वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.3.1
वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः।
पर्वतादृष्यमूकात् तु पुप्लुवे यत्र राघवौ ॥ ४.३.१ ॥
महात्मा सुग्रीवाचे वचन जाणून हनुमान ऋष्यमूक पर्वतावरून जिथे दोन राघव होते तिथे उडी मारला.
4.3.2
कपिरूपं परित्यज्य हनुमान् मारुतात्मजः।
भिक्षुरूपं ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः ॥ ४.३.२ ॥
वानररूप सोडून वायुपुत्र हनुमानने तेव्हा कपट बुद्धीने भिक्षूचे रूप धारण केले.
4.3.3
ततश्च हनुमान् वाचा श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया।
विनीतवदुपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च ॥ ४.३.३ ॥
मग हनुमानने मृदू आणि मनोहर वाणीने, विनयाने दोन्ही राघवांजवळ जाऊन त्यांना प्रणाम केला.
4.3.4
आबभाषे च तौ वीरौ यथावत् प्रशशंस च।
सम्पूज्य विधिवद् वीरौ हनुमान् वानरोत्तमः ॥ ४.३.४ ॥
वानरांमध्ये श्रेष्ठ हनुमान त्या दोन्ही वीरांशी यथोचित बोलला, त्यांची स्तुती केली आणि विधिवत त्यांचा सन्मान केला.
4.3.5
उवाच कामतो वाक्यं मृदु सत्यपराक्रमौ।
राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ ॥ ४.३.५ ॥
सत्यपराक्रमी, राजर्षी आणि देवांसारखे, कठोर व्रत पाळणारे त्या दोन तपस्व्यांना हनुमान मनमोकळेपणाने मृदू शब्दात बोलला.
4.3.6
देशं कथमिमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ।
त्रासयन्तौ मृगगणानन्यांश्च वनचारिणः ॥ ४.३.६ ॥
उत्तम वर्णाचे तुम्ही दोघे हरणांचे कळप आणि इतर वनचर प्राण्यांना घाबरवत या प्रदेशात कसे आलात?
4.3.7
पम्पातीररुहान् वृक्षान् वीक्षमाणौ समन्ततः।
इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तरस्विनौ ॥ ४.३.७ ॥
पंपेच्या तीरावर उगवलेल्या वृक्षांकडे चहूकडे पाहत, या शुभजल नदीची शोभा वाढवणारे ते दोघे तेजस्वी वीर.
4.3.8
धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ।
निःश्वसन्तौ वरभुजौ पीडयन्ताविमाः प्रजाः ॥ ४.३.८ ॥
धैर्यवान, सुवर्णासारख्या कांतीचे, वल्कलवस्त्रधारी, दीर्घ श्वास टाकणारे, श्रेष्ठ बाहूंचे तुम्ही दोघे कोण, जे या प्राण्यांना पीडा देत आहात?
4.3.9
सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ महाबलपराक्रमौ।
शक्रचापनिभे चापे गृहीत्वा शत्रुनाशनौ ॥ ४.३.९ ॥
सिंहासारखी दृष्टी असलेले, महाबल आणि पराक्रम असलेले वीर, इंद्रधनुष्यासारखी धनुष्ये धारण करून शत्रूंचा नाश करणारे तुम्ही दोघे.
4.3.10
श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ।
हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ ॥ ४.३.१० ॥
श्रीमंत, रूपसंपन्न, श्रेष्ठ वृषभासारखा पराक्रम असलेले, हत्तीच्या सोंडेसारखे बाहू असलेले, तेजस्वी, नरश्रेष्ठ तुम्ही दोघे.
4.3.11
प्रभया पर्वतेन्द्रोऽसौ युवयोरवभासितः।
राज्यार्हावमरप्रख्यौ कथं देशमिहागतौ ॥ ४.३.११ ॥
तुमच्या दोघांच्या प्रभेने हा पर्वतराज उजळला आहे. राज्यास योग्य, देवांसारखे तुम्ही दोघे या देशात कसे आलात?
4.3.12
पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ।
अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकादिहागतौ ॥ ४.३.१२ ॥
कमळाच्या पाकळ्यांसारखे नेत्र असलेले, जटामुकुट धारण करणारे, एकमेकांसारखे वीर, देवलोकातून तुम्ही येथे आला आहात.
4.3.13
यदृच्छयेव सम्प्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुंधराम्।
विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ ॥ ४.३.१३ ॥
जणू योगायोगाने पृथ्वीवर आलेले चंद्र आणि सूर्य, विशाल छातीचे ते दोन वीर मानव असूनही देवरूप धारण करणारे आहेत.
4.3.14
सिंहस्कन्धौ महोत्साहौ समदाविव गोवृषौ।
आयताश्च सुवृत्ताश्च बाहवः परिघोपमाः ॥ ४.३.१४ ॥
सिंहासारखे खांदे, महान उत्साही, मदमस्त वृषभांसारखे; लांब, गोलसर आणि परिघासारखे त्यांचे बाहू.
4.3.15
सर्वभूषणभूषार्हाः किमर्थं न विभूषिताः।
उभौ योग्यावहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीमिमाम् ॥ ४.३.१५ ॥
सर्व अलंकारांना पात्र असूनही ते का अलंकृत नाहीत? ही पृथ्वी रक्षण्यास हे दोघेही योग्य आहेत असे मला वाटते.
4.3.16
ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम्।
इमे च धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्रानुलेपने ॥ ४.३.१६ ॥
समुद्र आणि वनांनी युक्त, विंध्य व मेरू पर्वतांनी शोभणारी ही सारी पृथ्वी; आणि ही दोन विचित्र, गुळगुळीत, रंगीत लेपांनी सजलेली धनुष्ये.
4.3.17
प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते।
सम्पूर्णाश्च शितैर्बाणैस्तूणाश्च शुभदर्शनाः ॥ ४.३.१७ ॥
इंद्राच्या सोन्याने सजवलेल्या वज्रांसारखे हे प्रकाशतात; तीक्ष्ण बाणांनी भरलेले, पाहण्यास शुभ असे भाते.
4.3.18
जीवितान्तकरैर्घोरैर्ज्वलद्भिरिव पन्नगैः।
महाप्रमाणौ विपुलौ तप्तहाटकभूषणौ ॥ ४.३.१८ ॥
प्राण घेणाऱ्या, भयंकर, पेटलेल्या सर्पांसारखे; ते दोघे महाकाय असून तापलेल्या सोन्याच्या अलंकारांनी शोभणारे आहेत.
4.3.19
खड्गावेतौ विराजेते निर्मुक्तभुजगाविव।
एवं मां परिभाषन्तं कस्माद् वै नाभिभाषतः ॥ ४.३.१९ ॥
कात्या टाकलेल्या सर्पांप्रमाणे ही दोन खड्गे चमकत आहेत. असे मी बोलत असताना तुम्ही मला का उत्तर देत नाही?
4.3.20
सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद् वानरपुङ्गवः।
वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद्भ्रमति दुःखितः ॥ ४.३.२० ॥
सुग्रीव नावाचा धर्मात्मा असा एक श्रेष्ठ वानर आहे. वीर असलेला तो भावाकडून अपमानित होऊन दुःखाने जगात भटकत आहे.
4.3.21
प्राप्तोऽहं प्रेषितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना।
राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान् नाम वानरः ॥ ४.३.२१ ॥
महात्मा सुग्रीवाने पाठवल्यामुळे मी येथे आलो आहे. वानरश्रेष्ठांच्या राजाचा दूत मी असून माझे नाव हनुमान वानर असे आहे.
4.3.22
युवाभ्यां स हि धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यमिच्छति।
तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम् ॥ ४.३.२२ ॥
तो धर्मात्मा सुग्रीव तुमच्या दोघांशी मैत्री इच्छितो. त्याचा मंत्री, वायुपुत्र वानर मला जाणा.
4.3.23
भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकारणात्।
ऋष्यमूकादिह प्राप्तं कामगं कामचारिणम् ॥ ४.३.२३ ॥
सुग्रीवाचे हित साधण्यासाठी भिक्षूचे रूप घेऊन मी ऋष्यमूक पर्वतावरून येथे आलो आहे. मी इच्छेनुसार जाण्या-फिरण्यास समर्थ आहे.
4.3.24
एवमुक्त्वा तु हनुमांस्तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलः पुनर्नोवाच किंचन ॥ ४.३.२४ ॥
असे बोलून वाक्याचा जाणकार आणि वाणीत कुशल असलेला हनुमान त्या वीर राम व लक्ष्मणांशी पुन्हा काहीच बोलला नाही.
4.3.25
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।
प्रहृष्टवदनः श्रीमान् भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम् ॥ ४.३.२५ ॥
त्याचे हे बोलणे ऐकून प्रसन्न मुखाच्या श्रीमान रामाने जवळ उभ्या असलेल्या बंधू लक्ष्मणाला म्हटले.
4.3.26
सचिवोऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।
तमेव कांक्षमाणस्य ममान्तिकमिहागतः ॥ ४.३.२६ ॥
हा महात्मा वानरराज सुग्रीवाचा सचिव आहे; केवळ मलाच इच्छून येथे माझ्याजवळ आला आहे.
4.3.27
तमभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम्।
वाक्यज्ञं मधुरैर्वाक्यैः स्नेहयुक्तमरिंदमम् ॥ ४.३.२७ ॥
हे सौमित्री! सुग्रीवाचा सचिव, वाक्यकुशल व शत्रूंचे दमन करणाऱ्या त्या वानराशी गोड व स्नेहपूर्ण शब्दांत बोल.
4.3.28
नानृग्वेदविनीतस्य नायजुर्वेदधारिणः।
नासामवेदविदुषः शक्यमेवं विभाषितुम् ॥ ४.३.२८ ॥
ज्याने ऋग्वेदाचे शिक्षण घेतलेले नाही, यजुर्वेद धारण केलेला नाही, सामवेद जाणत नाही, त्याला असे बोलणे शक्य नाही.
4.3.29
नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।
बहु व्याहरतानेन न किंचिदपशब्दितम् ॥ ४.३.२९ ॥
निश्चितच याने व्याकरण पूर्णपणे आणि अनेक प्रकारे अभ्यासले आहे; इतके बोलूनही याने एकही चुकीचा शब्द उच्चारला नाही.
4.3.30
न मुखे नेत्रयोश्चापि ललाटे च भ्रुवोस्तथा।
अन्येष्वपि च सर्वेषु दोषः संविदितः क्वचित् ॥ ४.३.३० ॥
याच्या मुखात, डोळ्यांत, कपाळात व भुवयांत, तसेच इतर सर्व अवयवांतही कुठेच दोष आढळत नाही.
4.3.31
अविस्तरमसंदिग्धमविलम्बितमव्यथम्।
उरःस्थं कण्ठगं वाक्यं वर्तते मध्यमस्वरम् ॥ ४.३.३१ ॥
अतिविस्तृत नसलेले, संदिग्ध नसलेले, विलंब नसलेले, अडखळणारे नसलेले, छातीत स्थिर आणि कंठातून निघणारे, मध्यम स्वरातील वाक्य.
4.3.32
संस्कारक्रमसम्पन्नामद्भुतामविलम्बिताम्।
उच्चारयति कल्याणीं वाचं हृदयहर्षिणीम् ॥ ४.३.३२ ॥
सुसंस्कृत क्रमाने युक्त, अद्भुत, विलंबरहित, कल्याणकारी आणि मनाला आनंद देणारे वाक्य तो उच्चारतो.
4.3.33
अनया चित्रया वाचा त्रिस्थानव्यञ्जनस्थया।
कस्य नाराध्यते चित्तमुद्यतासेररेरपि ॥ ४.३.३३ ॥
छाती, कंठ आणि मस्तक या तिन्ही स्थानांतून व्यक्त होणाऱ्या या विचित्र वाणीने, उगारलेली तलवार असलेल्या शत्रूचेही मन कोणाचे रिझवले जात नाही?
4.3.34
एवंविधो यस्य दूतो न भवेत् पार्थिवस्य तु।
सिद्ध्यन्ति हि कथं तस्य कार्याणां गतयोऽनघ ॥ ४.३.३४ ॥
असा दूत ज्या राजाजवळ नसतो, हे निष्पापा, त्याच्या कार्यांची गती कशी सिद्ध होईल?
4.3.35
एवंगुणगणैर्युक्ता यस्य स्युः कार्यसाधकाः।
तस्य सिद्ध्यन्ति सर्वेऽर्था दूतवाक्यप्रचोदिताः ॥ ४.३.३५ ॥
अशा गुणसमूहांनी युक्त कार्यसाधक ज्याच्याकडे असतात, त्याची सर्व प्रयोजने दूताच्या वचनाने प्रेरित होऊन सिद्ध होतात.
4.3.36
एवमुक्तस्तु सौमित्रिः सुग्रीवसचिवं कपिम्।
अभ्यभाषत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञं पवनात्मजम् ॥ ४.३.३६ ॥
असे सांगितल्यावर वाक्यज्ञ सौमित्रीने सुग्रीवाचा सचिव असलेल्या कपीला, वाक्यकुशल पवनपुत्राशी बोलला.
4.3.37
विदिता नौ गुणा विद्वन् सुग्रीवस्य महात्मनः।
तमेव चावां मार्गावः सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥ ४.३.३७ ॥
हे विद्वान! महात्मा सुग्रीवाचे गुण आम्हाला ठाऊक आहेत; वानरराज त्या सुग्रीवालाच आम्ही दोघे शोधू.
4.3.38
यथा ब्रवीषि हनुमन् सुग्रीववचनादिह।
तत् तथा हि करिष्यावो वचनात् तव सत्तम ॥ ४.३.३८ ॥
हे हनुमाना! तू सुग्रीवाच्या वचनानुसार येथे जसे सांगतोस, हे सत्तमा, तुझ्या वचनानुसार आम्ही तसेच करू.
4.3.39
तत् तस्य वाक्यं निपुणं निशम्य
प्रहृष्टरूपः पवनात्मजः कपिः।
मनः समाधाय जयोपपत्तौ
सख्यं तदा कर्तुमियेष ताभ्याम् ॥ ४.३.३९ ॥
त्यांचे ते कुशल बोलणे ऐकून वायुपुत्र वानर हनुमानाचे रूप आनंदाने फुलले; विजयप्राप्तीकडे मन स्थिर करून तेव्हा त्या दोघांशी मैत्री करण्याची इच्छा त्याने धरली.