वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.28.1
स तदा वालिनं हत्वा सुग्रीवमभिषिच्य च।
वसन् माल्यवतः पृष्ठे रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ४.२८.१ ॥
तेव्हा वालीचा वध करून आणि सुग्रीवाचा राज्याभिषेक करून, माल्यवान पर्वताच्या उतारावर राहत असताना राम लक्ष्मणाला म्हणाला.
4.28.2
अयं स कालः सम्प्राप्तः समयोऽद्य जलागमः।
सम्पश्य त्वं नभो मेघैः संवृतं गिरिसंनिभैः ॥ ४.२८.२ ॥
हा तो काळ आला आहे; आज पावसाळ्याचे आगमन आहे. पर्वतांसारख्या मेघांनी झाकलेले आकाश पाहा.
4.28.3
नवमासधृतं गर्भं भास्करस्य गभस्तिभिः।
पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम् ॥ ४.२८.३ ॥
सूर्याच्या किरणांनी नऊ महिने गर्भ धारण करून, समुद्रांचा रस पिऊन, आकाश अमृतासारखे जल प्रसवत आहे.
4.28.4
शक्यमम्बरमारुह्य मेघसोपानपंक्तिभिः।
कुटजार्जुनमालाभिरलंकर्तुं दिवाकरः ॥ ४.२८.४ ॥
मेघांच्या पायऱ्यांच्या रांगांनी आकाशावर चढून, कुटज व अर्जुन फुलांच्या माळांनी शोभा वाढविण्यास सूर्य समर्थ आहे.
4.28.5
संध्यारागोत्थितैस्ताम्रैरन्तेष्वपि च पाण्डुभिः।
स्निग्धैरभ्रपटच्छेदैर्बद्धव्रणमिवाम्बरम् ॥ ४.२८.५ ॥
संध्यारागातून उठलेले ताम्रवर्ण, कडांवर पिवळसर, मेघवस्त्रातील मऊ फाटलेले भाग — आकाश जणू बांधलेल्या जखमेसारखे आहे.
4.28.6
मन्दमारुतिनिःश्वासं संध्याचन्दनरञ्जितम्।
आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम् ॥ ४.२८.६ ॥
मंद वारा हाच उसासा, संध्येच्या चंदनाने रंगलेले, फिकट मेघांसह आकाश कामातुर पुरुषासारखे शोभत आहे.
4.28.7
एषा घर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता।
सीतेव शोकसंतप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति ॥ ४.२८.७ ॥
उन्हाने थकलेली, नव्या पावसाच्या पाण्याने भिजलेली ही पृथ्वी, शोकाने संतप्त सीतेप्रमाणे अश्रू ढाळत आहे.
4.28.8
मेघोदरविनिर्मुक्ताः कर्पूरदलशीतलाः।
शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकगन्धिनः ॥ ४.२८.८ ॥
मेघाच्या उदरातून सुटलेले, कापराच्या पानांसारखे शीतल, केतकीच्या सुगंधाने भरलेले वारे ओंजळीने पिता येईल इतके गार आहेत.
4.28.9
एष फुल्लार्जुनः शैलः केतकैरभिवासितः।
सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिषिच्यते ॥ ४.२८.९ ॥
अर्जुन वृक्ष फुलले असलेला, केतकीच्या सुगंधाने भरलेला हा पर्वत, शत्रू शांत झालेल्या सुग्रीवाप्रमाणे धारांनी अभिषिक्त होत आहे.
4.28.10
मेघकृष्णाजिनधरा धारायज्ञोपवीतिनः।
मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः ॥ ४.२८.१० ॥
मेघरूपी काळे मृगचर्म परिधान केलेले, धारांचे यज्ञोपवीत घातलेले, वाऱ्याने भरलेल्या गुहांसह वेदाध्ययन पूर्ण केलेल्या ऋषींप्रमाणे पर्वत उभे आहेत.
4.28.11
कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरभिताडितम्।
अन्तःस्तनितनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम् ॥ ४.२८.११ ॥
सोनेरी विजांच्या चाबकांनी जणू मारलेले, आत गडगडाटाचा घोष असलेले, वेदना सहन करणारे आकाश.
4.28.12
नीलमेघाश्रिता विद्युत् स्फुरन्ती प्रतिभाति मे।
स्फुरन्ती रावणस्याङ्के वैदेहीव तपस्विनी ॥ ४.२८.१२ ॥
नील मेघावर आश्रित झालेली चमकणारी वीज मला रावणाच्या मांडीवर चमकणाऱ्या तपस्विनी वैदेहीप्रमाणे भासते.
4.28.13
इमास्ता मन्मथवतां हिताः प्रतिहता दिशः।
अनुलिप्ता इव घनैर्नष्टग्रहनिशाकराः ॥ ४.२८.१३ ॥
मन्मथाने पीडितांसाठी हितकर असलेल्या या दिशा अडवल्या गेल्या आहेत; दाट मेघांनी लिंपल्यासारख्या, ग्रह आणि चंद्र लुप्त झाल्यासारख्या.
4.28.14
क्वचिद् बाष्पाभिसंरुद्धान् वर्षागमसमुत्सुकान्।
कुटजान् पश्य सौमित्रे पुष्पितान् गिरिसानुषु।
मम शोकाभिभूतस्य कामसंदीपनान् स्थितान् ॥ ४.२८.१४ ॥
सौमित्रे, पाहा; पावसाच्या आगमनासाठी उत्सुक, बाष्पांनी वेढलेले, डोंगरकड्यांवर फुललेले कुटज वृक्ष. शोकाने पीडित झालेल्या मला ते काम चेतवणारे उभे आहेत.
4.28.15
रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायु-
र्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः।
स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां
प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान् ॥ ४.२८.१५ ॥
धूळ शांत झाली आहे; आता वारा थंड आहे; उन्हाळ्याच्या दोषांचा प्रसार थांबला आहे. राजांच्या यात्रा थांबल्या आहेत; प्रवासी आपापल्या देशांकडे परतत आहेत.
4.28.16
सम्प्रस्थिता मानसवासलुब्धाः
प्रियान्विताः सम्प्रति चक्रवाकाः।
अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु
यानानि मार्गेषु न सम्पतन्ति ॥ ४.२८.१६ ॥
आता मानसरोवरात वास्तव्याच्या लोभाने चक्रवाक आपल्या प्रियांसह निघाले आहेत. सततच्या पावसाच्या पाण्याने जखमी झालेल्या मार्गांवर वाहने चालत नाहीत.
4.28.17
क्वचित् प्रकाशं क्वचिदप्रकाशं
नभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति।
क्वचित् क्वचित् पर्वतसंनिरुद्धं
रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य ॥ ४.२८.१७ ॥
आकाश कुठे प्रकाशित, तर कुठे अप्रकाशित आहे; विखुरलेल्या मेघांनी ते शोभते. कुठे पर्वतांनी अडवलेले, शांत महासागराच्या रूपासारखे दिसते.
4.28.18
व्यामिश्रितं सर्जकदम्बपुष्पै-
र्नवं जलं पर्वतधातुताम्रम्।
मयूरकेकाभिरनुप्रयातं
शैलापगाः शीघ्रतरं वहन्ति ॥ ४.२८.१८ ॥
सर्ज आणि कदंब फुलांनी मिसळलेले, पर्वतधातूंनी तांबूस झालेले नवे पाणी घेऊन, मोरांच्या केकाध्वनींसह पर्वतनद्या अतिशय वेगाने वाहत आहेत.
4.28.19
रसाकुलं षट्पदसंनिकाशं
प्रभुज्यते जम्बुफलं प्रकामम्।
अनेकवर्णं पवनावधूतं
भूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम् ॥ ४.२८.१९ ॥
रसाने भरलेली, भुंग्यांसारखी काळी जांभळे भरपूर खाल्ली जात आहेत; अनेक रंगांचे, वाऱ्याने हलवलेले, पिकलेले आंब्याचे फळ जमिनीवर पडत आहे.
4.28.20
विद्युत्पताकाः सबलाकमालाः
शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः।
गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादा
मत्ता गजेन्द्रा इव संयुगस्थाः ॥ ४.२८.२० ॥
वीज हीच ज्यांच्या पताका, बगळ्यांच्या माळा ज्यांच्यासोबत, पर्वतराजाच्या शिखरांसारखे आकार असलेले मेघ मोठ्या गर्जनेने गर्जत आहेत, जणू युद्धभूमीवर उभे असलेले मदोन्मत्त गजराज.
4.28.21
वर्षोदकाप्यायितशाद्वलानि
प्रवृत्तनृत्तोत्सवबर्हिणानि।
वनानि निर्वृष्टबलाहकानि
पश्यापराह्णेष्वधिकं विभान्ति ॥ ४.२८.२१ ॥
पावसाच्या पाण्याने पोसलेले हिरवे गवत असलेली, मोर उत्सवात नाचत असलेली, मेघांनी वर्षाव करून गेलेली वने पाहा; दुपारनंतर ती अधिक शोभतात.
4.28.22
समुद्वहन्तः सलिलातिभारं
बलाकिनो वारिधरा नदन्तः।
महत्सु शृङ्गेषु महीधराणां
विश्रम्य विश्रम्य पुनः प्रयान्ति ॥ ४.२८.२२ ॥
पाण्याचा प्रचंड भार वाहणारे, बगळ्यांसह गर्जणारे मेघ पर्वतांच्या उंच शिखरांवर वारंवार विसावा घेऊन पुन्हा पुढे जातात.
4.28.23
मेघाभिकामा परिसम्पतन्ती
सम्मोदिता भाति बलाकपंक्तिः।
वातावधूता वरपौण्डरीकी
लम्बेव माला रुचिराम्बरस्य ॥ ४.२८.२३ ॥
मेघांची इच्छा करीत सर्वत्र उडणारी, आनंदित बगळ्यांची रांग वाऱ्याने हलवलेल्या श्रेष्ठ पांढऱ्या कमळांची आकाशाची सुंदर लोंबती माळ असल्यासारखी शोभते.
4.28.24
बालेन्द्रगोपान्तरचित्रितेन
विभाति भूमिर्नवशाद्वलेन।
गात्रानुपृक्तेन शुकप्रभेण
नारीव लाक्षोक्षितकम्बलेन ॥ ४.२८.२४ ॥
नवीन इंद्रगोप कीटकांनी चित्रित आणि नव्या हिरव्या गवताने आच्छादलेली भूमी, पोपटासारख्या हिरव्या रंगाचे, शरीराला चिकटलेले, लाखेच्या रंगाने शिंपडलेले घोंगडे पांघरलेल्या स्त्रीसारखी शोभते.
4.28.25
निद्रा शनैः केशवमभ्युपैति
द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति।
हृष्टा बलाका घनमभ्युपैति
कान्ता सकामा प्रियमभ्युपैति ॥ ४.२८.२५ ॥
निद्रा हळूहळू केशवाजवळ येते; नदी वेगाने सागराकडे जाते; आनंदित बगळी मेघाजवळ जाते; कामनेने भरलेली प्रिया आपल्या प्रियकराकडे जाते.
4.28.26
जाता वनान्ताः शिखिसुप्रनृत्ता
जाताः कदम्बाः सकदम्बशाखाः।
जाता वृषा गोषु समानकामा
जाता मही सस्यवनाभिरामा ॥ ४.२८.२६ ॥
वनांच्या कडांवर मोर सुंदर नाचत आहेत; कदंब वृक्ष उगवले असून त्यांच्या फांद्यांवर कदंबफुले आहेत; गायींमध्ये बैल समान इच्छुक झाले आहेत; पीक आणि वनराईने पृथ्वी मनोहर झाली आहे.
4.28.27
वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति
ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति।
नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः
प्रियाविहीनाः शिखिनः प्लवंगमाः ॥ ४.२८.२७ ॥
नद्या वाहतात, मेघ वर्षाव करतात, गर्जतात, चमकतात; मत्त झालेले हत्ती ध्यान करतात, नाचतात, आश्वस्त होतात; वनांच्या कडांवर मोर आणि वानर आपल्या प्रियांपासून वियुक्त आहेत.
4.28.28
प्रहर्षिताः केतकिपुष्पगन्ध-
माघ्राय मत्ता वननिर्झरेषु।
प्रपातशब्दाकुलिता गजेन्द्राः
सार्धं मयूरैः समदा नदन्ति ॥ ४.२८.२८ ॥
केतकीच्या फुलांचा सुगंध हुंगून हर्षित आणि मत्त झालेले, वनातील धबधब्यांच्या पतनध्वनीने व्याकुळ झालेले गजेंद्र मयूरांसह गर्जना करतात.
4.28.29
धारानिपातैरभिहन्यमानाः
कदम्बशाखासु विलम्बमानाः।
क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं
शनैर्मदं षट्चरणास्त्यजन्ति ॥ ४.२८.२९ ॥
पावसाच्या धारांच्या माऱ्याने कदंबाच्या फांद्यांवर लोंबकळणारे, क्षणात मिळालेल्या फुलरसात बुडालेले भ्रमर हळूहळू आपला मद सोडतात.
4.28.30
अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः
फलैः सुपर्याप्तरसैः समृद्धैः।
जम्बूद्रुमाणां प्रविभान्ति शाखा
निपीयमाना इव षट्पदौघैः ॥ ४.२८.३० ॥
निखाऱ्याच्या पावडरीच्या ढिगांसारखी, रसाने भरलेल्या पिकलेल्या फळांनी समृद्ध जांभळाच्या झाडांच्या फांद्या भ्रमरांच्या थव्यांनी प्राशिल्या जात असल्यासारख्या शोभतात.
4.28.31
तडित्पताकाभिरलंकृताना-
मुदीर्णगम्भीरमहारवाणाम्।
विभान्ति रूपाणि बलाहकानां
रणोत्सुकानामिव वारणानाम् ॥ ४.२८.३१ ॥
विजेच्या पताकांनी अलंकृत, गंभीर महागर्जना करणाऱ्या ढगांची रूपे युद्धोत्सुक हत्तींसारखी शोभतात.
4.28.32
मार्गानुगः शैलवनानुसारी
सम्प्रस्थितो मेघरवं निशम्य।
युद्धाभिकामः प्रतिनादशङ्की
मत्तो गजेन्द्रः प्रतिसंनिवृत्तः ॥ ४.२८.३२ ॥
वाटेने जाणारा, पर्वतवनांत फिरणारा, मेघगर्जना ऐकून निघालेला, युद्धाची इच्छा असलेला, प्रतिध्वनीत प्रतिस्पर्धी असेल अशी शंका घेणारा मत्त गजेंद्र मागे वळतो.
4.28.33
क्वचित् प्रगीता इव षट्पदौघैः
क्वचित् प्रनृत्ता इव नीलकण्ठैः।
क्वचित् प्रमत्ता इव वारणेन्द्रै-
र्विभान्त्यनेकाश्रयिणो वनान्ताः ॥ ४.२८.३३ ॥
कधी भुंग्यांच्या थव्यांनी गायिलेले, कधी मोरांनी नाचलेले, तर कधी मदोन्मत्त गजराजांनी भरलेले असे, अनेकांना आश्रय देणारे वनांचे किनारे शोभत आहेत.
4.28.34
कदम्बसर्जार्जुनकन्दलाढ्या
वनान्तभूमिर्मधुवारिपूर्णा।
मयूरमत्ताभिरुतप्रनृत्तै-
रापानभूमिप्रतिमा विभाति ॥ ४.२८.३४ ॥
कदंब, सर्ज, अर्जुन आणि कोवळ्या कोंबांनी भरलेली, मधुमिश्रित पाण्याने परिपूर्ण वनभूमी, मदोन्मत्त मोरांच्या उड्डाण-नृत्याने मद्यगृहासारखी शोभत आहे.
4.28.35
मुक्तासमाभं सलिलं पतद् वै
सुनिर्मलं पत्रपुटेषु लग्नम्।
हृष्टा विवर्णच्छदना विहंगाः
सुरेन्द्रदत्तं तृषिताः पिबन्ति ॥ ४.२८.३५ ॥
मोत्याप्रमाणे अतिस्वच्छ पाणी पडून पानांच्या पुटांत साचले आहे; तहानलेले, आनंदी, फिकट पिसांचे पक्षी इंद्राने दिलेले ते पाणी पीत आहेत.
4.28.36
षट्पादतन्त्रीमधुराभिधानं
प्लवंगमोदीरितकण्ठतालम्।
आविष्कृतं मेघमृदङ्गनादै-
र्वनेषु संगीतमिव प्रवृत्तम् ॥ ४.२८.३६ ॥
भुंग्यांच्या तंत्रीसारख्या मधुर नावाचे, वानरांच्या कंठ-तालाने उच्चारलेले, मेघमृदंगाच्या नादांनी प्रकट झालेले — वनांमध्ये जणू संगीत सुरू झाले आहे.
4.28.37
क्वचित् प्रनृत्तैः क्वचिदुन्नदद्भिः
क्वचिच्च वृक्षाग्रनिषण्णकायैः।
व्यालम्बबर्हाभरणैर्मयूरै-
र्वनेषु संगीतमिव प्रवृत्तम् ॥ ४.२८.३७ ॥
कधी नाचणाऱ्या, कधी ओरडणाऱ्या, कधी झाडांच्या शेंड्यांवर बसलेल्या, लांब पिसांचे अलंकार घातलेल्या मोरांनी वनांमध्ये जणू संगीत सुरू झाले आहे.
4.28.38
स्वनैर्घनानां प्लवगाः प्रबुद्धा
विहाय निद्रां चिरसंनिरुद्धाम्।
अनेकरूपाकृतिवर्णनादा
नवाम्बुधाराभिहता नदन्ति ॥ ४.२८.३८ ॥
ढगांच्या गर्जनेने जागे झालेले वानर, दीर्घकाळ रोखलेली झोप सोडून, अनेक रूपे, आकार, रंग व स्वर धारण करून, नव्या पावसाच्या धारांनी आघात पावून गर्जना करतात.
4.28.39
नद्यः समुद्वाहितचक्रवाका-
स्तटानि शीर्णान्यपवाहयित्वा।
दृप्ता नवप्रावृतपूर्णभोगा-
दृतं स्वभर्तारमुपोपयान्ति ॥ ४.२८.३९ ॥
चक्रवाक पक्ष्यांना वाहून नेऊन, फुटलेले काठ वाहवून, नव्या पावसाळ्यातील समृद्धीने उन्मत्त झालेल्या नद्या, ऋतूप्रमाणे आपल्या स्वामीकडे (समुद्राकडे) जातात.
4.28.40
नीलेषु नीला नववारिपूर्णा
मेघेषु मेघाः प्रतिभान्ति सक्ताः।
दवाग्निदग्धेषु दवाग्निदग्धाः
शैलेषु शैला इव बद्धमूलाः ॥ ४.२८.४० ॥
निळ्यांमध्ये नव्या पाण्याने भरलेले निळे ढग; ढगांमध्ये चिकटलेले ढग शोभतात; दावाग्नीने जळालेल्या पर्वतांमध्ये, मुळे घट्ट रोवलेल्या पर्वतांसारखे, दावाग्नीने जळालेले दिसतात.
4.28.41
प्रमत्तसंनादितबर्हिणानि
सशक्रगोपाकुलशाद्वलानि।
चरन्ति नीपार्जुनवासितानि
गजाः सुरम्याणि वनान्तराणि ॥ ४.२८.४१ ॥
जिथे उन्मत्त मोर आरडतात, इंद्रगोप कीटकांनी भरलेली गवताळ जमीन आहे, नीप आणि अर्जुन वृक्षांच्या सुगंधाने दरवळलेल्या त्या सुंदर वनप्रदेशांत हत्ती संचार करतात.
4.28.42
नवाम्बुधाराहतकेसराणि
द्रुतं परित्यज्य सरोरुहाणि।
कदम्बपुष्पाणि सकेसराणि
नवानि हृष्टा भ्रमराः पिबन्ति ॥ ४.२८.४२ ॥
नव्या पाण्याच्या धारांनी केसर आघात पावलेली कमळे लगेच सोडून, आनंदित भुंगे केसरांसह नव्या कदंब फुलांचा मध पितात.
4.28.43
मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा
वनेषु विक्रान्ततरा मृगेन्द्राः।
रम्या नगेन्द्राः निभृता नरेन्द्राः
प्रक्रीडितो वारिधरैः सुरेन्द्रः ॥ ४.२८.४३ ॥
मदोन्मत्त गजराज, आनंदित गोवृषभ, वनांतील अधिक पराक्रमी सिंह, रमणीय पर्वत, शांत राजे — मेघांसह सुरेंद्र (इंद्र) क्रीडा करतो.
4.28.44
मेघाः समुद्भूतसमुद्रनादा
महाजलौघैर्गगनावलम्बाः।
नदीस्तटाकानि सरांसि वापी-
र्महीं च कृत्स्नामपवाहयन्ति ॥ ४.२८.४४ ॥
समुद्रगर्जनेसारखे गर्जणारे मेघ आकाशात लोंबत आहेत; महाजलप्रवाहांनी ते नद्या, तळी, सरोवरे, विहिरी आणि सारी पृथ्वीच वाहवून नेत आहेत.
4.28.45
वर्षप्रवेगा विपुलाः पतन्ति
प्रवान्ति वाताः समुदीर्णवेगाः।
प्रणष्टकूलाः प्रवहन्ति शीघ्रं
नद्यो जलं विप्रतिपन्नमार्गाः ॥ ४.२८.४५ ॥
पावसाच्या प्रचंड वेगाने जोरदार जलधारा कोसळतात; उसळत्या वेगाने वारे वाहतात; तीर हरवलेल्या नद्या मार्ग चुकून वेगाने पाणी वाहवत जातात.
4.28.46
नरैर्नरेन्द्रा इव पर्वतेन्द्राः
सुरेन्द्रदत्तैः पवनोपनीतैः।
घनाम्बुकुम्भैरभिषिच्यमाना
रूपं श्रियं स्वामिव दर्शयन्ति ॥ ४.२८.४६ ॥
राजांप्रमाणे, सुरेंद्राने दिलेल्या व वाऱ्याने आणलेल्या मेघजलकुंभांनी अभिषिक्त होणारे पर्वतश्रेष्ठ जणू आपले रूप व शोभा दाखवत आहेत.
4.28.47
घनोपगूढं गगनं न तारा
न भास्करो दर्शनमभ्युपैति।
नवैर्जलौघैर्धरणी वितृप्ता
तमोविलिप्ता न दिशः प्रकाशाः ॥ ४.२८.४७ ॥
दाट मेघांनी झाकलेल्या आकाशात ना तारे दिसतात, ना सूर्यदर्शन होते; नव्या जलप्रवाहांनी पृथ्वी तृप्त झाली आहे, आणि अंधाराने माखलेल्या दिशा प्रकाशमान नाहीत.
4.28.48
महान्ति कूटानि महीधराणां
धाराविधौतान्यधिकं विभान्ति।
महाप्रमाणैर्विपुलैः प्रपातै-
र्मुक्ताकलापैरिव लम्बमानैः ॥ ४.२८.४८ ॥
पर्वतांची मोठी शिखरे धारांनी धुतली जाऊन अधिकच शोभत आहेत; त्यांचे विस्तीर्ण धबधबे लोंबणाऱ्या मोत्यांच्या माळांसारखे दिसत आहेत.
4.28.49
शैलोपलप्रस्खलमानवेगाः
शैलोत्तमानां विपुलाः प्रपाताः।
गुहासु संनादितबर्हिणासु
हारा विकीर्यन्त इवावभान्ति ॥ ४.२८.४९ ॥
श्रेष्ठ पर्वतांचे विस्तीर्ण धबधबे दगडधोंड्यांवरून घसरत वेगाने कोसळतात; मोर ओरडत असलेल्या गुहांमध्ये ते विखुरलेल्या हारांसारखे दिसतात.
4.28.50
शीघ्रप्रवेगा विपुलाः प्रपाता
निर्धौतशृङ्गोपतला गिरीणाम्।
मुक्ताकलापप्रतिमाः पतन्तो
महागुहोत्सङ्गतलैर्ध्रियन्ते ॥ ४.२८.५० ॥
पर्वतांचे विस्तीर्ण धबधबे वेगाने वाहतात; शिखरांच्या तळभागांना धुतले आहे. मोत्यांच्या माळांसारखे कोसळणारे ते मोठ्या गुहांच्या तळांनी धरले गेल्यासारखे दिसतात.
4.28.51
सुरतामर्दविच्छिन्नाः स्वर्गस्त्रीहारमौक्तिकाः।
पतन्ति चातुला दिक्षु तोयधाराः समन्ततः ॥ ४.२८.५१ ॥
स्वर्गांगनांच्या सुरतक्रीडेत चुरगळून तुटलेल्या हारांच्या मोत्यांसारख्या अतुलनीय जलधारा सर्व दिशांना कोसळत आहेत.
4.28.52
विलीयमानैर्विहगैर्निमीलद्भिश्च पङ्कजैः।
विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः ॥ ४.२८.५२ ॥
पक्षी लपत आहेत, कमळे मिटत आहेत आणि मालती फुलत आहे; त्यावरून सूर्य मावळला असे कळते.
4.28.53
वृत्ता यात्रा नरेन्द्राणां सेना पथ्येव वर्तते।
वैराणि चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः ॥ ४.२८.५३ ॥
राजांची यात्रा थांबली आहे; सेना जणू वाटेवरच थांबलेली आहे. वैरे आणि मार्ग दोन्ही पाण्याने समान केले गेले आहेत.
4.28.54
मासि प्रौष्ठपदे ब्रह्म ब्राह्मणानां विवक्षताम्।
अयमध्यायसमयः सामगानामुपस्थितः ॥ ४.२८.५४ ॥
प्रौष्ठपद महिन्यात, वेदपठनाची इच्छा असलेल्या ब्राह्मणांचा आणि सामगायकांचा अध्ययनाचा काळ आला आहे.
4.28.55
निवृत्तकर्मायतनो नूनं संचितसंचयः।
आषाढीमभ्युपगतो भरतः कोसलाधिपः ॥ ४.२८.५५ ॥
यज्ञकर्म पूर्ण करून, संचय गोळा करून कोसलाधिपती भरत निश्चितच आषाढीला पोहोचला असेल.
4.28.56
नूनमापूर्यमाणायाः सरय्वा वर्धते रयः।
मां समीक्ष्य समायान्तमयोध्याया इव स्वनः ॥ ४.२८.५६ ॥
निश्चितच, भरून वाहणाऱ्या सरयूचा प्रवाह वाढत आहे; मला येताना पाहून अयोध्येच्या गर्जनेप्रमाणे तो आवाज करत आहे.
4.28.57
इमाः स्फीतगुणा वर्षाः सुग्रीवः सुखमश्नुते।
विजितारिः सदारश्च राज्ये महति च स्थितः ॥ ४.२८.५७ ॥
या समृद्ध गुणांच्या पावसाळ्यांचा सुग्रीव सुखाने उपभोग घेत आहे; शत्रूला जिंकून, पत्नीसह, मोठ्या राज्यात स्थिर राहून.
4.28.58
अहं तु हृतदारश्च राज्याच्च महतश्च्युतः।
नदीकूलमिव क्लिन्नमवसीदामि लक्ष्मण ॥ ४.२८.५८ ॥
परंतु मी, पत्नी हरण झालेला आणि मोठ्या राज्यापासून च्युत झालेला, हे लक्ष्मणा, नदीकाठाप्रमाणे भिजून खचत चाललो आहे.
4.28.59
शोकश्च मम विस्तीर्णो वर्षाश्च भृशदुर्गमाः।
रावणश्च महाञ्छत्रुरपारः प्रतिभाति मे ॥ ४.२८.५९ ॥
माझा शोक विशाल आहे; पावसाळे पार करणे अत्यंत कठीण आहे; महाशत्रू रावण मला अपार वाटत आहे.
4.28.60
अयात्रां चैव दृष्ट्वेमां मार्गांश्च भृशदुर्गमान्।
प्रणते चैव सुग्रीवे न मया किंचिदीरितम् ॥ ४.२८.६० ॥
हे मार्ग अत्यंत दुर्गम आहेत हे पाहूनही, आणि सुग्रीव नम्रपणे नमस्कार करत असतानाही मी काही बोललो नाही.
4.28.61
अपि चापि परिक्लिष्टं चिराद् दारैः समागतम्।
आत्मकार्यगरीयस्त्वाद् वक्तुं नेच्छामि वानरम् ॥ ४.२८.६१ ॥
दीर्घकाळानंतर पत्नींशी पुन्हा मिळालेल्या, अत्यंत थकलेल्या त्या वानराशी, माझ्या कार्याच्या गुरुत्वामुळे मी बोलू इच्छित नाही.
4.28.62
स्वयमेव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालमुपागतम्।
उपकारं च सुग्रीवो वेत्स्यते नात्र संशयः ॥ ४.२८.६२ ॥
तो स्वतः विश्रांती घेऊन, वेळ आली आहे हे जाणून, उपकारही समजून घेईल; यात संशय नाही.
4.28.63
तस्मात् कालप्रतीक्षोऽहं स्थितोऽस्मि शुभलक्षण।
सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमभिकांक्षयन् ॥ ४.२८.६३ ॥
म्हणून, हे शुभलक्षणा, वेळेची वाट पाहत, सुग्रीवाची आणि नद्यांची कृपा इच्छित मी येथे थांबलो आहे.
4.28.64
उपकारेण वीरो हि प्रतीकारेण युज्यते।
अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः ॥ ४.२८.६४ ॥
वीर उपकाराची परतफेड प्रत्युपकारानेच करतो; कृतघ्न, उपकाराची परतफेड न करणारा, सज्जनांच्या मनाला घायाळ करतो.
4.28.65
अथैवमुक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणः
कृताञ्जलिस्तत् प्रतिपूज्य भाषितम्।
उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं
प्रदर्शयन् दर्शनमात्मनः शुभम् ॥ ४.२८.६५ ॥
असे सांगितले गेल्यावर लक्ष्मणाने लक्ष देऊन, हात जोडून त्या वचनाचा मान राखत, आपले शुभ रूप दाखवत, अत्यंत सुंदर दर्शन असलेल्या रामाला म्हटले.
4.28.66
यदुक्तमेतत् तव सर्वमीप्सितं
नरेन्द्र कर्ता नचिराद्धरीश्वरः।
शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान्
जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः ॥ ४.२८.६६ ॥
हे नरेंद्रा! आपल्याला जे जे हवे होते ते सर्व वानरेश्वर लवकरच पूर्ण करील. शत्रुनिग्रहासाठी निश्चयी असलेले आपण हा पावसाचा प्रवाह सहन करा आणि शरद ऋतूची प्रतीक्षा करा.