વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 4.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.28.1
स तदा वालिनं हत्वा सुग्रीवमभिषिच्य च।
वसन् माल्यवतः पृष्ठे रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ४.२८.१ ॥
ત્યારે વાલીનો વધ કરી સુગ્રીવનો રાજ્યાભિષેક કરી, માલ્યવાન પર્વતની ઢોળાવ પર વસતા રામે લક્ષ્મણને કહ્યું.
4.28.2
अयं स कालः सम्प्राप्तः समयोऽद्य जलागमः।
सम्पश्य त्वं नभो मेघैः संवृतं गिरिसंनिभैः ॥ ४.२८.२ ॥
આ એ સમય આવી ગયો છે; આજે વરસાદની ઋતુનું આગમન છે. પર્વતો જેવા મેઘોથી ઢંકાયેલું આકાશ જુઓ.
4.28.3
नवमासधृतं गर्भं भास्करस्य गभस्तिभिः।
पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम् ॥ ४.२८.३ ॥
સૂર્યનાં કિરણોથી નવ માસ ગર્ભ ધારણ કરી, સમુદ્રોનો રસ પીને, આકાશ અમૃત જેવું જળ પ્રસવે છે.
4.28.4
शक्यमम्बरमारुह्य मेघसोपानपंक्तिभिः।
कुटजार्जुनमालाभिरलंकर्तुं दिवाकरः ॥ ४.२८.४ ॥
મેઘોનાં પગથિયાંની હારમાળાથી આકાશ પર ચડીને, કુટજ અને અર્જુનનાં ફૂલોની માળાઓથી શણગારવા સૂર્ય સમર્થ છે.
4.28.5
संध्यारागोत्थितैस्ताम्रैरन्तेष्वपि च पाण्डुभिः।
स्निग्धैरभ्रपटच्छेदैर्बद्धव्रणमिवाम्बरम् ॥ ४.२८.५ ॥
સંધ્યારાગથી ઊઠેલા તાંબા જેવા રંગ, કિનારે પીળાશ, મુલાયમ મેઘવસ્ત્રનાં ફાટેલાં ભાગો — આકાશ જાણે બાંધેલા ઘા જેવું છે.
4.28.6
मन्दमारुतिनिःश्वासं संध्याचन्दनरञ्जितम्।
आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम् ॥ ४.२८.६ ॥
મંદ પવન જેનો નિસાસો, સંધ્યાના ચંદનથી રંગાયેલું, ફિક્કા મેઘો સાથેનું આકાશ કામાતુર જેવું શોભે છે.
4.28.7
एषा घर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता।
सीतेव शोकसंतप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति ॥ ४.२८.७ ॥
ગ્રીષ્મના તાપથી થાકેલી, નવા વરસાદના જળથી ભીંજાયેલી આ ધરતી, શોકથી સંતપ્ત સીતાની જેમ આંસુ વહાવી રહી છે.
4.28.8
मेघोदरविनिर्मुक्ताः कर्पूरदलशीतलाः।
शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकगन्धिनः ॥ ४.२८.८ ॥
મેઘના ઉદરમાંથી છૂટેલા, કપૂરના પાંદડા જેવા શીતળ, કેતકીની સુગંધવાળા પવન અંજલિમાં ભરીને પી શકાય તેટલા ઠંડા છે.
4.28.9
एष फुल्लार्जुनः शैलः केतकैरभिवासितः।
सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिषिच्यते ॥ ४.२८.९ ॥
અર્જુન વૃક્ષો ખીલ્યાં છે, કેતકીના સુગંધથી મહેંકતો આ પર્વત, શત્રુ શાંત થયેલા સુગ્રીવની જેમ ધારાઓથી અભિષેક પામી રહ્યો છે.
4.28.10
मेघकृष्णाजिनधरा धारायज्ञोपवीतिनः।
मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः ॥ ४.२८.१० ॥
મેઘરૂપી કાળું મૃગચર્મ ધારણ કરેલા, ધારાઓનું યજ્ઞોપવીત પહેરેલા, પવનથી ભરેલી ગુફાઓ સાથે વેદાધ્યયન પૂરું કરેલા પર્વતો જેવા લાગે છે.
4.28.11
कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरभिताडितम्।
अन्तःस्तनितनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम् ॥ ४.२८.११ ॥
સોનેરી વીજળીના ચાબૂકોથી જાણે મારેલું, અંદર ગર્જનાનો ઘોષ ધરાવતું, વેદના સહન કરતું આકાશ.
4.28.12
नीलमेघाश्रिता विद्युत् स्फुरन्ती प्रतिभाति मे।
स्फुरन्ती रावणस्याङ्के वैदेहीव तपस्विनी ॥ ४.२८.१२ ॥
નીલા મેઘ પર આશ્રિત ચમકતી વીજળી મને રાવણના ખોળામાં ચમકતી તપસ્વિની વૈદેહી જેવી લાગે છે.
4.28.13
इमास्ता मन्मथवतां हिताः प्रतिहता दिशः।
अनुलिप्ता इव घनैर्नष्टग्रहनिशाकराः ॥ ४.२८.१३ ॥
મન્મથથી પીડિતો માટે હિતકર આ દિશાઓ અવરોધાયેલી છે; ઘન મેઘોથી લેપાયેલી હોય તેમ, ગ્રહો અને ચંદ્ર લુપ્ત થયા હોય તેમ.
4.28.14
क्वचिद् बाष्पाभिसंरुद्धान् वर्षागमसमुत्सुकान्।
कुटजान् पश्य सौमित्रे पुष्पितान् गिरिसानुषु।
मम शोकाभिभूतस्य कामसंदीपनान् स्थितान् ॥ ४.२८.१४ ॥
સૌમિત્રિ, જો; વર્ષાના આગમન માટે ઉત્સુક, બાષ્પથી ઘેરાયેલાં, પર્વતની ઢોળાવો પર ખીલેલાં કુટજ વૃક્ષોને. શોકથી અભિભૂત મને તે કામને પ્રજ્વલિત કરતા ઊભેલા લાગે છે.
4.28.15
रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायु-
र्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः।
स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां
प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान् ॥ ४.२८.१५ ॥
ધૂળ શાંત થઈ છે; હવે પવન ઠંડો છે; ઉનાળાના દોષોનો વિસ્તાર અટક્યો છે. રાજાઓની યાત્રાઓ થોભી ગઈ છે; પ્રવાસીઓ પોતાના દેશ તરફ પાછા ફરે છે.
4.28.16
सम्प्रस्थिता मानसवासलुब्धाः
प्रियान्विताः सम्प्रति चक्रवाकाः।
अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु
यानानि मार्गेषु न सम्पतन्ति ॥ ४.२८.१६ ॥
હવે માનસરોવરમાં વસવાટના લોભી ચક્રવાકો પોતાની પ્રિયાઓ સાથે પ્રસ્થાન કરી ચૂક્યાં છે. સતત વરસાદના પાણીથી ઘાયલ થયેલા માર્ગો પર વાહનો ચાલતાં નથી.
4.28.17
क्वचित् प्रकाशं क्वचिदप्रकाशं
नभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति।
क्वचित् क्वचित् पर्वतसंनिरुद्धं
रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य ॥ ४.२८.१७ ॥
આકાશ ક્યાંક પ્રકાશિત છે, ક્યાંક અપ્રકાશિત છે; વિખરાયેલા મેઘોથી તે શોભે છે. ક્યાંક પર્વતોથી અવરોધાયેલું, શાંત મહાસાગરના રૂપ જેવું લાગે છે.
4.28.18
व्यामिश्रितं सर्जकदम्बपुष्पै-
र्नवं जलं पर्वतधातुताम्रम्।
मयूरकेकाभिरनुप्रयातं
शैलापगाः शीघ्रतरं वहन्ति ॥ ४.२८.१८ ॥
સર્જ અને કદંબનાં ફૂલોથી મિશ્રિત, પર્વતીય ધાતુઓથી રાતું થયેલું નવું જળ વહન કરતી, મોરના કેકારવ સાથે પર્વતીય નદીઓ અતિ વેગથી વહે છે.
4.28.19
रसाकुलं षट्पदसंनिकाशं
प्रभुज्यते जम्बुफलं प्रकामम्।
अनेकवर्णं पवनावधूतं
भूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम् ॥ ४.२८.१९ ॥
રસથી ભરેલાં, ભમરા જેવાં કાળાં જાંબુનાં ફળ મન ભરીને ખવાઈ રહ્યાં છે; અનેક રંગના, પવનથી હલાવાયેલા, પાકેલા કેરીના ફળ જમીન પર પડી રહ્યાં છે.
4.28.20
विद्युत्पताकाः सबलाकमालाः
शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः।
गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादा
मत्ता गजेन्द्रा इव संयुगस्थाः ॥ ४.२८.२० ॥
વીજળી જેમની ધ્વજાઓ છે, બગલાઓની માળાઓ સાથે, પર્વતરાજનાં શિખરો જેવા આકારવાળા મેઘો ઊંચા નાદથી ગર્જી રહ્યા છે, જાણે યુદ્ધમાં ઊભા મદમસ્ત ગજરાજ.
4.28.21
वर्षोदकाप्यायितशाद्वलानि
प्रवृत्तनृत्तोत्सवबर्हिणानि।
वनानि निर्वृष्टबलाहकानि
पश्यापराह्णेष्वधिकं विभान्ति ॥ ४.२८.२१ ॥
વરસાદના જળથી પોષાયેલા ઘાસવાળાં, મોરો ઉત્સવમાં નાચતાં, મેઘો વરસી ચૂકેલાં વનો જુઓ; બપોર પછી તે વધુ શોભે છે.
4.28.22
समुद्वहन्तः सलिलातिभारं
बलाकिनो वारिधरा नदन्तः।
महत्सु शृङ्गेषु महीधराणां
विश्रम्य विश्रम्य पुनः प्रयान्ति ॥ ४.२८.२२ ॥
જળનો અતિ ભાર વહન કરતા, બગલાઓથી યુક્ત, ગર્જતા મેઘો પર્વતોનાં ઊંચાં શિખરો પર વારંવાર વિસામો લઈને ફરી આગળ વધે છે.
4.28.23
मेघाभिकामा परिसम्पतन्ती
सम्मोदिता भाति बलाकपंक्तिः।
वातावधूता वरपौण्डरीकी
लम्बेव माला रुचिराम्बरस्य ॥ ४.२८.२३ ॥
મેઘોની કામના કરતી, ચોમેર ઊડતી, આનંદિત બગલાઓની હાર, પવનથી હલાવાયેલાં શ્રેષ્ઠ શ્વેત કમળોની આકાશની સુંદર લટકતી માળા જેવી શોભે છે.
4.28.24
बालेन्द्रगोपान्तरचित्रितेन
विभाति भूमिर्नवशाद्वलेन।
गात्रानुपृक्तेन शुकप्रभेण
नारीव लाक्षोक्षितकम्बलेन ॥ ४.२८.२४ ॥
નવા ઇન્દ્રગોપ કીટકોથી ચિત્રિત અને નવા લીલા ઘાસથી ઢંકાયેલી ભૂમિ, પોપટ જેવા લીલા રંગની, શરીરને વળગેલી, લાખના રંગે છાંટેલી ધાબળી ઓઢેલી સ્ત્રી જેવી શોભે છે.
4.28.25
निद्रा शनैः केशवमभ्युपैति
द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति।
हृष्टा बलाका घनमभ्युपैति
कान्ता सकामा प्रियमभ्युपैति ॥ ४.२८.२५ ॥
નિદ્રા ધીમે ધીમે કેશવ પાસે આવે છે; નદી ઝડપથી સાગર તરફ જાય છે; આનંદિત બગલી મેઘ પાસે જાય છે; કામનાથી ભરેલી પ્રિયતમા પોતાના પ્રિય પાસે જાય છે.
4.28.26
जाता वनान्ताः शिखिसुप्रनृत्ता
जाताः कदम्बाः सकदम्बशाखाः।
जाता वृषा गोषु समानकामा
जाता मही सस्यवनाभिरामा ॥ ४.२८.२६ ॥
વનની કિનારીઓ પર મોર સુંદર નૃત્ય કરે છે; કદંબ વૃક્ષો ઊગ્યાં છે, જેમની ડાળીઓ પર કદંબ પુષ્પો છે; ગાયોમાં બળદો સમાન કામનાવાળા થયા છે; પાક અને વનોથી ધરતી મનોહર બની છે.
4.28.27
वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति
ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति।
नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः
प्रियाविहीनाः शिखिनः प्लवंगमाः ॥ ४.२८.२७ ॥
નદીઓ વહે છે, મેઘ વરસે છે, ગર્જે છે, ચમકે છે; મદમસ્ત હાથીઓ ધ્યાન ધરે છે, નાચે છે, આશ્વસ્ત થાય છે; વનની કિનારીઓ પર મોર અને વાંદરા પ્રિયતમ વિના છે.
4.28.28
प्रहर्षिताः केतकिपुष्पगन्ध-
माघ्राय मत्ता वननिर्झरेषु।
प्रपातशब्दाकुलिता गजेन्द्राः
सार्धं मयूरैः समदा नदन्ति ॥ ४.२८.२८ ॥
કેતકીના ફૂલોની સુગંધ સૂંઘીને હર્ષિત અને મદમસ્ત થયેલા, વનના ઝરણાંના પતનના અવાજે વ્યાકુળ ગજેન્દ્રો મોર સાથે ગર્જે છે.
4.28.29
धारानिपातैरभिहन्यमानाः
कदम्बशाखासु विलम्बमानाः।
क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं
शनैर्मदं षट्चरणास्त्यजन्ति ॥ ४.२८.२९ ॥
વરસાદની ધારોના માર ખાઈને કદંબની ડાળીઓ પર લટકતા, ક્ષણભરમાં મેળવેલા પુષ્પરસમાં ડૂબેલા ભમરા ધીમે ધીમે પોતાનો મદ છોડે છે.
4.28.30
अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः
फलैः सुपर्याप्तरसैः समृद्धैः।
जम्बूद्रुमाणां प्रविभान्ति शाखा
निपीयमाना इव षट्पदौघैः ॥ ४.२८.३० ॥
અંગારના ભૂકાના ઢગલા જેવા, રસથી ભરપૂર પાકેલા ફળોથી સમૃદ્ધ જાંબુડાના વૃક્ષોની ડાળીઓ ભમરાઓના ટોળાંથી પીવાતી હોય તેમ શોભે છે.
4.28.31
तडित्पताकाभिरलंकृताना-
मुदीर्णगम्भीरमहारवाणाम्।
विभान्ति रूपाणि बलाहकानां
रणोत्सुकानामिव वारणानाम् ॥ ४.२८.३१ ॥
વીજળીની પતાકાઓથી શણગારેલા, ગંભીર મહાગર્જના કરતા વાદળોના રૂપ યુદ્ધ માટે ઉત્સુક હાથીઓ જેવાં શોભે છે.
4.28.32
मार्गानुगः शैलवनानुसारी
सम्प्रस्थितो मेघरवं निशम्य।
युद्धाभिकामः प्रतिनादशङ्की
मत्तो गजेन्द्रः प्रतिसंनिवृत्तः ॥ ४.२८.३२ ॥
માર્ગને અનુસરતો, પર્વતીય વનોમાં ફરતો, મેઘગર્જના સાંભળીને નીકળેલો, યુદ્ધની ઇચ્છા ધરાવતો, પડઘામાં હરીફ હશે એવી શંકા કરતો મદમસ્ત ગજેન્દ્ર પાછો ફરે છે.
4.28.33
क्वचित् प्रगीता इव षट्पदौघैः
क्वचित् प्रनृत्ता इव नीलकण्ठैः।
क्वचित् प्रमत्ता इव वारणेन्द्रै-
र्विभान्त्यनेकाश्रयिणो वनान्ताः ॥ ४.२८.३३ ॥
ક્યારેક ભમરાઓના ટોળાંએ ગાયેલાં હોય તેમ, ક્યારેક મોરોએ નાચેલાં હોય તેમ, ક્યારેક મદમસ્ત ગજરાજોથી ભરેલાં હોય તેમ, અનેકને આશ્રય આપનારા વનના કિનારા શોભે છે.
4.28.34
कदम्बसर्जार्जुनकन्दलाढ्या
वनान्तभूमिर्मधुवारिपूर्णा।
मयूरमत्ताभिरुतप्रनृत्तै-
रापानभूमिप्रतिमा विभाति ॥ ४.२८.३४ ॥
કદંબ, સર્જ, અર્જુન અને કૂંપળોથી ભરેલી, મધુજળથી પૂર્ણ વનભૂમિ, મદમસ્ત મોરોના ઊછળીને નાચવાથી મદિરાગૃહ જેવી શોભે છે.
4.28.35
मुक्तासमाभं सलिलं पतद् वै
सुनिर्मलं पत्रपुटेषु लग्नम्।
हृष्टा विवर्णच्छदना विहंगाः
सुरेन्द्रदत्तं तृषिताः पिबन्ति ॥ ४.२८.३५ ॥
મોતી જેવું અતિ સ્વચ્છ જળ પડીને પાંદડાંના પડિયામાં રહ્યું છે; તરસ્યાં, હર્ષિત, ઝાંખા પીછાંવાળાં પક્ષીઓ ઇન્દ્રે આપેલું એ જળ પી રહ્યાં છે.
4.28.36
षट्पादतन्त्रीमधुराभिधानं
प्लवंगमोदीरितकण्ठतालम्।
आविष्कृतं मेघमृदङ्गनादै-
र्वनेषु संगीतमिव प्रवृत्तम् ॥ ४.२८.३६ ॥
ભમરાઓની તંત્રી જેવા મધુર નામવાળું, વાનરોના કંઠ-તાલથી ઉચ્ચારિત, મેઘમૃદંગના નાદોથી પ્રગટ થયેલું — વનોમાં જાણે સંગીત આરંભાયું છે.
4.28.37
क्वचित् प्रनृत्तैः क्वचिदुन्नदद्भिः
क्वचिच्च वृक्षाग्रनिषण्णकायैः।
व्यालम्बबर्हाभरणैर्मयूरै-
र्वनेषु संगीतमिव प्रवृत्तम् ॥ ४.२८.३७ ॥
ક્યારેક નાચતાં, ક્યારેક ગર્જતાં, ક્યારેક વૃક્ષની ટોચે બેઠેલાં, લાંબા પીંછાંને આભૂષણ બનાવેલાં મોરોથી વનોમાં જાણે સંગીત આરંભાયું છે.
4.28.38
स्वनैर्घनानां प्लवगाः प्रबुद्धा
विहाय निद्रां चिरसंनिरुद्धाम्।
अनेकरूपाकृतिवर्णनादा
नवाम्बुधाराभिहता नदन्ति ॥ ४.२८.३८ ॥
મેઘોની ગર્જનાથી જાગેલા વાનરો, લાંબા સમયથી રોકી રાખેલી ઊંઘ છોડીને, અનેક રૂપ, આકાર, વર્ણ અને સ્વરવાળા થઈને, નવા વરસાદની ધારાઓથી આહત થઈ ગર્જે છે.
4.28.39
नद्यः समुद्वाहितचक्रवाका-
स्तटानि शीर्णान्यपवाहयित्वा।
दृप्ता नवप्रावृतपूर्णभोगा-
दृतं स्वभर्तारमुपोपयान्ति ॥ ४.२८.३९ ॥
ચક્રવાક પક્ષીઓને તાણી જઈને, તૂટેલા કિનારાઓને ધોઈ નાખીને, નવી વર્ષાઋતુની પૂર્ણ સમૃદ્ધિથી મદોન્મત્ત નદીઓ ઋતુ પ્રમાણે પોતાના સ્વામી (સમુદ્ર) પાસે પહોંચે છે.
4.28.40
नीलेषु नीला नववारिपूर्णा
मेघेषु मेघाः प्रतिभान्ति सक्ताः।
दवाग्निदग्धेषु दवाग्निदग्धाः
शैलेषु शैला इव बद्धमूलाः ॥ ४.२८.४० ॥
શ્યામ મેઘોમાં નવા જળથી ભરેલા શ્યામ મેઘો; મેઘોમાં ચોંટેલા મેઘો શોભે છે; વનાગ્નિથી દગ્ધ પર્વતોમાં, મૂળ ઊંડાં ઉતારેલા પર્વતોની જેમ, વનાગ્નિથી દગ્ધ દેખાય છે.
4.28.41
प्रमत्तसंनादितबर्हिणानि
सशक्रगोपाकुलशाद्वलानि।
चरन्ति नीपार्जुनवासितानि
गजाः सुरम्याणि वनान्तराणि ॥ ४.२८.४१ ॥
જ્યાં મદમત્ત મોર ગર્જે છે, ઇન્દ્રગોપ જીવજંતુઓથી ભરેલી ઘાસભૂમિ છે, નીપ અને અર્જુન વૃક્ષોની સુગંધથી મહેકતાં એ સુંદર વનપ્રદેશોમાં હાથીઓ વિચરે છે.
4.28.42
नवाम्बुधाराहतकेसराणि
द्रुतं परित्यज्य सरोरुहाणि।
कदम्बपुष्पाणि सकेसराणि
नवानि हृष्टा भ्रमराः पिबन्ति ॥ ४.२८.४२ ॥
નવા જળની ધારાઓથી કેસર આહત થયેલાં કમળોને ઝડપથી છોડીને, હર્ષિત ભમરા કેસરસહિત નવાં કદંબ પુષ્પોનો રસ પીએ છે.
4.28.43
मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा
वनेषु विक्रान्ततरा मृगेन्द्राः।
रम्या नगेन्द्राः निभृता नरेन्द्राः
प्रक्रीडितो वारिधरैः सुरेन्द्रः ॥ ४.२८.४३ ॥
મદમસ્ત ગજરાજો, પ્રસન્ન ગોવૃષભો, વનમાં વધુ પરાક્રમી સિંહો, રમણીય પર્વતો, શાંત રાજાઓ — મેઘો સાથે સુરેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) ક્રીડા કરે છે.
4.28.44
मेघाः समुद्भूतसमुद्रनादा
महाजलौघैर्गगनावलम्बाः।
नदीस्तटाकानि सरांसि वापी-
र्महीं च कृत्स्नामपवाहयन्ति ॥ ४.२८.४४ ॥
સમુદ્રના ગર્જન જેવા ગર્જતા મેઘો આકાશમાં લટકી રહ્યા છે; મહાજળપ્રવાહોથી તેઓ નદીઓ, તળાવો, સરોવરો, વાવો અને આખી પૃથ્વીને તણાવી જાય છે.
4.28.45
वर्षप्रवेगा विपुलाः पतन्ति
प्रवान्ति वाताः समुदीर्णवेगाः।
प्रणष्टकूलाः प्रवहन्ति शीघ्रं
नद्यो जलं विप्रतिपन्नमार्गाः ॥ ४.२८.४५ ॥
વરસાદના પ્રચંડ વેગથી ભારે જળધારાઓ વરસે છે; ઉછળતા વેગથી પવનો વહે છે; કિનારા ગુમાવેલી નદીઓ માર્ગ ભૂલીને ઝડપથી જળ વહાવે છે.
4.28.46
नरैर्नरेन्द्रा इव पर्वतेन्द्राः
सुरेन्द्रदत्तैः पवनोपनीतैः।
घनाम्बुकुम्भैरभिषिच्यमाना
रूपं श्रियं स्वामिव दर्शयन्ति ॥ ४.२८.४६ ॥
રાજાઓની જેમ, સુરેન્દ્રે આપેલા અને પવને લાવેલા મેઘજલકુંભોથી અભિષિક્ત થતા પર્વતશ્રેષ્ઠો જાણે પોતાનું રૂપ અને શોભા દર્શાવે છે.
4.28.47
घनोपगूढं गगनं न तारा
न भास्करो दर्शनमभ्युपैति।
नवैर्जलौघैर्धरणी वितृप्ता
तमोविलिप्ता न दिशः प्रकाशाः ॥ ४.२८.४७ ॥
ઘન મેઘોથી ઢંકાયેલા આકાશમાં ન તારાઓ દેખાય છે, ન સૂર્યનું દર્શન થાય છે; નવા જળપ્રવાહોથી પૃથ્વી તૃપ્ત થઈ છે, અને અંધકારે લિપ્ત દિશાઓ પ્રકાશિત નથી.
4.28.48
महान्ति कूटानि महीधराणां
धाराविधौतान्यधिकं विभान्ति।
महाप्रमाणैर्विपुलैः प्रपातै-
र्मुक्ताकलापैरिव लम्बमानैः ॥ ४.२८.४८ ॥
પર્વતોનાં મોટાં શિખરો ધારાઓથી ધોવાઈને અત્યંત શોભી રહ્યાં છે; તેમના વિશાળ ધોધ લટકતી મોતીની માળા જેવા લાગે છે.
4.28.49
शैलोपलप्रस्खलमानवेगाः
शैलोत्तमानां विपुलाः प्रपाताः।
गुहासु संनादितबर्हिणासु
हारा विकीर्यन्त इवावभान्ति ॥ ४.२८.४९ ॥
શ્રેષ્ઠ પર્વતોના વિશાળ ધોધ પથ્થરો પર લપસતા વેગથી પડે છે; મોર ટહુકતી ગુફાઓમાં તે વેરાયેલા હાર જેવા લાગે છે.
4.28.50
शीघ्रप्रवेगा विपुलाः प्रपाता
निर्धौतशृङ्गोपतला गिरीणाम्।
मुक्ताकलापप्रतिमाः पतन्तो
महागुहोत्सङ्गतलैर्ध्रियन्ते ॥ ४.२८.५० ॥
પર્વતોના વિશાળ ધોધ વેગથી વહે છે; શિખરોના તળ ધોવાઈ ગયાં છે. મોતીની માળા જેવા પડતા તે મોટી ગુફાઓના તળિયાથી ઝીલાતા હોય તેવા લાગે છે.
4.28.51
सुरतामर्दविच्छिन्नाः स्वर्गस्त्रीहारमौक्तिकाः।
पतन्ति चातुला दिक्षु तोयधाराः समन्ततः ॥ ४.२८.५१ ॥
સ્વર્ગની સ્ત્રીઓના સુરત-ક્રીડામાં દબાઈને તૂટેલા હારના મોતી જેવી અતુલ્ય જળધારાઓ ચારે દિશાઓમાં પડી રહી છે.
4.28.52
विलीयमानैर्विहगैर्निमीलद्भिश्च पङ्कजैः।
विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः ॥ ४.२८.५२ ॥
પક્ષીઓ શાંત થઈ રહ્યાં છે, કમળ બિડાઈ રહ્યાં છે અને મોગરો ખીલી રહ્યો છે; તેથી જાણી શકાય છે કે સૂર્ય અસ્ત પામ્યો છે.
4.28.53
वृत्ता यात्रा नरेन्द्राणां सेना पथ्येव वर्तते।
वैराणि चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः ॥ ४.२८.५३ ॥
રાજાઓની યાત્રા અટકી ગઈ છે; સેના જાણે માર્ગ પર જ રોકાયેલી હોય તેમ છે. વેરો અને માર્ગો બંને પાણીથી સમતળ કરાયા છે.
4.28.54
मासि प्रौष्ठपदे ब्रह्म ब्राह्मणानां विवक्षताम्।
अयमध्यायसमयः सामगानामुपस्थितः ॥ ४.२८.५४ ॥
પ્રૌષ્ઠપદ માસમાં વેદ ભણવા ઇચ્છતા બ્રાહ્મણોનો, અને સામગાન કરનારાઓનો અધ્યયનકાળ આવી પહોંચ્યો છે.
4.28.55
निवृत्तकर्मायतनो नूनं संचितसंचयः।
आषाढीमभ्युपगतो भरतः कोसलाधिपः ॥ ४.२८.५५ ॥
યજ્ઞકર્મો પૂર્ણ કરી, સંચય એકઠો કરીને કોસલાધિપતિ ભરત નિશ્ચે આષાઢી માસે પહોંચ્યા છે.
4.28.56
नूनमापूर्यमाणायाः सरय्वा वर्धते रयः।
मां समीक्ष्य समायान्तमयोध्याया इव स्वनः ॥ ४.२८.५६ ॥
નિશ્ચે, ભરાઈ રહેલી સરયૂનો પ્રવાહ વધી રહ્યો છે; મને આવતો જોઈને અયોધ્યાના અવાજ જેવો એ ગાજી રહ્યો છે.
4.28.57
इमाः स्फीतगुणा वर्षाः सुग्रीवः सुखमश्नुते।
विजितारिः सदारश्च राज्ये महति च स्थितः ॥ ४.२८.५७ ॥
આ સમૃદ્ધ ગુણોવાળી વર્ષાઋતુઓને સુગ્રીવ સુખેથી ભોગવી રહ્યો છે; શત્રુને જીતીને, પત્ની સાથે, મહાન રાજ્યમાં સ્થિર થઈને.
4.28.58
अहं तु हृतदारश्च राज्याच्च महतश्च्युतः।
नदीकूलमिव क्लिन्नमवसीदामि लक्ष्मण ॥ ४.२८.५८ ॥
પણ હું, પત્ની હરાયેલો અને મહાન રાજ્યથી ચ્યુત થયેલો, હે લક્ષ્મણ, નદીકાંઠાની જેમ ભીંજાઈને ધસી રહ્યો છું.
4.28.59
शोकश्च मम विस्तीर्णो वर्षाश्च भृशदुर्गमाः।
रावणश्च महाञ्छत्रुरपारः प्रतिभाति मे ॥ ४.२८.५९ ॥
મારો શોક વિશાળ છે; વર્ષાઋતુઓ પાર કરવી અત્યંત કઠિન છે; મહાન શત્રુ રાવણ મને અપાર લાગે છે.
4.28.60
अयात्रां चैव दृष्ट्वेमां मार्गांश्च भृशदुर्गमान्।
प्रणते चैव सुग्रीवे न मया किंचिदीरितम् ॥ ४.२८.६० ॥
આ માર્ગો અત્યંત દુર્ગમ છે એ જોઈને પણ, અને સુગ્રીવ નમ્રતાથી પ્રણામ કરતો હતો ત્યારે પણ મેં કંઈ કહ્યું નહીં.
4.28.61
अपि चापि परिक्लिष्टं चिराद् दारैः समागतम्।
आत्मकार्यगरीयस्त्वाद् वक्तुं नेच्छामि वानरम् ॥ ४.२८.६१ ॥
લાંબા સમય પછી પત્નીઓ સાથે મળેલા, અત્યંત થાકેલા એ વાનરને, પોતાના કાર્યની ગુરુતાને કારણે, હું કંઈ કહેવા ઇચ્છતો નથી.
4.28.62
स्वयमेव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालमुपागतम्।
उपकारं च सुग्रीवो वेत्स्यते नात्र संशयः ॥ ४.२८.६२ ॥
તે પોતે વિશ્રામ કરીને, સમય આવ્યો છે એ જાણીને, ઉપકાર પણ સમજી લેશે; એમાં કોઈ શંકા નથી.
4.28.63
तस्मात् कालप्रतीक्षोऽहं स्थितोऽस्मि शुभलक्षण।
सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमभिकांक्षयन् ॥ ४.२८.६३ ॥
તેથી, હે શુભ લક્ષણવાળા, સમયની રાહ જોતાં, સુગ્રીવ અને નદીઓની કૃપાની અભિલાષાથી હું અહીં ઊભો છું.
4.28.64
उपकारेण वीरो हि प्रतीकारेण युज्यते।
अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः ॥ ४.२८.६४ ॥
વીર ઉપકારનો બદલો ઉપકારથી જ વાળે છે; કૃતઘ્ન, જે બદલો ન આપે, તે સજ્જનોના મનને ઘાયલ કરે છે.
4.28.65
अथैवमुक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणः
कृताञ्जलिस्तत् प्रतिपूज्य भाषितम्।
उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं
प्रदर्शयन् दर्शनमात्मनः शुभम् ॥ ४.२८.६५ ॥
આ પ્રમાણે કહેવાયા પછી લક્ષ્મણે ધ્યાન આપીને, હાથ જોડીને એ વચનનું સન્માન કરીને, પોતાનું શુભ રૂપ બતાવતાં, અત્યંત મનોહર દર્શનવાળા રામને કહ્યું.
4.28.66
यदुक्तमेतत् तव सर्वमीप्सितं
नरेन्द्र कर्ता नचिराद्धरीश्वरः।
शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान्
जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः ॥ ४.२८.६६ ॥
હે નરેન્દ્ર! તમે જે કંઈ ઇચ્છ્યું છે, તે બધું વાનરેશ્વર ટૂંક સમયમાં પૂર્ણ કરશે. શત્રુનિગ્રહમાં દૃઢ રહેલા આપ આ વર્ષાના જળપ્રપાતને સહન કરો અને શરદઋતુની પ્રતીક્ષા કરો.