వాల్మీకి రామాయణం · సర్గ 4.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.28.1
स तदा वालिनं हत्वा सुग्रीवमभिषिच्य च।
वसन् माल्यवतः पृष्ठे रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ४.२८.१ ॥
అప్పుడు వాలిని వధించి, సుగ్రీవునికి పట్టాభిషేకం చేసి, మాల్యవంత పర్వత ప్రాంతంలో నివసిస్తూ రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు.
4.28.2
अयं स कालः सम्प्राप्तः समयोऽद्य जलागमः।
सम्पश्य त्वं नभो मेघैः संवृतं गिरिसंनिभैः ॥ ४.२८.२ ॥
ఇదిగో ఆ కాలం వచ్చింది; నేడు వర్షాకాల ఆగమనం. పర్వతాల వంటి మేఘాలతో కప్పబడిన ఆకాశాన్ని చూడు.
4.28.3
नवमासधृतं गर्भं भास्करस्य गभस्तिभिः।
पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम् ॥ ४.२८.३ ॥
సూర్యకిరణాలతో తొమ్మిది మాసాలు గర్భాన్ని ధరించి, సముద్రాల రసాన్ని త్రాగి, ఆకాశం అమృతవంటి జలాన్ని ప్రసవిస్తోంది.
4.28.4
शक्यमम्बरमारुह्य मेघसोपानपंक्तिभिः।
कुटजार्जुनमालाभिरलंकर्तुं दिवाकरः ॥ ४.२८.४ ॥
మేఘాల మెట్ల వరుసల ద్వారా ఆకాశాన్ని ఎక్కి, కుటజ మరియు అర్జున పుష్పమాలలతో అలంకరించుకోవడానికి సూర్యుడు సమర్థుడు.
4.28.5
संध्यारागोत्थितैस्ताम्रैरन्तेष्वपि च पाण्डुभिः।
स्निग्धैरभ्रपटच्छेदैर्बद्धव्रणमिवाम्बरम् ॥ ४.२८.५ ॥
సంధ్యారాగంతో కలిగిన రాగి రంగులు, అంచుల వద్ద లేత పసుపు రంగు, మెత్తని మేఘవస్త్రపు చిరుగులతో ఆకాశం కట్టుకట్టిన గాయంలా ఉంది.
4.28.6
मन्दमारुतिनिःश्वासं संध्याचन्दनरञ्जितम्।
आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम् ॥ ४.२८.६ ॥
మందమారుతమే నిట్టూర్పుగా, సంధ్యాచందనంతో రంగు పూసుకొని, తెల్లని మేఘాలతో ఆకాశం కామవేదనతో ఉన్నవానిలా ప్రకాశిస్తోంది.
4.28.7
एषा घर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता।
सीतेव शोकसंतप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति ॥ ४.२८.७ ॥
వేడిమితో అలసి, కొత్త వర్షజలంతో తడిసిన ఈ భూమి, శోకంతో తపించిన సీతలా కన్నీరు విడుస్తోంది.
4.28.8
मेघोदरविनिर्मुक्ताः कर्पूरदलशीतलाः।
शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकगन्धिनः ॥ ४.२८.८ ॥
మేఘాల కడుపు నుండి వీచే, కర్పూరపు ఆకులవలె చల్లని, కేతకి పూల సువాసనగల గాలులు చేతులతో ఒడిసిపట్టి త్రాగగలిగేంత చల్లగా ఉన్నాయి.
4.28.9
एष फुल्लार्जुनः शैलः केतकैरभिवासितः।
सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिषिच्यते ॥ ४.२८.९ ॥
అర్జున వృక్షాలు విరిసి, కేతకి పూలతో సువాసనలు నిండిన ఈ పర్వతం, శత్రువు శాంతించిన సుగ్రీవునిలా ధారలతో అభిషేకించబడుతోంది.
4.28.10
मेघकृष्णाजिनधरा धारायज्ञोपवीतिनः।
मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः ॥ ४.२८.१० ॥
మేఘమనే నల్లని జింకచర్మాన్ని ధరించి, ధారలనే యజ్ఞోపవీతాలు వేసుకొని, గాలితో నిండిన గుహలతో వేదాధ్యయనం పూర్తిచేసిన మునుల వలె ఉన్నాయి పర్వతాలు.
4.28.11
कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरभिताडितम्।
अन्तःस्तनितनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम् ॥ ४.२८.११ ॥
బంగారు మెరుపుల కొరడాలతో కొట్టబడినట్లు, లోపల ఉరుము ధ్వని మ్రోగుతూ, బాధపడుతున్నట్లున్న ఆకాశం.
4.28.12
नीलमेघाश्रिता विद्युत् स्फुरन्ती प्रतिभाति मे।
स्फुरन्ती रावणस्याङ्के वैदेहीव तपस्विनी ॥ ४.२८.१२ ॥
నీలి మేఘాన్ని ఆశ్రయించి మెరిసే మెరుపు నాకు రావణుని ఒడిలో మెరిసే తపస్విని వైదేహివలె కనిపిస్తోంది.
4.28.13
इमास्ता मन्मथवतां हिताः प्रतिहता दिशः।
अनुलिप्ता इव घनैर्नष्टग्रहनिशाकराः ॥ ४.२८.१३ ॥
మన్మథ బాధితులకు హితమైన ఈ దిశలు అడ్డగించబడ్డాయి; దట్టమైన మేఘాలతో అలదినట్లు, గ్రహాలూ చంద్రుడూ కనిపించకుండా పోయినట్లు.
4.28.14
क्वचिद् बाष्पाभिसंरुद्धान् वर्षागमसमुत्सुकान्।
कुटजान् पश्य सौमित्रे पुष्पितान् गिरिसानुषु।
मम शोकाभिभूतस्य कामसंदीपनान् स्थितान् ॥ ४.२८.१४ ॥
సౌమిత్రీ, చూడు; వర్షాకాలం రాకకై ఆతురతతో, నీటి తుంపరలతో కప్పబడి, పర్వత పార్శ్వాలపై వికసించిన కుటజ వృక్షాలను. శోకంతో అభిభూతుడైన నాకు అవి కామాన్ని రగిలించేవిగా నిలిచి ఉన్నాయి.
4.28.15
रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायु-
र्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः।
स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां
प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान् ॥ ४.२८.१५ ॥
ధూళి శాంతించింది; ఇప్పుడు గాలి చల్లగా ఉంది; వేసవి దోషాల విస్తారం ఆగిపోయింది. రాజుల యాత్రలు ఆగిపోయాయి; ప్రయాణికులు తమ దేశాలకు తిరిగి వెళ్తున్నారు.
4.28.16
सम्प्रस्थिता मानसवासलुब्धाः
प्रियान्विताः सम्प्रति चक्रवाकाः।
अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु
यानानि मार्गेषु न सम्पतन्ति ॥ ४.२८.१६ ॥
ఇప్పుడు మానససరోవరంలో నివసించాలనే ఆశతో చక్రవాకాలు తమ ప్రియలతో కలిసి బయలుదేరాయి. నిరంతర వర్షజలంతో దెబ్బతిన్న మార్గాలపై వాహనాలు సాగడం లేదు.
4.28.17
क्वचित् प्रकाशं क्वचिदप्रकाशं
नभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति।
क्वचित् क्वचित् पर्वतसंनिरुद्धं
रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य ॥ ४.२८.१७ ॥
ఆకాశం కొన్నిచోట్ల ప్రకాశిస్తూ, కొన్నిచోట్ల మసకగా ఉంటూ, చెల్లాచెదురైన మేఘాలతో మెరుస్తోంది. కొన్నిచోట్ల పర్వతాలచే అడ్డగించబడి, శాంతమైన మహాసముద్రపు రూపంలా కనిపిస్తోంది.
4.28.18
व्यामिश्रितं सर्जकदम्बपुष्पै-
र्नवं जलं पर्वतधातुताम्रम्।
मयूरकेकाभिरनुप्रयातं
शैलापगाः शीघ्रतरं वहन्ति ॥ ४.२८.१८ ॥
సర్జ, కదంబ పుష్పాలతో కలిసి, పర్వత ధాతువులతో ఎరుపెక్కిన నూతన జలాన్ని మయూరాల కేకలతో అనుసరిస్తూ పర్వత నదులు అత్యంత వేగంగా ప్రవహిస్తున్నాయి.
4.28.19
रसाकुलं षट्पदसंनिकाशं
प्रभुज्यते जम्बुफलं प्रकामम्।
अनेकवर्णं पवनावधूतं
भूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम् ॥ ४.२८.१९ ॥
రసంతో నిండి, తుమ్మెదల వలె నల్లగా ఉన్న నేరేడు పండు యథేచ్ఛగా తినబడుతోంది; అనేక వర్ణాలు గల, గాలికి ఊగిన, పండిన మామిడి పండు నేలపై రాలుతోంది.
4.28.20
विद्युत्पताकाः सबलाकमालाः
शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः।
गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादा
मत्ता गजेन्द्रा इव संयुगस्थाः ॥ ४.२८.२० ॥
మెరుపులే పతాకలుగా, కొంగల మాలలతో కూడిన, పర్వతరాజు శిఖరాల ఆకారంలో ఉన్న మేఘాలు గొప్ప ధ్వనితో గర్జిస్తున్నాయి; యుద్ధరంగంలో నిలిచిన మదపుటేనుగుల వలె.
4.28.21
वर्षोदकाप्यायितशाद्वलानि
प्रवृत्तनृत्तोत्सवबर्हिणानि।
वनानि निर्वृष्टबलाहकानि
पश्यापराह्णेष्वधिकं विभान्ति ॥ ४.२८.२१ ॥
వర్షజలంతో పెరిగిన గడ్డితో, నెమళ్లు ఉత్సవంగా నాట్యం చేస్తున్న, మేఘాలు కురిసి వెళ్లిన అడవులను చూడు; అపరాహ్ణ వేళల్లో అవి మరింత అధికంగా ప్రకాశిస్తున్నాయి.
4.28.22
समुद्वहन्तः सलिलातिभारं
बलाकिनो वारिधरा नदन्तः।
महत्सु शृङ्गेषु महीधराणां
विश्रम्य विश्रम्य पुनः प्रयान्ति ॥ ४.२८.२२ ॥
నీటి గొప్ప భారాన్ని మోస్తూ, కొంగలతో కూడి, గర్జిస్తున్న మేఘాలు పర్వతాల ఉన్నత శిఖరాలపై మళ్లీ మళ్లీ విశ్రమించి, తిరిగి ముందుకు సాగుతున్నాయి.
4.28.23
मेघाभिकामा परिसम्पतन्ती
सम्मोदिता भाति बलाकपंक्तिः।
वातावधूता वरपौण्डरीकी
लम्बेव माला रुचिराम्बरस्य ॥ ४.२८.२३ ॥
మేఘాలను కోరుతూ చుట్టూ ఎగురుతున్న, సంతోషించిన కొంగల వరుస, గాలికి ఊగిన శ్రేష్ఠమైన తెల్ల తామరలతో కూర్చిన ఆకాశపు అందమైన వేలాడే మాలలా ప్రకాశిస్తోంది.
4.28.24
बालेन्द्रगोपान्तरचित्रितेन
विभाति भूमिर्नवशाद्वलेन।
गात्रानुपृक्तेन शुकप्रभेण
नारीव लाक्षोक्षितकम्बलेन ॥ ४.२८.२४ ॥
కొత్త ఇంద్రగోప కీటకాలతో చిత్రితమై, కొత్త పచ్చిక గడ్డితో కప్పబడిన భూమి, చిలుక పచ్చని రంగు గల, శరీరానికి అంటుకున్న, లక్కరసంతో చిమ్మిన దుప్పటి కప్పుకున్న స్త్రీలా ప్రకాశిస్తోంది.
4.28.25
निद्रा शनैः केशवमभ्युपैति
द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति।
हृष्टा बलाका घनमभ्युपैति
कान्ता सकामा प्रियमभ्युपैति ॥ ४.२८.२५ ॥
నిద్ర నెమ్మదిగా కేశవుని చేరుతుంది; నది వేగంగా సముద్రాన్ని చేరుతుంది; సంతోషించిన కొంగ మేఘాన్ని చేరుతుంది; కామంతో నిండిన ప్రియురాలు తన ప్రియుని చేరుతుంది.
4.28.26
जाता वनान्ताः शिखिसुप्रनृत्ता
जाताः कदम्बाः सकदम्बशाखाः।
जाता वृषा गोषु समानकामा
जाता मही सस्यवनाभिरामा ॥ ४.२८.२६ ॥
అడవుల అంచుల్లో నెమళ్ళు అందంగా నృత్యం చేస్తున్నాయి; కదంబ వృక్షాలు మొలిచి, వాటి కొమ్మలపై కదంబ పుష్పాలు ఉన్నాయి; ఆవుల మధ్య ఎద్దులు సమాన కాంక్షగలవిగా మారాయి; భూమి పంటలతో, వనాలతో మనోహరమైంది.
4.28.27
वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति
ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति।
नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः
प्रियाविहीनाः शिखिनः प्लवंगमाः ॥ ४.२८.२७ ॥
నదులు ప్రవహిస్తున్నాయి, మేఘాలు వర్షిస్తున్నాయి, గర్జిస్తున్నాయి, ప్రకాశిస్తున్నాయి; మదించిన ఏనుగులు ధ్యానిస్తున్నాయి, నృత్యం చేస్తున్నాయి, ఊరట పొందుతున్నాయి; అడవుల అంచుల్లో నెమళ్ళు, కోతులు తమ ప్రియులు లేకుండా ఉన్నాయి.
4.28.28
प्रहर्षिताः केतकिपुष्पगन्ध-
माघ्राय मत्ता वननिर्झरेषु।
प्रपातशब्दाकुलिता गजेन्द्राः
सार्धं मयूरैः समदा नदन्ति ॥ ४.२८.२८ ॥
కేతకి పుష్పాల సువాసనను ఆఘ్రాణించి సంతోషించి, మత్తెక్కిన, అడవి జలపాతాల శబ్దంతో కలవరపడిన గజరాజులు నెమళ్లతో కలిసి గర్జిస్తున్నాయి.
4.28.29
धारानिपातैरभिहन्यमानाः
कदम्बशाखासु विलम्बमानाः।
क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं
शनैर्मदं षट्चरणास्त्यजन्ति ॥ ४.२८.२९ ॥
వర్షపు ధారల దెబ్బలకు గురై కదంబ వృక్ష కొమ్మలపై వేలాడుతూ, క్షణంలో సంపాదించిన పూరసంలో మునిగిన తుమ్మెదలు నెమ్మదిగా తమ మత్తును విడుస్తాయి.
4.28.30
अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः
फलैः सुपर्याप्तरसैः समृद्धैः।
जम्बूद्रुमाणां प्रविभान्ति शाखा
निपीयमाना इव षट्पदौघैः ॥ ४.२८.३० ॥
నిప్పుకణాల పొడి కుప్పల వంటి, రసభరితమైన పండ్లతో సమృద్ధంగా ఉన్న జంబూ వృక్షాల కొమ్మలు తుమ్మెదల గుంపులచే త్రాగబడుతున్నట్లు ప్రకాశిస్తున్నాయి.
4.28.31
तडित्पताकाभिरलंकृताना-
मुदीर्णगम्भीरमहारवाणाम्।
विभान्ति रूपाणि बलाहकानां
रणोत्सुकानामिव वारणानाम् ॥ ४.२८.३१ ॥
మెరుపు పతాకలతో అలంకరించబడి, గంభీరంగా మహాధ్వని చేస్తున్న మేఘాల రూపాలు యుద్ధోత్సాహంతో ఉన్న ఏనుగుల వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి.
4.28.32
मार्गानुगः शैलवनानुसारी
सम्प्रस्थितो मेघरवं निशम्य।
युद्धाभिकामः प्रतिनादशङ्की
मत्तो गजेन्द्रः प्रतिसंनिवृत्तः ॥ ४.२८.३२ ॥
దారిని అనుసరిస్తూ, పర్వత అడవులలో తిరుగుతూ, మేఘగర్జన విని బయలుదేరిన, యుద్ధాభిలాషతో ఉన్న, ప్రతిధ్వనిలో ప్రత్యర్థి ఉన్నాడేమో అని శంకించే మత్తెక్కిన గజేంద్రుడు వెనక్కి తిరుగుతాడు.
4.28.33
क्वचित् प्रगीता इव षट्पदौघैः
क्वचित् प्रनृत्ता इव नीलकण्ठैः।
क्वचित् प्रमत्ता इव वारणेन्द्रै-
र्विभान्त्यनेकाश्रयिणो वनान्ताः ॥ ४.२८.३३ ॥
కొన్నిసార్లు తుమ్మెదల గుంపులచే పాడబడినట్లు, కొన్నిసార్లు నెమళ్ల చేత నాట్యం చేయబడినట్లు, కొన్నిసార్లు మదించిన గజరాజుల చేత నిండినట్లు, అనేక ప్రాణులకు ఆశ్రయమైన అడవి అంచులు ప్రకాశిస్తున్నాయి.
4.28.34
कदम्बसर्जार्जुनकन्दलाढ्या
वनान्तभूमिर्मधुवारिपूर्णा।
मयूरमत्ताभिरुतप्रनृत्तै-
रापानभूमिप्रतिमा विभाति ॥ ४.२८.३४ ॥
కదంబ, సర్జ, అర్జున చెట్లు, లేత చివుళ్లతో నిండిన, తేనె నీటితో పూర్ణమైన అడవి నేల, మదించిన నెమళ్ల నాట్యంతో మద్యశాల వలె ప్రకాశిస్తోంది.
4.28.35
मुक्तासमाभं सलिलं पतद् वै
सुनिर्मलं पत्रपुटेषु लग्नम्।
हृष्टा विवर्णच्छदना विहंगाः
सुरेन्द्रदत्तं तृषिताः पिबन्ति ॥ ४.२८.३५ ॥
ముత్యంలా అతి స్వచ్ఛమైన నీరు కురిసి ఆకుల పుటలలో నిలిచింది; దాహంతో, సంతోషంగా ఉన్న, రంగు వెలిసిన రెక్కల పక్షులు ఇంద్రుడు ఇచ్చిన ఆ నీటిని తాగుతున్నాయి.
4.28.36
षट्पादतन्त्रीमधुराभिधानं
प्लवंगमोदीरितकण्ठतालम्।
आविष्कृतं मेघमृदङ्गनादै-
र्वनेषु संगीतमिव प्रवृत्तम् ॥ ४.२८.३६ ॥
తుమ్మెదల తంత్రీ వలె మధురమైన పేరుగల, కోతుల కంఠస్వర తాళాలతో వెలువడిన, మేఘమృదంగ నాదాలతో వ్యక్తమైన, అడవులలో సంగీతం ప్రారంభమైనట్లుంది.
4.28.37
क्वचित् प्रनृत्तैः क्वचिदुन्नदद्भिः
क्वचिच्च वृक्षाग्रनिषण्णकायैः।
व्यालम्बबर्हाभरणैर्मयूरै-
र्वनेषु संगीतमिव प्रवृत्तम् ॥ ४.२८.३७ ॥
కొన్నిసార్లు నాట్యం చేసే, కొన్నిసార్లు కూసే, కొన్నిసార్లు చెట్ల కొమ్మలపై కూర్చున్న శరీరాలతో, పొడవైన పింఛాలను ఆభరణంగా కలిగిన నెమళ్లచే అడవులలో సంగీతం ప్రారంభమైనట్లుంది.
4.28.38
स्वनैर्घनानां प्लवगाः प्रबुद्धा
विहाय निद्रां चिरसंनिरुद्धाम्।
अनेकरूपाकृतिवर्णनादा
नवाम्बुधाराभिहता नदन्ति ॥ ४.२८.३८ ॥
మేఘాల గర్జనలతో మేల్కొన్న వానరులు, చిరకాలంగా ఆపుకున్న నిద్రను విడిచి, అనేక రూపాలు, ఆకారాలు, వర్ణాలు, స్వరాలు కలిగినవారై, కొత్త వర్షధారలతో తాకబడి గర్జిస్తున్నారు.
4.28.39
नद्यः समुद्वाहितचक्रवाका-
स्तटानि शीर्णान्यपवाहयित्वा।
दृप्ता नवप्रावृतपूर्णभोगा-
दृतं स्वभर्तारमुपोपयान्ति ॥ ४.२८.३९ ॥
చక్రవాక పక్షులను కొట్టుకుపోయేలా చేసి, విరిగిన తీరాలను కూల్చి, కొత్త వర్షకాలపు సమృద్ధితో గర్వించిన నదులు, ఋతువు ప్రకారం తమ ప్రభువు (సముద్రుని) చేరుకుంటున్నాయి.
4.28.40
नीलेषु नीला नववारिपूर्णा
मेघेषु मेघाः प्रतिभान्ति सक्ताः।
दवाग्निदग्धेषु दवाग्निदग्धाः
शैलेषु शैला इव बद्धमूलाः ॥ ४.२८.४० ॥
నల్లని మేఘాలలో కొత్త నీటితో నిండిన నల్లని మేఘాలు; మేఘాలకు అతుక్కున్న మేఘాలు కనిపిస్తున్నాయి; అడవిమంటలతో కాలిన కొండలలో, లోతుగా వేళ్లూనిన కొండలవలె, అడవిమంటలతో కాలినవి కనిపిస్తున్నాయి.
4.28.41
प्रमत्तसंनादितबर्हिणानि
सशक्रगोपाकुलशाद्वलानि।
चरन्ति नीपार्जुनवासितानि
गजाः सुरम्याणि वनान्तराणि ॥ ४.२८.४१ ॥
మయూరాలు మత్తుగా అరచే, ఇంద్రగోప కీటకాలతో నిండిన గడ్డి ఉన్న, నీప, అర్జున వృక్షాల సువాసనలు గల అందమైన అడవి ప్రదేశాలలో ఏనుగులు సంచరిస్తున్నాయి.
4.28.42
नवाम्बुधाराहतकेसराणि
द्रुतं परित्यज्य सरोरुहाणि।
कदम्बपुष्पाणि सकेसराणि
नवानि हृष्टा भ्रमराः पिबन्ति ॥ ४.२८.४२ ॥
కొత్త వర్షధారలతో కేసరాలు తాకబడిన కమలాలను త్వరగా విడిచి, సంతోషించిన భ్రమరాలు కేసరాలతో కూడిన కొత్త కదంబ పుష్పాలలోని మకరందాన్ని గ్రోలుతున్నాయి.
4.28.43
मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा
वनेषु विक्रान्ततरा मृगेन्द्राः।
रम्या नगेन्द्राः निभृता नरेन्द्राः
प्रक्रीडितो वारिधरैः सुरेन्द्रः ॥ ४.२८.४३ ॥
మదించిన గజరాజులు, సంతోషించిన వృషభాలు, అడవులలో మరింత పరాక్రమవంతులైన సింహాలు, రమ్యమైన పర్వతాలు, ప్రశాంతులైన రాజులు — మేఘాలతో సురేంద్రుడు (ఇంద్రుడు) క్రీడిస్తున్నాడు.
4.28.44
मेघाः समुद्भूतसमुद्रनादा
महाजलौघैर्गगनावलम्बाः।
नदीस्तटाकानि सरांसि वापी-
र्महीं च कृत्स्नामपवाहयन्ति ॥ ४.२८.४४ ॥
సముద్ర గర్జనలా గర్జించే మేఘాలు ఆకాశంలో వేలాడుతున్నాయి; మహాజల ప్రవాహాలతో నదులను, చెరువులను, సరస్సులను, బావులను, సమస్త భూమిని ముంచి కొట్టుకుపోయేలా చేస్తున్నాయి.
4.28.45
वर्षप्रवेगा विपुलाः पतन्ति
प्रवान्ति वाताः समुदीर्णवेगाः।
प्रणष्टकूलाः प्रवहन्ति शीघ्रं
नद्यो जलं विप्रतिपन्नमार्गाः ॥ ४.२८.४५ ॥
వర్షపు ప్రబల వేగంతో భారీ జలధారలు పడుతున్నాయి; ఉప్పొంగిన వేగంతో గాలులు వీస్తున్నాయి; తీరాలను కోల్పోయిన నదులు తమ దారిని తప్పి వేగంగా నీటిని ప్రవహింపజేస్తున్నాయి.
4.28.46
नरैर्नरेन्द्रा इव पर्वतेन्द्राः
सुरेन्द्रदत्तैः पवनोपनीतैः।
घनाम्बुकुम्भैरभिषिच्यमाना
रूपं श्रियं स्वामिव दर्शयन्ति ॥ ४.२८.४६ ॥
రాజులవలె, సురేంద్రుడు ఇచ్చిన, వాయువు తెచ్చిన మేఘజలకుంభాలతో అభిషేకించబడుతున్న పర్వతశ్రేష్ఠులు తమ రూపాన్ని, శోభను ప్రదర్శిస్తున్నట్లు ఉన్నాయి.
4.28.47
घनोपगूढं गगनं न तारा
न भास्करो दर्शनमभ्युपैति।
नवैर्जलौघैर्धरणी वितृप्ता
तमोविलिप्ता न दिशः प्रकाशाः ॥ ४.२८.४७ ॥
దట్టమైన మేఘాలతో కప్పబడిన ఆకాశంలో తారలు కనబడవు, సూర్యుడూ దర్శనమివ్వడు; కొత్త జలప్రవాహాలతో భూమి తృప్తి చెందింది; చీకటితో అలదుకున్న దిక్కులు ప్రకాశించడం లేదు.
4.28.48
महान्ति कूटानि महीधराणां
धाराविधौतान्यधिकं विभान्ति।
महाप्रमाणैर्विपुलैः प्रपातै-
र्मुक्ताकलापैरिव लम्बमानैः ॥ ४.२८.४८ ॥
పర్వతాల గొప్ప శిఖరాలు ధారలచే కడగబడి అధికంగా ప్రకాశిస్తున్నాయి; వాటి విశాలమైన జలపాతాలు వేలాడే ముత్యాల హారాల వలె కనిపిస్తున్నాయి.
4.28.49
शैलोपलप्रस्खलमानवेगाः
शैलोत्तमानां विपुलाः प्रपाताः।
गुहासु संनादितबर्हिणासु
हारा विकीर्यन्त इवावभान्ति ॥ ४.२८.४९ ॥
శ్రేష్ఠ పర్వతాల విశాల జలపాతాలు, రాళ్లపై జారుతూ వేగంగా దూకుతున్నాయి; నెమళ్లు కూసే గుహలలో అవి చెదరిన హారాల వలె కనిపిస్తున్నాయి.
4.28.50
शीघ्रप्रवेगा विपुलाः प्रपाता
निर्धौतशृङ्गोपतला गिरीणाम्।
मुक्ताकलापप्रतिमाः पतन्तो
महागुहोत्सङ्गतलैर्ध्रियन्ते ॥ ४.२८.५० ॥
పర్వతాల విశాల జలపాతాలు వేగంగా ప్రవహిస్తున్నాయి; శిఖరాల అడుగు భాగాలు కడగబడ్డాయి. ముత్యాల హారాల వలె పడుతున్న అవి గొప్ప గుహల అడుగుల చేత ధరించబడినట్లు కనిపిస్తున్నాయి.
4.28.51
सुरतामर्दविच्छिन्नाः स्वर्गस्त्रीहारमौक्तिकाः।
पतन्ति चातुला दिक्षु तोयधाराः समन्ततः ॥ ४.२८.५१ ॥
స్వర్గ స్త్రీల హారాల ముత్యాలు సురత విహారంలో నలిగి తెగిపడినట్లు, అసమానమైన నీటి ధారలు నాలుగు దిక్కులా అన్నిచోట్లా పడుతున్నాయి.
4.28.52
विलीयमानैर्विहगैर्निमीलद्भिश्च पङ्कजैः।
विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः ॥ ४.२८.५२ ॥
పక్షులు నిశ్శబ్దమవుతున్నాయి, తామరలు ముడుచుకుంటున్నాయి, మల్లెలు వికసిస్తున్నాయి; దీనివల్ల సూర్యుడు అస్తమించాడని తెలుస్తోంది.
4.28.53
वृत्ता यात्रा नरेन्द्राणां सेना पथ्येव वर्तते।
वैराणि चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः ॥ ४.२८.५३ ॥
రాజుల యాత్ర ఆగిపోయింది; సేన మార్గంలోనే నిలిచినట్లుంది. వైరాలూ మార్గాలూ నీటితో సమంగా చేయబడ్డాయి.
4.28.54
मासि प्रौष्ठपदे ब्रह्म ब्राह्मणानां विवक्षताम्।
अयमध्यायसमयः सामगानामुपस्थितः ॥ ४.२८.५४ ॥
ప్రౌష్ఠపద మాసంలో వేదం వల్లించాలనుకునే బ్రాహ్మణులకు, ఇది అధ్యయన కాలం; సామగానం చేసేవారికీ ఈ సమయం వచ్చింది.
4.28.55
निवृत्तकर्मायतनो नूनं संचितसंचयः।
आषाढीमभ्युपगतो भरतः कोसलाधिपः ॥ ४.२८.५५ ॥
యజ్ఞ కర్మలను ముగించి, నిల్వలను సమకూర్చుకున్న కోసల రాజు భరతుడు నిశ్చయంగా ఆషాఢ మాసానికి చేరుకున్నాడు.
4.28.56
नूनमापूर्यमाणायाः सरय्वा वर्धते रयः।
मां समीक्ष्य समायान्तमयोध्याया इव स्वनः ॥ ४.२८.५६ ॥
నిశ్చయంగా నిండుతున్న సరయూ నది ప్రవాహం పెరుగుతోంది; నేను వస్తుండగా చూసి అయోధ్య నుండి వచ్చిన ధ్వనిలా అది ధ్వనిస్తోంది.
4.28.57
इमाः स्फीतगुणा वर्षाः सुग्रीवः सुखमश्नुते।
विजितारिः सदारश्च राज्ये महति च स्थितः ॥ ४.२८.५७ ॥
ఈ సమృద్ధ గుణాలు గల వర్షఋతువులను సుగ్రీవుడు సుఖంగా అనుభవిస్తున్నాడు; శత్రువును జయించి, భార్యతో కలిసి, గొప్ప రాజ్యంలో స్థిరపడి.
4.28.58
अहं तु हृतदारश्च राज्याच्च महतश्च्युतः।
नदीकूलमिव क्लिन्नमवसीदामि लक्ष्मण ॥ ४.२८.५८ ॥
కానీ నేను, భార్యను అపహరింపబడి, గొప్ప రాజ్యం నుండి పడిపోయినవాడను; లక్ష్మణా, నదీతీరం నానిపోయి కూలినట్లు నేను కూలిపోతున్నాను.
4.28.59
शोकश्च मम विस्तीर्णो वर्षाश्च भृशदुर्गमाः।
रावणश्च महाञ्छत्रुरपारः प्रतिभाति मे ॥ ४.२८.५९ ॥
నా శోకం విశాలమైనది; వర్షఋతువులు దాటడానికి చాలా కష్టమైనవి; మహాశత్రువు రావణుడు నాకు అపారుడిగా కనిపిస్తున్నాడు.
4.28.60
अयात्रां चैव दृष्ट्वेमां मार्गांश्च भृशदुर्गमान्।
प्रणते चैव सुग्रीवे न मया किंचिदीरितम् ॥ ४.२८.६० ॥
ఈ మార్గాలు అత్యంత దుర్గమమైనవని చూసి కూడా, సుగ్రీవుడు వినయంగా నమస్కరించినప్పుడు కూడా నేను ఏమీ అనలేదు.
4.28.61
अपि चापि परिक्लिष्टं चिराद् दारैः समागतम्।
आत्मकार्यगरीयस्त्वाद् वक्तुं नेच्छामि वानरम् ॥ ४.२८.६१ ॥
చాలా కాలం తర్వాత భార్యలతో కలిసినవాడు, అలసిపోయినవాడు అయిన ఆ వానరునితో, నా కార్యం యొక్క గురుత్వం వల్ల మాట్లాడాలని నాకు ఇష్టం లేదు.
4.28.62
स्वयमेव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालमुपागतम्।
उपकारं च सुग्रीवो वेत्स्यते नात्र संशयः ॥ ४.२८.६२ ॥
అతడే విశ్రాంతి తీసుకొని, సమయం వచ్చిందని తెలుసుకొని, ఉపకారాన్ని కూడా గ్రహిస్తాడు; ఇందులో సందేహం లేదు.
4.28.63
तस्मात् कालप्रतीक्षोऽहं स्थितोऽस्मि शुभलक्षण।
सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमभिकांक्षयन् ॥ ४.२८.६३ ॥
కాబట్టి, శుభలక్షణుడా, సమయాన్ని ఎదురుచూస్తూ, సుగ్రీవుని మరియు నదుల అనుగ్రహాన్ని కోరుతూ నేను ఇక్కడ ఉన్నాను.
4.28.64
उपकारेण वीरो हि प्रतीकारेण युज्यते।
अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः ॥ ४.२८.६४ ॥
వీరుడు ఉపకారానికి ప్రత్యుపకారంతోనే కలుస్తాడు; కృతఘ్నుడు, ప్రత్యుపకారం చేయనివాడు సజ్జనుల మనస్సును హింసిస్తాడు.
4.28.65
अथैवमुक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणः
कृताञ्जलिस्तत् प्रतिपूज्य भाषितम्।
उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं
प्रदर्शयन् दर्शनमात्मनः शुभम् ॥ ४.२८.६५ ॥
ఇలా చెప్పబడినప్పుడు లక్ష్మణుడు శ్రద్ధగా విని, చేతులు జోడించి ఆ మాటను గౌరవించి, తన శుభకరమైన రూపాన్ని చూపుతూ, అత్యంత మనోహర దర్శనం గల రాముడితో ఇలా అన్నాడు.
4.28.66
यदुक्तमेतत् तव सर्वमीप्सितं
नरेन्द्र कर्ता नचिराद्धरीश्वरः।
शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान्
जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः ॥ ४.२८.६६ ॥
ఓ నరేంద్రా! మీరు కోరినదంతా వానరేశ్వరుడు త్వరలోనే నెరవేరుస్తాడు. శత్రువులను అణచటానికి నిలిచిన మీరు ఈ వర్షపు జలప్రవాహాన్ని ఓర్చుకుని శరదృతువు కోసం వేచి ఉండండి.