वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.29.1
समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम्।
सारसाकुलसंघुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम् ॥ ४.२९.१ ॥
वीज आणि ढग निघून गेलेले स्वच्छ आकाश पाहून, सारसांनी भरलेले व निनादणारे, सुंदर चांदण्याने लेपलेले ते आकाश.
4.29.2
समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसंग्रहम्।
अत्यर्थं चासतां मार्गमेकान्तगतमानसम् ॥ ४.२९.२ ॥
कार्ये सिद्धीस गेलेला सुग्रीव; धर्म आणि अर्थ संग्रहात शिथिल असलेला; दुष्टांच्या मार्गातच ज्याचे मन पूर्णपणे गुंतलेले होते.
4.29.3
निवृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा।
प्राप्तवन्तमभिप्रेतान् सर्वानेव मनोरथान् ॥ ४.२९.३ ॥
कार्य पूर्ण झालेला, उद्दिष्टे सिद्ध झालेला, नेहमी स्त्रियांमध्ये रमणारा, इच्छित सर्व मनोरथ प्राप्त केलेला.
4.29.4
स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्।
विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम् ॥ ४.२९.४ ॥
आपली प्रिय पत्नी आणि अत्यंत हवीशी वाटणारी तारा यांच्यासह रात्रंदिवस विहार करणारा, कृतार्थ, दुःखरहित.
4.29.5
क्रीडन्तमिव देवेशं गन्धर्वाप्सरसां गणैः।
मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम् ॥ ४.२९.५ ॥
देवराज जणू गंधर्व-अप्सरांच्या समूहांसह क्रीडा करत आहे; जो आपली कामे मंत्र्यांवर सोपवून मंत्र्यांकडे लक्ष देत नाही.
4.29.6
उच्छिन्नराज्यसंदेहं कामवृत्तमिव स्थितम्।
निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित् ॥ ४.२९.६ ॥
राज्याविषयी संदेह नसलेला, कामनेनुसार जगणाऱ्यासारखा उभा असलेला. निश्चित उद्दिष्ट असलेला, कार्याचे तत्त्व जाणणारा, काळधर्माचे विशेष जाणणारा.
4.29.7
प्रसाद्य वाक्यैर्विविधैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः।
वाक्यविद् वाक्यतत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः ॥ ४.२९.७ ॥
वाक्यकुशल मारुतीचा पुत्र हनुमान याने वाक्याचे तत्त्व जाणणाऱ्या वानरराजाला विविध, युक्तियुक्त आणि मनोहर शब्दांनी प्रसन्न केले.
4.29.8
हितं तथ्यं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्।
प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम् ॥ ४.२९.८ ॥
ते वचन हितकारक, सत्य आणि पथ्यकर होते; साम, धर्म, अर्थ या नीतीने युक्त, प्रेम व प्रीतीने भरलेले आणि विश्वासावर आधारलेला निश्चय असलेले होते.
4.29.9
हरीश्वरमुपागम्य हनूमान् वाक्यमब्रवीत्।
राज्यं प्राप्तं यशश्चैव कौली श्रीरभिवर्धिता ॥ ४.२९.९ ॥
हनुमान वानरेश्वराजवळ जाऊन म्हणाला, “राज्य प्राप्त झाले, कीर्तीही मिळाली; कुळाची लक्ष्मीही वाढली आहे.”
4.29.10
मित्राणां संग्रहः शेषस्तद् भवान् कर्तुमर्हति।
यो हि मित्रेषु कालज्ञः सततं साधु वर्तते ॥ ४.२९.१० ॥
मित्रांचा संग्रह करणे अजून शिल्लक आहे; म्हणून आपण तो करावा. जो मित्रांशी कालज्ञ होऊन सदैव चांगले वर्तन करतो—
4.29.11
तस्य राज्यं च कीर्तिश्च प्रतापश्चापि वर्धते।
यस्य कोशश्च दण्डश्च मित्राण्यात्मा च भूमिप।
समान्येतानि सर्वाणि स राज्यं महदश्नुते ॥ ४.२९.११ ॥
ज्याचा कोश, दंड (सेना), मित्र आणि आत्मा हे सर्व समानपणे पुष्ट असतात, त्याचे राज्य, कीर्ती आणि प्रताप वाढतात; हे भूपती, असा राजा महान राज्याचा उपभोग घेतो.
4.29.12
तद् भवान् वृत्तसम्पन्नः स्थितः पथि निरत्यये।
मित्रार्थमभिनीतार्थं यथावत् कर्तुमर्हति ॥ ४.२९.१२ ॥
म्हणून आपण सदाचारसंपन्न असून अचल मार्गावर स्थित आहात; मित्रांसाठी पूर्वी सांगितलेला हेतू यथायोग्य पार पाडणे आपल्याला योग्य आहे.
4.29.13
संत्यज्य सर्वकर्माणि मित्रार्थे यो न वर्तते।
सम्भ्रमाद् विकृतोत्साहः सोऽनर्थैर्नावरुध्यते ॥ ४.२९.१३ ॥
सर्व कामे सोडून जो मित्राच्या कार्यात गुंतत नाही, आणि घाबरगुंडीने ज्याचा उत्साह बिघडतो, तो अनर्थांनी घेरला जातो.
4.29.14
यो हि कालव्यतीतेषु मित्रकार्येषु वर्तते।
स कृत्वा महतोऽप्यर्थान्न मित्रार्थेन युज्यते ॥ ४.२९.१४ ॥
काळ निघून गेल्यानंतर जो मित्राच्या कार्यात गुंततो, तो मोठे फायदे मिळवूनही मित्राच्या हिताशी जोडला जात नाही.
4.29.15
तदिदं मित्रकार्यं नः कालातीतमरिंदम।
क्रियतां राघवस्यैतद् वैदेह्याः परिमार्गणम् ॥ ४.२९.१५ ॥
म्हणून आपले हे मित्रकार्य काळ उलटून गेलेले आहे. हे शत्रुदमना, रघुनंदनासाठी वैदेहीचा शोध आता करावा.
4.29.16
न च कालमतीतं ते निवेदयति कालवित्।
त्वरमाणोऽपि स प्राज्ञस्तव राजन् वशानुगः ॥ ४.२९.१६ ॥
हे राजा, काळ जाणणारा तो प्राज्ञ घाई करत असूनही उलटून गेलेला काळ तुम्हाला सांगत नाही; तो तुमच्या अधीन राहणारा आहे.
4.29.17
कुलस्य हेतुः स्फीतस्य दीर्घबन्धुश्च राघवः।
अप्रमेयप्रभावश्च स्वयं चाप्रतिमो गुणैः ॥ ४.२९.१७ ॥
राघव (राम) हे आपल्या कुलाच्या समृद्धीचे कारण आहेत आणि दीर्घकालीन बंधू आहेत; त्यांचा प्रभाव अप्रमेय आहे आणि ते स्वतः गुणांनी अतुलनीय आहेत.
4.29.18
तस्य त्वं कुरु वै कार्यं पूर्वं तेन कृतं तव।
हरीश्वर कपिश्रेष्ठानाज्ञापयितुमर्हसि ॥ ४.२९.१८ ॥
त्यांचे कार्य तुम्ही करा — त्यांनी पूर्वी तुमच्यासाठी केले आहे. हे हरीश्वरा, श्रेष्ठ वानरांना तुम्ही आज्ञा द्यावी.
4.29.19
नहि तावद् भवेत् कालो व्यतीतश्चोदनादृते।
चोदितस्य हि कार्यस्य भवेत् कालव्यतिक्रमः ॥ ४.२९.१९ ॥
प्रेरणेशिवाय अद्याप काळ गेलेला नाही. ज्या कार्यासाठी प्रेरणा दिली गेली, त्यातच कालविलंब होतो.
4.29.20
अकर्तुरपि कार्यस्य भवान् कर्ता हरीश्वर।
किं पुनः प्रतिकर्तुस्ते राज्येन च वधेन च ॥ ४.२९.२० ॥
हे वानरेश्वरा! जे कार्य तू केले नाहीस ते सुद्धा तूच करशील. मग तुझ्या राज्यासाठी आणि वधासाठी प्रतिकार करणाऱ्याबद्दल काय बोलावे?
4.29.21
शक्तिमानतिविक्रान्तो वानरर्क्षगणेश्वर।
कर्तुं दाशरथेः प्रीतिमाज्ञायां किं नु सज्जसे ॥ ४.२९.२१ ॥
हे वानर-ऋक्ष गणांच्या स्वामी! तू शक्तिमान आणि अत्यंत पराक्रमी आहेस. दशरथपुत्राला प्रसन्न करणाऱ्या आज्ञेत तू का मागेपुढे पाहतोस?
4.29.22
कामं खलु शरैः शक्तः सुरासुरमहोरगान्।
वशे दाशरथिः कर्तुं त्वत्प्रतिज्ञामवेक्षते ॥ ४.२९.२२ ॥
दशरथपुत्र आपल्या बाणांनी देव-असुरांच्या महानागांनाही वश करण्यास समर्थ आहे. तरीही तो तुझ्या प्रतिज्ञेकडे पाहत आहे.
4.29.23
प्राणत्यागाविशंकेन कृतं तेन महत् प्रियम्।
तस्य मार्गाम वैदेहीं पृथिव्यामपि चाम्बरे ॥ ४.२९.२३ ॥
प्राण गमावण्याच्या भीतीनेही त्याने तुझे मोठे उपकार केले आहेत. त्याच्यासाठी आपण वैदेहीचा पृथ्वीवर आणि आकाशातही शोध घेऊ.
4.29.24
देवदानवगन्धर्वा असुराः समरुद्गणाः।
न च यक्षा भयं तस्य कुर्युः किमिव राक्षसाः ॥ ४.२९.२४ ॥
देव, दानव, गंधर्व, असुर, मरुद्गण तसेच यक्षही त्याच्यात भय निर्माण करू शकत नाहीत. मग राक्षसांचे काय?
4.29.25
तदेवं शक्तियुक्तस्य पूर्वं प्रतिकृतस्तथा।
रामस्यार्हसि पिङ्गेश कर्तुं सर्वात्मना प्रियम् ॥ ४.२९.२५ ॥
त्याचप्रमाणे, शक्तिसंपन्न रामाने पूर्वी तुझे उपकार केले होते; हे पिंगेशा, तू सर्वांतःकरणाने त्यांचे प्रिय कार्य करणे योग्य आहे.
4.29.26
नाधस्तादवनौ नाप्सु गतिर्नोपरि चाम्बरे।
कस्यचित् सज्जतेऽस्माकं कपीश्वर तवाज्ञया ॥ ४.२९.२६ ॥
हे कपीश्वरा, तुझ्या आज्ञेने आमची गती खाली पृथ्वीवर, पाण्यात किंवा वर आकाशात कोणाकडूनही अडवली जात नाही.
4.29.27
तदाज्ञापय कः किं ते कुतो वापि व्यवस्यतु।
हरयो ह्यप्रधृष्यास्ते सन्ति कोट्यग्रतोऽनघ ॥ ४.२९.२७ ॥
म्हणून कोणी काय, कोठून करावे ते आज्ञा कर. हे निर्दोषा, तुझे वानर कोट्यवधींसमोरही अजेय आहेत.
4.29.28
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा काले साधु निरूपितम्।
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नश्चकार मतिमुत्तमाम् ॥ ४.२९.२८ ॥
त्याचे ते वचन ऐकून, योग्य वेळी चांगले सांगितलेले ऐकून, सत्त्वसंपन्न सुग्रीवाने उत्तम निश्चय केला.
4.29.29
संदिदेशातिमतिमान् नीलं नित्यकृतोद्यमम्।
दिक्षु सर्वासु सर्वेषां सैन्यानामुपसंग्रहे ॥ ४.२९.२९ ॥
अति बुद्धिमान सुग्रीवाने नेहमी उद्यमी असलेल्या नीलाला सर्व दिशांतून सर्व सैन्य एकत्र करण्याची आज्ञा दिली.
4.29.30
यथा सेना समग्रा मे यूथपालाश्च सर्वशः।
समागच्छन्त्यसङ्गेन सेनाग्र्ये ण तथा कुरु ॥ ४.२९.३० ॥
माझे सर्व सैन्य आणि यूथपाल विनाविलंब एकत्र येतील असे, हे सेनापते, तसे कर.
4.29.31
ये त्वन्तपालाः प्लवगाः शीघ्रगा व्यवसायिनः।
समानयन्तु ते शीघ्रं त्वरिताः शासनान्मम।
स्वयं चानन्तरं कार्यं भवानेवानुपश्यतु ॥ ४.२९.३१ ॥
सीमा-रक्षक, वेगाने जाणारे आणि उद्यमी वानर माझ्या आज्ञेने त्वरेने व उत्साहाने सर्वांना एकत्र करोत; त्यानंतर आपणच कार्याची देखरेख करा.
4.29.32
त्रिपञ्चरात्रादूर्ध्वं यः प्राप्नुयादिह वानरः।
तस्य प्राणान्तिको दण्डो नात्र कार्या विचारणा ॥ ४.२९.३२ ॥
तीन-पाच रात्रींनंतर जो वानर येथे येईल, त्याला प्राणदंड मिळेल; यात कोणताही विचार होणार नाही.
4.29.33
हरींश्च वृद्धानुपयातु साङ्गदो
भवान् ममाज्ञामधिकृत्य निश्चितम्।
विधाय वेश्म प्रविवेश वीर्यवान् ॥ ४.२९.३३ ॥
अंगदासह आपण वृद्ध वानरांकडे जा आणि माझी आज्ञा निश्चितपणे पाळा. असे सांगून तो पराक्रमी आपल्या महालात प्रवेशला.