ ४.२५.३८ ॥
ઘણા વનચારી વાનરોએ ચિતા તૈયાર કરી; પછી શ્રેષ્ઠ વાનરોએ ખભા પરથી શિબિકા ઉતારી.
4.25.39
तस्थुरेकान्तमाश्रित्य सर्वे शोकपरायणाः।
ततस्तारा पतिं दृष्ट्वा शिबिकातलशायिनम् ॥ ४.२५.३९ ॥
બધા શોકમાં ડૂબીને એક બાજુ ઊભા રહ્યા; ત્યારે તારાએ શિબિકાના તળિયે સૂતેલા પોતાના પતિને જોયો.
4.25.40
आरोप्याङ्के शिरस्तस्य विललाप सुदुःखिता।
हा वानरमहाराज हा नाथ मम वत्सल ॥ ४.२५.४० ॥
તેનું માથું ખોળામાં લઈને અત્યંત દુઃખી થઈને તે વિલાપ કરવા લાગી — 'હાય, વાનરોના મહારાજ! હાય નાથ, મારા પ્રિય!'
4.25.41
हा महार्ह महाबाहो हा मम प्रिय पश्य माम्।
जनं न पश्यसीमं त्वं कस्माच्छोकाभिपीडितम् ॥ ४.२५.४१ ॥
હાય, મહાબાહુ, મહાન સન્માનને યોગ્ય! હાય મારા પ્રિય, મારી તરફ જુઓ! શોકથી પીડિત આ જનને તમે કેમ જોતા નથી?
4.25.42
प्रहृष्टमिह ते वक्त्रं गतासोरपि मानद।
अस्तार्कसमवर्णं च दृश्यते जीवतो यथा ॥ ४.२५.४२ ॥
હે માનદાતા, પ્રાણ ગયા છતાં તારું મુખ અહીં પ્રસન્ન દેખાય છે; આથમતા સૂર્યના રંગ જેવું એ મુખ જીવિતની જેમ દેખાય છે.
4.25.43
एष त्वां रामरूपेण कालः कर्षति वानर।
येन स्म विधवाः सर्वाः कृता एकेषुणा रणे ॥ ४.२५.४३ ॥
હે વાનર, રામરૂપે કાળ તને ખેંચી રહ્યો છે. યુદ્ધમાં એક જ બાણથી તેણે આ બધીઓને વિધવા બનાવી દીધી.
4.25.44
इमास्तास्तव राजेन्द्र वानर्योऽप्लवगास्तव।
पादैर्विकृष्टमध्वानमागताः किं न बुध्यसे ॥ ४.२५.४४ ॥
હે રાજેન્દ્ર! આ તારી વાનરીઓ છે; હવે કૂદી ન શકતાં, પગે ઘસડાતાં આટલે સુધી આવી છે. શું તું આ જાણતો નથી?
4.25.45
तवेष्टा ननु चैवेमा भार्याश्चन्द्रनिभाननाः।
इदानीं नेक्षसे कस्मात् सुग्रीवं प्लवगेश्वर ॥ ४.२५.४५ ॥
આ તારી પ્રિય, ચંદ્રમુખી પત્નીઓ છે. હે વાનરેશ્વર! હવે તું એમને અને સુગ્રીવને કેમ જોતો નથી?
4.25.46
एते हि सचिवा राजंस्तारप्रभृतयस्तव।
पुरवासिजनश्चायं परिवार्य विषीदति ॥ ४.२५.४६ ॥
હે રાજા! તાર વગેરે આ તારા મંત્રીઓ છે; નગરજનો તને ઘેરીને શોક કરી રહ્યા છે.
4.25.47
विसर्जयैनान् सचिवान् यथापुरमरिंदम।
ततः क्रीडामहे सर्वा वनेषु मदनोत्कटाः ॥ ४.२५.४७ ॥
હે શત્રુદમન! આ મંત્રીઓને પહેલાંની જેમ વિદાય આપ; પછી આપણે બધાં કામોન્મત્ત થઈને વનમાં ક્રીડા કરીએ.
4.25.48
एवं विलपतीं तारां पतिशोकपरीवृताम्।
उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यः शोककर्शिताः ॥ ४.२५.४८ ॥
આ રીતે વિલાપ કરતી, પતિના શોકથી ઘેરાયેલી તારાને ત્યારે શોકથી કૃશ થયેલી વાનરીઓએ ઊભી કરી.
4.25.49
सुग्रीवेण ततः सार्धं सोऽङ्गदः पितरं रुदन्।
चितामारोपयामास शोकेनाभिप्लुतेन्द्रियः ॥ ४.२५.४९ ॥
પછી સુગ્રીવ સાથે શોકથી ઇન્દ્રિયો વિહ્વળ થયેલા અંગદે રડતાં રડતાં પિતાને ચિતા પર મૂક્યા.
4.25.50
ततोऽग्निं विधिवद् दत्त्वा सोऽपसव्यं चकार ह।
पितरं दीर्घमध्वानं प्रस्थितं व्याकुलेन्द्रियः ॥ ४.२५.५० ॥
પછી વિધિપૂર્વક અગ્નિ આપીને તેણે અપસવ્ય પ્રદક્ષિણા કરી; ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ હતી, જાણે પિતા લાંબી યાત્રાએ નીકળ્યા હોય.
4.25.51
संस्कृत्य वालिनं तं तु विधिवत् प्लवगर्षभाः।
आजग्मुरुदकं कर्तुं नदीं शुभजलां शिवाम् ॥ ४.२५.५१ ॥
વાલીના સંસ્કાર વિધિપૂર્વક કરીને તે શ્રેષ્ઠ વાનરો જળતર્પણ કરવા શુભજળવાળી મંગલ નદી પર ગયા.
4.25.52
ततस्ते सहितास्तत्र ह्यङ्गदं स्थाप्य चाग्रतः।
सुग्रीवतारासहिताः सिषिचुर्वालिने जलम् ॥ ४.२५.५२ ॥
પછી તે સૌએ એકઠા થઈને અંગદને આગળ રાખીને, સુગ્રીવ અને તારા સાથે વાલી માટે જળ અર્પ્યું.
4.25.53
सुग्रीवेणैव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः।
समानशोकः काकुत्स्थः प्रेतकार्याण्यकारयत् ॥ ४.२५.५३ ॥
સુગ્રીવના દુઃખથી દુઃખી થઈને, એ જ શોક ધરાવતા મહાબલી કાકુત્સ્થ (રામ)એ પ્રેતકાર્યો કરાવ્યાં.
4.25.54
ततोऽथ तं वालिनमग्र्यपौरुषं
प्रकाशमिक्ष्वाकुवरेषुणा हतम्।
प्रदीप्य दीप्ताग्निसमौजसं तदा
सलक्ष्मणं राममुपेयिवान् हरिः ॥ ४.२५.५४ ॥
પછી ઇક્ષ્વાકુ વંશના શ્રેષ્ઠ બાણથી હણાયેલા, પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવા તેજસ્વી તે પરમ પરાક્રમી વાલીને પ્રગટ કરીને, એ હરિ (હનુમાન) લક્ષ્મણ સહિત રામ પાસે આવ્યો.