वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.25.1
स सुग्रीवं च तारां च साङ्गदां सहलक्ष्मणः।
समानशोकः काकुत्स्थः सान्त्वयन्निदमब्रवीत् ॥ ४.२५.१ ॥
लक्ष्मणासह असलेले काकुत्स्थ राम, स्वतःही त्याच शोकात असताना, सुग्रीव, तारा आणि अंगद यांना सांत्वन देत हे म्हणाले.
4.25.2
न शोकपरितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः।
यदत्रानन्तरं कार्यं तत् समाधातुमर्हथ ॥ ४.२५.२ ॥
शोक आणि संतापाने मृत व्यक्तीचे कल्याण होत नाही. म्हणून आता जे कर्तव्य समोर आहे ते तुम्ही पार पाडावे.
4.25.3
लोकवृत्तमनुष्ठेयं कृतं वो बाष्पमोक्षणम्।
न कालादुत्तरं किंचित् कर्मशक्यमुपासितुम् ॥ ४.२५.३ ॥
लोकाचाराप्रमाणे जे करणे आवश्यक आहे ते करावे. तुम्ही अश्रू ढाळले आहेत. काळाच्या पलीकडे आता करण्यासारखे काही उरलेले नाही.
4.25.4
नियतिः कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम्।
नियतिः सर्वभूतानां नियोगेष्विह कारणम् ॥ ४.२५.४ ॥
जगात नियतीच कारण आहे; नियतीच कर्माचे साधन आहे. सर्व प्राण्यांना नेमलेल्या कामांमध्ये नियतीच कारण असते.
4.25.5
न कर्ता कस्यचित् कश्चिन्नियोगे नापि चेश्वरः।
स्वभावे वर्तते लोकस्तस्य कालः परायणम् ॥ ४.२५.५ ॥
कोणीही कोणाचा कर्ता नाही; नियोगातही ईश्वर नाही. जग आपल्या स्वभावानेच चालते; काळ हाच त्याचा परम आश्रय आहे.
4.25.6
न कालः कालमत्येति न कालः परिहीयते।
स्वभावं च समासाद्य न कश्चिदतिवर्तते ॥ ४.२५.६ ॥
काळ काळाला ओलांडत नाही; काळ कमीही होत नाही. आपल्या स्वभावाला पोहोचून कोणीही त्याचे उल्लंघन करू शकत नाही.
4.25.7
न कालस्यास्ति बन्धुत्वं न हेतुर्न पराक्रमः।
न मित्रज्ञातिसम्बन्धः कारणं नात्मनो वशः ॥ ४.२५.७ ॥
कालाला बंधुत्व नाही, त्याला कारण नाही, पराक्रमही नाही. मित्र किंवा जातिबंधूंचा संबंधही त्याचे कारण नाही; तो स्वतःच्या वशातही नसतो.
4.25.8
किं तु कालपरीणामो द्रष्टव्यः साधु पश्यता।
धर्मश्चार्थश्च कामश्च कालक्रमसमाहिताः ॥ ४.२५.८ ॥
पण जो नीट पाहतो त्याने कालाचे परिणाम पाहिले पाहिजेत; धर्म, अर्थ आणि काम हेही कालक्रमाने जुळलेले आहेत.
4.25.9
इतः स्वां प्रकृतिं वाली गतः प्राप्तः क्रियाफलम्।
सामदानार्थसंयोगैः पवित्रं प्लवगेश्वरः ॥ ४.२५.९ ॥
वाली आपल्या स्वभावाने येथून गेला, कर्माचे फळ मिळवून; वानरांचा राजा साम, दान आणि अर्थ यांच्या संयोगाने पवित्र झाला.
4.25.10
स्वधर्मस्य च संयोगाज्जितस्तेन महात्मना।
स्वर्गः परिगृहीतश्च प्राणानपरिरक्षता ॥ ४.२५.१० ॥
स्वधर्माच्या संयोगाने त्या महात्म्याने जय मिळवला; स्वतःचे प्राण न राखताही त्याने स्वर्ग प्राप्त केला.
4.25.11
एषा वै नियतिः श्रेष्ठा यां गतो हरियूथपः।
तदलं परितापेन प्राप्तकालमुपास्यताम् ॥ ४.२५.११ ॥
वानरयूथपती गेला तीच ही श्रेष्ठ नियती आहे; म्हणून शोक पुरे—आलेल्या काळाला मान द्या.
4.25.12
वचनान्ते तु रामस्य लक्ष्मणः परवीरहा।
अवदत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं गतचेतसम् ॥ ४.२५.१२ ॥
रामाचे बोलणे संपल्यावर शत्रुवीरांचा संहारक लक्ष्मण नम्रपणे, व्याकूळ मनाच्या सुग्रीवाला म्हणाला.
4.25.13
कुरु त्वमस्य सुग्रीव प्रेतकार्यमनन्तरम्।
ताराङ्गदाभ्यां सहितो वालिनो दहनं प्रति ॥ ४.२५.१३ ॥
हे सुग्रीवा, तू तारा आणि अंगदासह वालीच्या दहनासाठी प्रेतकार्य तत्काळ कर.
4.25.14
समाज्ञापय काष्ठानि शुष्काणि च बहूनि च।
चन्दनानि च दिव्यानि वालिसंस्कारकारणात् ॥ ४.२५.१४ ॥
वालीच्या अंत्यसंस्कारासाठी वाळलेली पुष्कळ लाकडे आणि दिव्य चंदनाची लाकडे आणण्याची आज्ञा दे.
4.25.15
समाश्वासय दीनं त्वमङ्गदं दीनचेतसम्।
मा भूर्बालिशबुद्धिस्त्वं त्वदधीनमिदं पुरम् ॥ ४.२५.१५ ॥
दुःखी अंगदाचे सांत्वन कर; तू मूर्ख बुद्धीचा होऊ नकोस, हे नगर आता तुझ्या अधीन आहे.
4.25.16
अङ्गदस्त्वानयेन्माल्यं वस्त्राणि विविधानि च।
घृतं तैलमथो गन्धान् यच्चात्र समनन्तरम् ॥ ४.२५.१६ ॥
अंगदाने हार, विविध वस्त्रे, तूप, तेल आणि सुगंध, तसेच येथे जे जे आवश्यक असेल ते तत्काळ आणावे.
4.25.17
त्वं तार शिबिकां शीघ्रमादायागच्छ सम्भ्रमात्।
त्वरा गुणवती युक्ता ह्यस्मिन् काले विशेषतः ॥ ४.२५.१७ ॥
हे तारे, तू लवकर पालखी घेऊन घाईने ये; या वेळी विशेषतः हीच त्वरा योग्य आहे.
4.25.18
सज्जीभवन्तु प्लवगाः शिबिकावाहनोचिताः।
समर्था बलिनश्चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम् ॥ ४.२५.१८ ॥
पालखी वाहण्यास योग्य, समर्थ आणि बलवान वानर सज्ज होवोत; ते वालीला बाहेर नेतील.
4.25.19
एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सुमित्रानन्दवर्धनः।
तस्थौ भ्रातृसमीपस्थो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ४.२५.१९ ॥
सुग्रीवाला असे सांगून सुमित्रेचा आनंद वाढवणारे, शत्रुवीरांचा संहार करणारे लक्ष्मण आपल्या बंधूजवळ उभे राहिले.
4.25.20
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा तारः सम्भ्रान्तमानसः।
प्रविवेश गुहां शीघ्रं शिबिकासक्तमानसः ॥ ४.२५.२० ॥
लक्ष्मणाचे शब्द ऐकून, गोंधळलेल्या मनाने, पालखीत मन गुंतवलेली तारा त्वरित गुहेत शिरली.
4.25.21
आदाय शिबिकां तारः स तु पर्यापतत् पुनः।
वानरैरुह्यमानां तां शूरैरुद्वहनोचितैः ॥ ४.२५.२१ ॥
पालखी घेऊन तारा पुन्हा धावली; ती पालखी उचलण्यास योग्य अशा शूर वानरांनी वाहून नेत होते.
4.25.22
दिव्यां भद्रासनयुतां शिबिकां स्यन्दनोपमाम्।
पक्षिकर्मभिराचित्रां द्रुमकर्मविभूषिताम् ॥ ४.२५.२२ ॥
ती दिव्य पालखी भद्रासनयुक्त, रथासारखी होती; पक्ष्यांच्या आकृती आणि वृक्षांच्या नक्षीने सजवलेली होती.
4.25.23
आचितां चित्रपत्तीभिः सुनिविष्टां समन्ततः।
विमानमिव सिद्धानां जालवातायनायुताम् ॥ ४.२५.२३ ॥
ती चित्रित फलकांनी भरलेली, चहूबाजूंनी व्यवस्थित केलेली होती; सिद्धांच्या विमानासारखी, जाळीदार झरोक्यांनी युक्त होती.
4.25.24
सुनियुक्तां विशालां च सुकृतां शिल्पिभिः कृताम्।
दारुपर्वतकोपेतां चारुकर्मपरिष्कृताम् ॥ ४.२५.२४ ॥
ती सुयोग्य रचलेली, विशाल, कारागिरांनी उत्तम घडवलेली होती; लाकडी पर्वतांसारख्या आकृतींनी युक्त आणि सुंदर कारागिरीने सजलेली होती.
4.25.25
वराभरणहारैश्च चित्रमाल्योपशोभिताम्।
गुहागहनसंछन्नां रक्तचन्दनभूषिताम् ॥ ४.२५.२५ ॥
उत्तम अलंकार आणि हारांनी, विचित्र माळांनी शोभिवंत, गुहा व दाट अरण्यांनी आच्छादलेली, लाल चंदनाने सजवलेली (शिबिका).
4.25.26
पुष्पौघैः समभिच्छन्नां पद्ममालाभिरेव च।
तरुणादित्यवर्णाभिर्भ्राजमानाभिरावृताम् ॥ ४.२५.२६ ॥
फुलांच्या राशींनी पूर्ण झाकलेली, कमळांच्या माळांनी व उगवत्या सूर्याच्या रंगाच्या तेजस्वी माळांनी वेढलेली (शिबिका).
4.25.27
ईदृशीं शिबिकां दृष्ट्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।
क्षिप्रं विनीयतां वाली प्रेतकार्यं विधीयताम् ॥ ४.२५.२७ ॥
अशी शिबिका पाहून राम लक्ष्मणाला म्हणाला — "वालीला त्वरित घेऊन जा, त्याचे प्रेतकार्य पार पाडा."
4.25.28
ततो वालिनमुद्यम्य सुग्रीवः शिबिकां तदा।
आरोपयत विक्रोशन्नङ्गदेन सहैव तु ॥ ४.२५.२८ ॥
मग सुग्रीवाने वालीला उचलून, अंगदासह आक्रोश करीत त्या शिबिकेत ठेवले.
4.25.29
आरोप्य शिबिकां चैव वालिनं गतजीवितम्।
अलंकारैश्च विविधैर्माल्यैर्वस्त्रैश्च भूषितम् ॥ ४.२५.२९ ॥
प्राण गेलेल्या वालीला शिबिकेत ठेवून, विविध अलंकार, माळा व वस्त्रांनी सजवले.
4.25.30
आज्ञापयत् तदा राजा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः।
और्ध्वदेहिकमार्यस्य क्रियतामनुकूलतः ॥ ४.२५.३० ॥
तेव्हा वानरराज राजा सुग्रीवाने आज्ञा दिली — "आर्य वालीचे और्ध्वदैहिक कर्म यथोचित रीतीने करा."
4.25.31
विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहूनि च।
अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका तदनन्तरम् ॥ ४.२५.३१ ॥
विविध प्रकारची पुष्कळ रत्ने वाटत वानर पुढे चालोत, आणि त्यानंतर पालखी येवो.
4.25.32
राज्ञामृद्धिविशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः।
तादृशैरिह कुर्वन्तु वानरा भर्तृसत्क्रियाम् ॥ ४.२५.३२ ॥
पृथ्वीवर राजांची जशी ऐश्वर्यविशेषे दिसतात, तशाच साधनांनी येथे वानरांनी स्वामीचा सत्कार करावा.
4.25.33
तादृशं वालिनः क्षिप्रं प्राकुर्वन्नौर्ध्वदेहिकम्।
अङ्गदं परिरभ्याशु तारप्रभृतयस्तदा ॥ ४.२५.३३ ॥
वालीसाठी योग्य असे और्ध्वदैहिक कर्म लगेच सुरू केले; तेव्हा तारा इत्यादींनी अंगदाला आलिंगन देऊन त्वरित…
4.25.34
क्रोशन्तः प्रययुः सर्वे वानरा हतबान्धवाः।
ततः प्रणिहिताः सर्वा वानर्योऽस्य वशानुगाः ॥ ४.२५.३४ ॥
बंधू मारला गेल्यामुळे सर्व वानर आक्रोश करत गेले; मग त्याच्या आज्ञेत असलेल्या सर्व वानरीही लक्ष देऊन (अनुसरल्या).
4.25.35
चुक्रुशुर्वीरवीरेति भूयः क्रोशन्ति ताः प्रियम्।
ताराप्रभृतयः सर्वा वानर्यो हतबान्धवाः ॥ ४.२५.३५ ॥
"हे वीरा, हे वीरा" असे म्हणत त्या ओरडल्या; प्रियासाठी त्या पुन्हा पुन्हा आक्रोश करू लागल्या; तारा इत्यादी सर्व वानरी, ज्यांचे बंधू मारले गेले होते.
4.25.36
अनुजग्मुश्च भर्तारं क्रोशन्त्यः करुणस्वनाः।
तासां रुदितशब्देन वानरीणां वनान्तरे ॥ ४.२५.३६ ॥
करुण स्वरात आक्रोश करत त्या स्वामीच्या मागे गेल्या; त्या वानरींच्या रडण्याच्या आवाजाने अरण्यात (प्रतिध्वनी उठला).
4.25.37
वनानि गिरयश्चैव विक्रोशन्तीव सर्वतः।
पुलिने गिरिनद्यास्तु विविक्ते जलसंवृते ॥ ४.२५.३७ ॥
वने आणि पर्वतही सर्वत्र आक्रोश करत असल्यासारखे वाटत होते; पर्वतीय नदीच्या एकांत तीरावर, पाण्याने वेढलेल्या जागी.
4.25.38
चितां चक्रुः सुबहवो वानरा वनचारिणः।
अवरोप्य ततः स्कन्धाच्छिबिकां वानरोत्तमाः ॥ ४.२५.३८ ॥
अनेक वनचारी वानरांनी चिता रचली; मग श्रेष्ठ वानरांनी खांद्यावरून शिबिका उतरवली.
4.25.39
तस्थुरेकान्तमाश्रित्य सर्वे शोकपरायणाः।
ततस्तारा पतिं दृष्ट्वा शिबिकातलशायिनम् ॥ ४.२५.३९ ॥
सर्वजण शोकात बुडून एका बाजूला उभे राहिले; तेव्हा ताराने पालखीच्या तळाशी निजलेल्या आपल्या पतीला पाहिले.
4.25.40
आरोप्याङ्के शिरस्तस्य विललाप सुदुःखिता।
हा वानरमहाराज हा नाथ मम वत्सल ॥ ४.२५.४० ॥
त्याचे मस्तक मांडीवर घेऊन अत्यंत दुःखी होऊन ती विलाप करू लागली — 'हाय, वानरमहाराजा! हाय नाथा, माझ्या प्रिया!'
4.25.41
हा महार्ह महाबाहो हा मम प्रिय पश्य माम्।
जनं न पश्यसीमं त्वं कस्माच्छोकाभिपीडितम् ॥ ४.२५.४१ ॥
हाय, महाबाहो, महान सन्मानास पात्र! हाय माझ्या प्रिया, माझ्याकडे पाहा! शोकाने पीडित अशा या जनाकडे तुम्ही का पाहत नाही?
4.25.42
प्रहृष्टमिह ते वक्त्रं गतासोरपि मानद।
अस्तार्कसमवर्णं च दृश्यते जीवतो यथा ॥ ४.२५.४२ ॥
हे मानदात्या, प्राण गेले असूनही तुझे मुख येथे प्रसन्न दिसत आहे; मावळत्या सूर्यासारख्या रंगाचे ते मुख जिवंतासारखे दिसत आहे.
4.25.43
एष त्वां रामरूपेण कालः कर्षति वानर।
येन स्म विधवाः सर्वाः कृता एकेषुणा रणे ॥ ४.२५.४३ ॥
हे वानरा, रामरूपाने काळ तुला ओढून नेत आहे. युद्धात एकाच बाणाने त्याने या सर्वांना विधवा केले.
4.25.44
इमास्तास्तव राजेन्द्र वानर्योऽप्लवगास्तव।
पादैर्विकृष्टमध्वानमागताः किं न बुध्यसे ॥ ४.२५.४४ ॥
हे राजेंद्रा! या तुझ्या वानरी आहेत; आता उड्या मारू न शकता पायांनी ओढत त्या इथपर्यंत आल्या आहेत. तुला हे कळत नाही का?
4.25.45
तवेष्टा ननु चैवेमा भार्याश्चन्द्रनिभाननाः।
इदानीं नेक्षसे कस्मात् सुग्रीवं प्लवगेश्वर ॥ ४.२५.४५ ॥
या तुझ्या प्रिय, चंद्रमुखी पत्नी आहेत. हे वानरेश्वरा! आता तू यांना आणि सुग्रीवाला का पाहत नाहीस?
4.25.46
एते हि सचिवा राजंस्तारप्रभृतयस्तव।
पुरवासिजनश्चायं परिवार्य विषीदति ॥ ४.२५.४६ ॥
हे राजा! तार इत्यादी हे तुझे मंत्री आहेत; नगरवासी तुला घेरून शोक करत आहेत.
4.25.47
विसर्जयैनान् सचिवान् यथापुरमरिंदम।
ततः क्रीडामहे सर्वा वनेषु मदनोत्कटाः ॥ ४.२५.४७ ॥
हे शत्रुदमना! या मंत्र्यांना पूर्वीप्रमाणे निरोप दे; मग आपण सर्व कामोन्मत्त होऊन रानात खेळू.
4.25.48
एवं विलपतीं तारां पतिशोकपरीवृताम्।
उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यः शोककर्शिताः ॥ ४.२५.४८ ॥
अशा प्रकारे विलाप करणाऱ्या, पतीच्या शोकाने वेढलेल्या ताराला तेव्हा दुःखाने कृश झालेल्या वानरींनी उठवले.
4.25.49
सुग्रीवेण ततः सार्धं सोऽङ्गदः पितरं रुदन्।
चितामारोपयामास शोकेनाभिप्लुतेन्द्रियः ॥ ४.२५.४९ ॥
नंतर सुग्रीवासह शोकाने इंद्रिये व्याकूळ झालेल्या अंगदाने रडत रडत पित्याला चितेवर ठेवले.
4.25.50
ततोऽग्निं विधिवद् दत्त्वा सोऽपसव्यं चकार ह।
पितरं दीर्घमध्वानं प्रस्थितं व्याकुलेन्द्रियः ॥ ४.२५.५० ॥
नंतर विधिपूर्वक अग्नी देऊन त्याने अपसव्य प्रदक्षिणा केली; इंद्रिये व्याकूळ होती, जणू पिता दीर्घ प्रवासाला निघाले.
4.25.51
संस्कृत्य वालिनं तं तु विधिवत् प्लवगर्षभाः।
आजग्मुरुदकं कर्तुं नदीं शुभजलां शिवाम् ॥ ४.२५.५१ ॥
वालीचे संस्कार विधिपूर्वक करून ते श्रेष्ठ वानर उदक-तर्पणासाठी शुभजला, मंगल नदीकडे आले.
4.25.52
ततस्ते सहितास्तत्र ह्यङ्गदं स्थाप्य चाग्रतः।
सुग्रीवतारासहिताः सिषिचुर्वालिने जलम् ॥ ४.२५.५२ ॥
नंतर ते सर्व एकत्र होऊन अंगदाला पुढे ठेवून, सुग्रीव आणि ताराच्या सहवासात वालीसाठी पाणी अर्पण करू लागले.
4.25.53
सुग्रीवेणैव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः।
समानशोकः काकुत्स्थः प्रेतकार्याण्यकारयत् ॥ ४.२५.५३ ॥
सुग्रीवाच्या दुःखाने दुःखी होऊन, समान शोक असलेल्या महाबली काकुत्स्थाने (रामाने) प्रेतकार्ये करवली.
4.25.54
ततोऽथ तं वालिनमग्र्यपौरुषं
प्रकाशमिक्ष्वाकुवरेषुणा हतम्।
प्रदीप्य दीप्ताग्निसमौजसं तदा
सलक्ष्मणं राममुपेयिवान् हरिः ॥ ४.२५.५४ ॥
नंतर इक्ष्वाकु-वंशातील श्रेष्ठ बाणाने मारल गेलेल्या, प्रज्वलित अग्नीसारख्या तेजस्वी त्या परम पराक्रमी वालीला प्रकट करून तो हरि (हनुमान) लक्ष्मणासह असलेल्या रामाजवळ आला.