वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.32.1
अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवः सचिवैः सह।
लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनमात्मवान् ॥ ४.३२.१ ॥
अंगदाचे बोलणे ऐकून आणि लक्ष्मण कुपित झाला आहे हे ऐकून, संयमी सुग्रीवाने मंत्र्यांसह आपले आसन सोडले.
4.32.2
स च तानब्रवीद् वाक्यं निश्चित्य गुरुलाघवम्।
मन्त्रज्ञान् मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितः ॥ ४.३२.२ ॥
मंत्रात कुशल आणि मंत्रणेत स्थिर असलेला तो, गुरुत्व-लाघव निश्चित करून मंत्रज्ञ मंत्र्यांना ही वाक्ये म्हणाला.
4.32.3
न मे दुर्व्याहृतं किंचिन्नापि मे दुरनुष्ठितम्।
लक्ष्मणो राघवभ्राता क्रुद्धः किमिति चिन्तये ॥ ४.३२.३ ॥
मी कोणतेही दुर्वचन बोललो नाही, किंवा कोणतेही दुष्कृत्यही केलेले नाही. राघवाचा बंधू लक्ष्मण का कुपित झाला आहे, याचाच मी विचार करत आहे.
4.32.4
असुहृद्भिर्ममामित्रैर्नित्यमन्तरदर्शिभिः।
मम दोषानसम्भूतान् श्रावितो राघवानुजः ॥ ४.३२.४ ॥
नेहमी माझे दोष शोधणाऱ्या माझ्या अहितकारक शत्रूंनी, जे घडलेच नाहीत असे माझे दोष राघवाच्या धाकट्या बंधूला ऐकवले आहेत.
4.32.5
अत्र तावद् यथाबुद्धिः सर्वैरेव यथाविधि।
भावस्य निश्चयस्तावद् विज्ञेयो निपुणं शनैः ॥ ४.३२.५ ॥
येथे आता सर्वांनी आपल्या बुद्धीनुसार, विधिपूर्वक, हेतूचा निश्चय सावधपणे, हळूहळू जाणून घ्यावा.
4.32.6
न खल्वस्ति मम त्रासो लक्ष्मणान्नापि राघवात्।
मित्रं स्वस्थानकुपितं जनयत्येव सम्भ्रमम् ॥ ४.३२.६ ॥
लक्ष्मणापासून किंवा राघवापासून मला काहीही भीती नाही. आपल्या स्थानी कुपित झालेला मित्र केवळ गोंधळच निर्माण करतो.
4.32.7
सर्वथा सुकरं मित्रं दुष्करं प्रतिपालनम्।
अनित्यत्वात् तु चित्तानां प्रीतिरल्पेऽपि भिद्यते ॥ ४.३२.७ ॥
मैत्री करणे सर्वथा सोपे आहे, पण ती टिकवणे कठीण आहे. मने अनित्य असल्यामुळे थोड्या गोष्टीनेही प्रेम तुटते.
4.32.8
अतो निमित्तं त्रस्तोऽहं रामेण तु महात्मना।
यन्ममोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया ॥ ४.३२.८ ॥
म्हणून महात्मा रामामुळे मी भयभीत आहे; त्यांनी माझ्यावर केलेल्या उपकाराची परतफेड मला करता येणार नाही.
4.32.9
सुग्रीवेणैवमुक्ते तु हनूमान् हरिपुंगवः।
उवाच स्वेन तर्केण मध्ये वानरमन्त्रिणाम् ॥ ४.३२.९ ॥
सुग्रीव असे बोलल्यावर, वानर-मंत्र्यांच्या मध्ये हरिश्रेष्ठ हनुमान आपल्या स्वतःच्या तर्काने असे म्हणाला.
4.32.10
सर्वथा नैतदाश्चर्यं यत् त्वं हरिगणेश्वर।
न विस्मरसि सुस्निग्धमुपकारं कृतं शुभम् ॥ ४.३२.१० ॥
हे हरिगणेश्वरा, तुम्ही त्या अत्यंत स्नेहपूर्ण, शुभ उपकाराचे विस्मरण न करणे, हे सर्वथा आश्चर्य नाही.
4.32.11
राघवेण तु वीरेण भयमुत्सृज्य दूरतः।
त्वत्प्रियार्थं हतो वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ॥ ४.३२.११ ॥
वीर राघवाने भय सोडून, दुरूनच तुमच्या प्रियासाठी इंद्रासमान पराक्रमी वालीला ठार केले.
4.32.12
सर्वथा प्रणयात् क्रुद्धो राघवो नात्र संशयः।
भ्रातरं सम्प्रहितवाँल्लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ ४.३२.१२ ॥
राघव प्रेमामुळेच क्रुद्ध झाले आहेत, यात संशय नाही; त्यांनी शोभा वाढवणारे आपले बंधू लक्ष्मण यांना पाठवले आहे.
4.32.13
त्वं प्रमत्तो न जानीषे कालं कालविदां वर।
फुल्लसप्तच्छदश्यामा प्रवृत्ता तु शरच्छुभा ॥ ४.३२.१३ ॥
हे काळ जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठा! तू प्रमादी आहेस, काळ ओळखत नाहीस; फुललेल्या सप्तपर्णी वृक्षांनी श्यामल झालेला शुभ शरद ऋतू आला आहे.
4.32.14
निर्मलग्रहनक्षत्रा द्यौः प्रणष्टबलाहका।
प्रसन्नाश्च दिशः सर्वाः सरितश्च सरांसि च ॥ ४.३२.१४ ॥
आकाश निर्मल ग्रह-नक्षत्रांनी भरले आहे, ढग नाहीसे झाले आहेत; सर्व दिशा, नद्या आणि सरोवरे प्रसन्न आहेत.
4.32.15
प्राप्तमुद्योगकालं तु नावैषि हरिपुंगव।
त्वं प्रमत्त इति व्यक्तं लक्ष्मणोऽयमिहागतः ॥ ४.३२.१५ ॥
हे वानरश्रेष्ठा! कृतीचा काळ आला आहे, पण तू जाणत नाहीस; तू प्रमादी आहेस हे उघड आहे, म्हणूनच हा लक्ष्मण येथे आला आहे.
4.32.16
आर्तस्य हृतदारस्य परुषं पुरुषान्तरात्।
वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः ॥ ४.३२.१६ ॥
पीडित आणि पत्नी हरण झालेल्या माणसाचे, दुसऱ्याच्या मुखातून आलेले कठोर शब्द तुला सहन करण्याजोगे आहेत; ते महात्मा राघवाचे शब्द आहेत.
4.32.17
कृतापराधस्य हि ते नान्यत् पश्याम्यहं क्षमम्।
अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् ॥ ४.३२.१७ ॥
अपराध केलेल्या तुला, लक्ष्मणाला प्रसन्न करण्यासाठी हात जोडल्याशिवाय दुसरा योग्य मार्ग मला दिसत नाही.
4.32.18
नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो ह्यवश्यं पार्थिवो हितम्।
इत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्यवधृतं वचः ॥ ४.३२.१८ ॥
नियुक्त मंत्र्यांनी राजाला अवश्य हितकारक गोष्ट सांगावी; म्हणून येथून भय सोडून मी निश्चित शब्द बोलतो.
4.32.19
अभिक्रुद्धः समर्थो हि चापमुद्यम्य राघवः।
सदेवासुरगन्धर्वं वशे स्थापयितुं जगत् ॥ ४.३२.१९ ॥
राघव अत्यंत क्रुद्ध होऊन धनुष्य उचलेल तर देव, असुर आणि गंधर्वांसह संपूर्ण जगाला आपल्या ताब्यात ठेवण्यास ते समर्थ आहेत.
4.32.20
न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्यः पुनर्भवेत्।
पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः ॥ ४.३२.२० ॥
पूर्वीचा उपकार स्मरणारा, विशेषतः कृतज्ञ असलेला तो, जो पुन्हा प्रसन्न होऊ शकतो अशाला कोपवण्यास समर्थ नाही.
4.32.21
तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रः ससुहृज्जनः।
राजंस्तिष्ठ स्वसमये भर्तुर्भार्येव तद्वशे ॥ ४.३२.२१ ॥
राजा! तू पुत्र व मित्रांसह त्यांना मस्तक वाकवून नमस्कार करून, आपल्या वचनाप्रमाणे, पतीच्या अधीन असलेल्या पत्नीप्रमाणे त्यांच्या अधीन राहा.
4.32.22
न रामरामानुजशासनं त्वया
कपीन्द्र युक्तं मनसाप्यपोहितुम्।
मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलं
सराघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः ॥ ४.३२.२२ ॥
हे कपींद्रा! राम आणि रामाच्या अनुजाची आज्ञा मनानेही मोडणे तुला योग्य नाही. देवेंद्रासारखा तेजस्वी असलेल्या या राघवाचे मानुष बल किती आहे, हे तुझे मनच जाणेल.