वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.33
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.33.1
अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा।
प्रविवेश गुहां रम्यां किष्किन्धां रामशासनात् ॥ ४.३३.१ ॥
तेव्हा रामाच्या आज्ञेनुसार शत्रुवीरांचा वध करणारा लक्ष्मण किष्किंधेच्या रम्य गुहेत प्रविष्ट झाला.
4.33.2
द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः।
बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ॥ ४.३३.२ ॥
तेथे द्वारावर उभे असलेले महाकाय आणि महाबलवान वानर लक्ष्मणाला पाहून सर्वजण हात जोडून उभे राहिले.
4.33.3
निःश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम्।
बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन् ॥ ४.३३.३ ॥
दशरथपुत्र रागाने उसासे टाकत असलेला पाहून वानर घाबरले; त्याला वेढा घालण्याचेही धाडस त्यांना झाले नाही.
4.33.4
स तां रत्नमयीं दिव्यां श्रीमान् पुष्पितकाननाम्।
रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम् ॥ ४.३३.४ ॥
त्या तेजस्वी लक्ष्मणाने रत्नमय, दिव्य, फुललेल्या वनांनी युक्त, रम्य आणि रत्नांनी भरलेली ती विशाल गुहा पाहिली.
4.33.5
हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानारत्नोपशोभिताम्।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम् ॥ ४.३३.५ ॥
ती गुहा भव्य हवेल्या आणि राजवाड्यांनी गजबजलेली, नाना रत्नांनी शोभिवंत आणि सर्व इच्छांची फळे देणाऱ्या फुललेल्या वृक्षांनी सजलेली होती.
4.33.6
देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः कामरूपिभिः।
दिव्यमाल्याम्बरधरैः शोभितां प्रियदर्शनैः ॥ ४.३३.६ ॥
ती गुहा देव-गंधर्व पुत्रांनी आणि इच्छेप्रमाणे रूप धारण करणाऱ्या वानरांनी शोभत होती; ते दिव्य माळा व वस्त्रे धारण केलेले आणि पाहण्यास प्रिय होते.
4.33.7
चन्दनागुरुपद्मानां गन्धैः सुरभिगन्धिताम्।
मैरेयाणां मधूनां च सम्मोदितमहापथाम् ॥ ४.३३.७ ॥
चंदन, अगरु आणि कमळांच्या गंधाने सुगंधित, मैरेय व मधाच्या सुगंधाने जिचे मोठे रस्ते आनंदित झाले होते.
4.33.8
विन्ध्यमेरुगिरिप्रख्यैः प्रासादैर्नैकभूमिभिः।
ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र राघवः ॥ ४.३३.८ ॥
विंध्य आणि मेरु पर्वतांसारखे उंच, अनेक मजली प्रासाद आणि निर्मळ पर्वतीय नद्या राघवाने तेथे पाहिल्या.
4.33.9
अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविदस्य च।
गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च ॥ ४.३३.९ ॥
अंगदाचे रम्य गृह, मैंद व द्विविदाचे, गवय, गवाक्ष, गज आणि शरभ यांचेही गृह.
4.33.10
विद्युन्मालेश्च सम्पातेः सूर्याक्षस्य हनूमतः।
वीरबाहोः सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः ॥ ४.३३.१० ॥
विद्युन्माली, संपाती, सूर्याक्ष, हनुमान, वीरबाहू, सुबाहू आणि महात्मा नल यांचीही गृहे.
4.33.11
कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा।
दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः ॥ ४.३३.११ ॥
कुमुद, सुषेण, तार आणि जांबवान, दधिवक्त्र, नील तसेच सुपाटल व सुनेत्र यांचीही गृहे.
4.33.12
एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम्।
ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः ॥ ४.३३.१२ ॥
राजमार्गावर या महात्मा श्रेष्ठ वानरांची प्रमुख आणि भक्कम गृहे लक्ष्मणाने पाहिली.
4.33.13
पाण्डुराभ्रप्रकाशानि गन्धमाल्ययुतानि च।
प्रभूतधनधान्यानि स्त्रीरत्नैः शोभितानि च ॥ ४.३३.१३ ॥
ती घरे पांढऱ्या ढगांसारखी तेजस्वी होती; सुगंध आणि माळांनी युक्त होती; धनधान्याने भरलेली होती; स्त्रीरत्नांनी शोभिवंत होती.
4.33.14
पाण्डुरेण तु शैलेन परिक्षिप्तं दुरासदम्।
वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम् ॥ ४.३३.१४ ॥
वानरराजाचे ते रमणीय गृह पांढऱ्या पर्वताने वेढलेले होते; दुर्गम होते; इंद्राच्या भवनासारखे होते.
4.33.15
शुक्लैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम् ॥ ४.३३.१५ ॥
ते गृह कैलास शिखरांसारख्या पांढऱ्या प्रासादशिखरांनी युक्त होते; सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या फुललेल्या वृक्षांनी शोभित होते.
4.33.16
महेन्द्रदत्तैः श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसंनिभैः।
दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैः शीतच्छायैर्मनोरमैः ॥ ४.३३.१६ ॥
इंद्राने दिलेले, शोभिवंत, निळ्या मेघांसारखे वृक्ष दिव्य फुले व फळे देणारे, शीतल छाया देणारे आणि मनोहर होते.
4.33.17
हरिभिः संवृतद्वारं बलिभिः शस्त्रपाणिभिः।
दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम् ॥ ४.३३.१७ ॥
त्याचे द्वार हाती शस्त्र धारण केलेल्या बलवान वानरांनी रक्षिलेले होते; दिव्य माळांनी आच्छादित, शुभ्र आणि तापविलेल्या सोन्याच्या तोरणाने युक्त होते.
4.33.18
सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः।
अवार्यमाणः सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः ॥ ४.३३.१८ ॥
महाबली सौमित्रीने सुग्रीवाच्या रमणीय गृहात प्रवेश केला; कोणीही अडवले नाही, जसा सूर्य महाढगातून जातो.
4.33.19
स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा यानासनसमावृताः।
ददर्श सुमहद्गुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत् ॥ ४.३३.१९ ॥
धर्मात्मा त्यांनी वाहने व आसनांनी भरलेली सात कक्ष्या पाहिली; अत्यंत सुरक्षित असे विशाल अंतःपुर पाहिले.
4.33.20
हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः।
महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्र समावृतम् ॥ ४.३३.२० ॥
सोन्या-चांदीचे पलंग, अनेक उत्तम आसने आणि मौल्यवान आच्छादने यांनी ठिकठिकाणी भरलेले.
4.33.21
प्रविशन्नेव सततं शुश्राव मधुरस्वनम्।
तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समतालपदाक्षरम् ॥ ४.३३.२१ ॥
प्रवेश करताच त्यांच्या कानी सतत मधुर स्वर आला; तंतुवाद्यांच्या गीतांनी भरलेला, समतालात पदे व अक्षरे असलेला.
4.33.22
बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः।
स्त्रियः सुग्रीवभवने ददर्श स महाबलः ॥ ४.३३.२२ ॥
सुग्रीवाच्या भवनात त्या महाबलाने रूप-यौवनाच्या गर्वाने भरलेल्या विविध आकारांच्या अनेक स्त्रिया पाहिल्या.
4.33.23
दृष्ट्वाभिजनसम्पन्नास्तत्र माल्यकृतस्रजः।
वरमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः ॥ ४.३३.२३ ॥
तेथे कुलीन स्त्रिया पाहिल्या; त्या माळा गुंफत होत्या, उत्तम माळा करण्यात गुंतलेल्या होत्या आणि उत्तम अलंकारांनी शोभलेल्या होत्या.
4.33.24
नातृप्तान् नाति चाव्यग्रान् नानुदात्तपरिच्छदान्।
सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास लक्ष्मणः ॥ ४.३३.२४ ॥
लक्ष्मणाने सुग्रीवाच्या सेवकांना पाहिले; ते असमाधानी नव्हते, फार व्यग्रही नव्हते आणि साधे वेश घातलेलेही नव्हते.
4.33.25
कूजितं नूपुराणां च काञ्चीनां निःस्वनं तथा।
स निशम्य ततः श्रीमान् सौमित्रिर्लज्जितोऽभवत् ॥ ४.३३.२५ ॥
नूपुरांची किणकिण आणि कांचींचा नाद ऐकून श्रीमान सौमित्री लज्जित झाले.
4.33.26
रोषवेगप्रकुपितः श्रुत्वा चाभरणस्वनम्।
चकार ज्यास्वनं वीरो दिशः शब्देन पूरयन् ॥ ४.३३.२६ ॥
अलंकारांचा ध्वनी ऐकून रोषाच्या वेगाने कुपित झालेल्या त्या वीराने धनुष्याच्या दोरीचा नाद केला आणि त्या ध्वनीने दिशा भरून टाकल्या.
4.33.27
चारित्रेण महाबाहुरपकृष्टः स लक्ष्मणः।
तस्थावेकान्तमाश्रित्य रामकोपसमन्वितः ॥ ४.३३.२७ ॥
वर्तनाने महाबाहू असलेले ते लक्ष्मण स्वतःला आवरून, रामाच्या कोपाने युक्त होऊन एका बाजूला एकान्तात उभे राहिले.
4.33.28
तेन चापस्वनेनाथ सुग्रीवः प्लवगाधिपः।
विज्ञायागमनं त्रस्तः स चचाल वरासनात् ॥ ४.३३.२८ ॥
त्या धनुष्याच्या नादाने वानरराज सुग्रीवाने लक्ष्मणाचे आगमन ओळखले आणि भयभीत होऊन आपल्या श्रेष्ठ आसनावरून तो कंपित झाला.
4.33.29
अङ्गदेन यथा मह्यं पुरस्तात् प्रतिवेदितम्।
सुव्यक्तमेष सम्प्राप्तः सौमित्रिर्भ्रातृवत्सलः ॥ ४.३३.२९ ॥
अंगदाने पूर्वी मला सांगितल्याप्रमाणे, भावावर प्रेम करणारे सौमित्री इथे आले आहेत हे स्पष्ट आहे.
4.33.30
अङ्गदेन समाख्यातो ज्यास्वनेन च वानरः।
बुबुधे लक्ष्मणं प्राप्तं मुखं चास्य व्यशुष्यत ॥ ४.३३.३० ॥
अंगदाने सांगितल्यामुळे आणि धनुष्याच्या दोरीच्या नादाने त्या वानराने लक्ष्मण आले आहेत हे जाणले; त्याचे तोंड सुकून गेले.
4.33.31
ततस्तारां हरिश्रेष्ठः सुग्रीवः प्रियदर्शनाम्।
उवाच हितमव्यग्रस्त्राससम्भ्रान्तमानसः ॥ ४.३३.३१ ॥
तेव्हा वानरश्रेष्ठ सुग्रीवाने, भयाने विचलित न झालेल्या मनाने, प्रियदर्शना ताराला हितकारक शब्द सांगितले.
4.33.32
किं नु रुट्कारणं सुभ्रु प्रकृत्या मृदुमानसः।
सरोष इव सम्प्राप्तो येनायं राघवानुजः ॥ ४.३३.३२ ॥
हे सुंदर भुवयांच्या स्त्रि, स्वभावाने मृदु मनाचे राघवाचे अनुज रागाने आल्यासारखे आहेत; या रागाचे कारण काय?
4.33.33
किं पश्यसि कुमारस्य रोषस्थानमनिन्दिते।
न खल्वकारणे कोपमाहरेन्नरपुङ्गवः ॥ ४.३३.३३ ॥
हे निर्दोष स्त्री, कुमाराच्या रागाचे कारण तुला दिसते का? खरेच, नरश्रेष्ठ कारणाशिवाय राग करत नाहीत.
4.33.34
यद्यस्य कृतमस्माभिर्बुध्यसे किंचिदप्रियम्।
तद्बुद्ध्या सम्प्रधार्याशु क्षिप्रमेवाभिधीयताम् ॥ ४.३३.३४ ॥
आम्ही त्यांच्याशी काही अप्रिय केले असे तुला समजत असेल तर बुद्धीने विचार करून लवकर सांग.
4.33.35
अथवा स्वयमेवैनं द्रष्टुमर्हसि भामिनि।
वचनैः सान्त्वयुक्तैश्च प्रसादयितुमर्हसि ॥ ४.३३.३५ ॥
अथवा, हे भामिनी, तूच त्यांना पाहण्यास योग्य आहेस; सांत्वनपर शब्दांनी त्यांना प्रसन्न करण्यासही योग्य आहेस.
4.33.36
त्वद्दर्शने विशुद्धात्मा न स्म कोपं करिष्यति।
नहि स्त्रीषु महात्मानः क्वचित् कुर्वन्ति दारुणम् ॥ ४.३३.३६ ॥
तुला पाहून विशुद्ध आत्मा असलेले ते राग करणार नाहीत. महात्मे स्त्रियांशी कधीही कठोर वर्तन करत नाहीत.
4.33.37
त्वया सान्त्वैरुपक्रान्तं प्रसन्नेन्द्रियमानसम्।
ततः कमलपत्राक्षं द्रक्ष्याम्यहमरिंदमम् ॥ ४.३३.३७ ॥
तुझ्या सांत्वनपर शब्दांनी शांत झालेल्या इंद्रिय-मनाच्या, कमलपत्रनेत्र, शत्रुदमन अशा त्याला मी तेव्हा पाहीन.
4.33.38
सा प्रस्खलन्ती मदविह्वलाक्षी
प्रलम्बकाञ्चीगुणहेमसूत्रा।
सलक्षणा लक्ष्मणसंनिधानं
जगाम तारा नमिताङ्गयष्टिः ॥ ४.३३.३८ ॥
अडखळत चालणारी, मदाने विव्हळ डोळ्यांची, लांब सोन्याची कटिसूत्र धारण केलेली, सुलक्षणा, नम्र देहयष्टीची तारा लक्ष्मणाजवळ गेली.
4.33.39
स तां समीक्ष्यैव हरीशपत्नीं
तस्थावुदासीनतया महात्मा।
अवाङ्मुखोऽभून्मनुजेन्द्रपुत्रः
स्त्रीसंनिकर्षाद् विनिवृत्तकोपः ॥ ४.३३.३९ ॥
त्या महात्म्याने हरीशपत्नीला पाहून उदासीनपणे उभे राहिले; मनुजेंद्रपुत्र मान खाली करून राहिले; स्त्रीच्या सान्निध्याने त्यांचा कोप शमला.
4.33.40
सा पानयोगाच्च निवृत्तलज्जा
दृष्टिप्रसादाच्च नरेन्द्रसूनोः।
उवाच तारा प्रणयप्रगल्भं
वाक्यं महार्थं परिसान्त्वरूपम् ॥ ४.३३.४० ॥
मद्यपानाच्या परिणामाने आणि राजपुत्राच्या प्रसन्न दृष्टीने लाज सोडलेली तारा प्रेमाने धीटपणे महान अर्थाचे, सांत्वनपर वचन बोलली.
4.33.41
किं कोपमूलं मनुजेन्द्रपुत्र
कस्ते न संतिष्ठति वाङ्निदेशे।
कः शुष्कवृक्षं वनमापतन्तं
दावाग्निमासीदति निर्विशङ्कः ॥ ४.३३.४१ ॥
हे मनुजेंद्रपुत्रा, कोपाचे मूळ काय? तुझ्या आज्ञावचनात कोण स्थिर राहत नाही? वाळलेल्या झाडांच्या अरण्यावर येणाऱ्या वणव्याजवळ कोण निर्भयपणे जातो?
4.33.42
स तस्या वचनं श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमशङ्कितः।
भूयः प्रणयदृष्टार्थं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४.३३.४२ ॥
तिचे बोलणे ऐकून लक्ष्मण निर्भयपणे, प्रथम सांत्वन देऊन, सुग्रीवाचे प्रेम लक्षात घेऊन पुन्हा हे वचन बोलला.
4.33.43
किमयं कामवृत्तस्ते लुप्तधर्मार्थसंग्रहः।
भर्ता भर्तृहिते युक्ते न चैनमवबुध्यसे ॥ ४.३३.४३ ॥
तुझा पती कामवश होऊन धर्म व अर्थाचा संग्रह गमावून बसला आहे काय? स्वामीच्या हितात गुंतलेला असायला हवा होता, त्याला तू ओळखत नाहीस काय?
4.33.44
न चिन्तयति राज्यार्थं सोऽस्मान् शोकपरायणान्।
सामात्यपरिषत् तारे काममेवोपसेवते ॥ ४.३३.४४ ॥
तो राज्याचा विचार करत नाही; शोकात बुडालेल्या आम्हांचाही विचार करत नाही. हे तारे, मंत्री व सभेसह तो केवळ भोगातच रमतो.
4.33.45
स मासांश्चतुरः कृत्वा प्रमाणं प्लवगेश्वरः।
व्यतीतांस्तान् मदोदग्रो विहरन् नावबुध्यते ॥ ४.३३.४५ ॥
त्या वानरराजाने चार महिने मोजमाप केले आहेत; मदाने उन्मत्त होऊन विहार करताना गेलेले ते महिने त्याला कळतही नाहीत.
4.33.46
नहि धर्मार्थसिद्ध्यर्थं पानमेवं प्रशस्यते।
पानादर्थश्च कामश्च धर्मश्च परिहीयते ॥ ४.३३.४६ ॥
धर्म व अर्थाच्या सिद्धीसाठी असे मद्यपान प्रशंसनीय मानले जात नाही. मद्यपानाने अर्थ, काम आणि धर्म—हे सर्वच क्षीण होते.
4.33.47
धर्मलोपो महांस्तावत् कृते ह्यप्रतिकुर्वतः।
अर्थलोपश्च मित्रस्य नाशे गुणवतो महान् ॥ ४.३३.४७ ॥
केलेल्या उपकाराची परतफेड न करणाऱ्याचा धर्मनाश मोठा असतो; गुणवान मित्राच्या नाशात अर्थनाशही मोठा असतो.
4.33.48
मित्रं ह्यर्थगुणश्रेष्ठं सत्यधर्मपरायणम्।
तद्द्वयं तु परित्यक्तं न तु धर्मे व्यवस्थितम् ॥ ४.३३.४८ ॥
अर्थ आणि गुणांत श्रेष्ठ, सत्य व धर्मात तत्पर असलेला मित्र — त्याची ती दोन्ही (अर्थ-गुण) सोडली गेली आहेत; परंतु तो धर्मात स्थिर राहिलेला नाही.
4.33.49
तदेवं प्रस्तुते कार्ये कार्यमस्माभिरुत्तरम्।
तत् कार्यं कार्यतत्त्वज्ञे त्वमुदाहर्तुमर्हसि ॥ ४.३३.४९ ॥
अशा प्रकारे कार्य मांडले गेले असता, आपले पुढील कर्तव्य हे आहे; कार्यतत्त्व जाणणारा तू ते कर्तव्य सांगण्यास योग्य आहेस.
4.33.50
सा तस्य धर्मार्थसमाधियुक्तं
निशम्य वाक्यं मधुरस्वभावम्।
तारा गतार्थे मनुजेन्द्रकार्ये
विश्वासयुक्तं तमुवाच भूयः ॥ ४.३३.५० ॥
त्याचे धर्म-अर्थयुक्त, मधुर स्वभावाचे शब्द ऐकून, मनुजेंद्राच्या (सुग्रीवाच्या) कार्याच्या सिद्धीविषयी विश्वासाने भरलेली तारा त्याला पुन्हा म्हणाली.
4.33.51
न कोपकालः क्षितिपालपुत्र
न चापि कोपः स्वजने विधेयः।
त्वदर्थकामस्य जनस्य तस्य
प्रमादमप्यर्हसि वीर सोढुम् ॥ ४.३३.५१ ॥
हे क्षितिपालपुत्रा, हा कोपाचा काळ नाही; स्वजनांवर कोप दाखवणेही योग्य नाही. तुझ्या हिताची इच्छा करणाऱ्या त्या माणसाची चूकही, हे वीरा, तू सहन करावीस.
4.33.52
कोपं कथं नाम गुणप्रकृष्टः
कुमार कुर्यादपकृष्टसत्त्वे।
कस्त्वद्विधः कोपवशं हि गच्छेत्
सत्त्वावरुद्धस्तपसः प्रसूतिः ॥ ४.३३.५२ ॥
हे कुमारा, गुणश्रेष्ठ माणूस हीन स्वभावाच्या माणसावर कोप कसा करील? तुझ्यासारखा कोण सत्त्वाने आवरलेला आणि तपाचे उगमस्थान असलेला कोपाच्या अधीन होईल?
4.33.53
जानामि कोपं हरिवीरबन्धो-
र्जानामि कार्यस्य च कालसङ्गम्।
जानामि कार्यं त्वयि यत्कृतं न-
स्तच्चापि जानामि यदत्र कार्यम् ॥ ४.३३.५३ ॥
हरिवीरांचा बंधू सुग्रीवाचा क्रोध मला ठाऊक आहे; कार्य आणि त्यासाठीचा योग्य काळ मला ठाऊक आहे. तुमच्याप्रती आम्ही केलेले कर्तव्य मला ठाऊक आहे, आणि येथे करायचे कर्तव्यही मला ठाऊक आहे.
4.33.54
तच्चापि जानामि तथाविषह्यं
बलं नरश्रेष्ठ शरीरजस्य।
जानामि यस्मिंश्च जनेऽवबद्धं
कामेन सुग्रीवमसक्तमद्य ॥ ४.३३.५४ ॥
हे नरश्रेष्ठा, शरीरातून जन्मणाऱ्या कामाचे ते असह्य बल मला ठाऊक आहे; आज कामाने कोण बद्ध झाले आहे आणि आज अनासक्त असलेला सुग्रीव कोण आहे, हेही मला ठाऊक आहे.
4.33.55
न कामतन्त्रे तव बुद्धिरस्ति
त्वं वै यथा मन्युवशं प्रपन्नः।
न देशकालौ हि यथार्थधर्मा-
ववेक्षते कामरतिर्मनुष्यः ॥ ४.३३.५५ ॥
तुझी बुद्धी कामाच्या अधीन नाही; तू तर क्रोधाच्या वशात पडला आहेस. कामात रमणारा मनुष्य खऱ्या धर्मासाठी योग्य देश आणि काळाचा विचार करत नाही.
4.33.56
तं कामवृत्तं मम संनिकृष्टं
कामाभियोगाच्च विमुक्तलज्जम्।
क्षमस्व तावत् परवीरहन्त-
स्त्वद्भ्रातरं वानरवंशनाथम् ॥ ४.३३.५६ ॥
हे शत्रुवीरांचा संहारक, कामवशाने वागणाऱ्या, माझ्या जवळ असलेल्या आणि कामाच्या आक्रमणाने लज्जा सोडलेल्या त्याला—वानरवंशाचा नाथ असलेल्या तुमच्या बंधू सुग्रीवाला—आता क्षमा करा.
4.33.57
महर्षयो धर्मतपोऽभिरामाः
कामानुकामाः प्रतिबद्धमोहाः।
अयं प्रकृत्या चपलः कपिस्तु
कथं न सज्जेत सुखेषु राजा ॥ ४.३३.५७ ॥
धर्म आणि तपात रमणारे महर्षीसुद्धा कामाच्या मागे जाऊन मोहात बद्ध होतात. हा वानर तर स्वभावानेच चंचल आहे; हा राजा सुखांमध्ये कसा आसक्त होणार नाही?
4.33.58
इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं
सा वानरी लक्ष्मणमप्रमेयम्।
पुनः सखेदं मदविह्वलाक्षी
भर्तुर्हितं वाक्यमिदं बभाषे ॥ ४.३३.५८ ॥
असे महान अर्थाचे वचन बोलून, मदाने विव्हल डोळ्यांची ती वानरी अप्रमेय लक्ष्मणाला पुन्हा दुःखाने पतीच्या हिताचे हे वचन बोलली.
4.33.59
उद्योगस्तु चिराज्ञप्तः सुग्रीवेण नरोत्तम।
कामस्यापि विधेयेन तवार्थप्रतिसाधने ॥ ४.३३.५९ ॥
हे नरोत्तमा, तुझे कार्य साधण्याचा प्रयत्न सुग्रीवाने फार पूर्वीच आज्ञापिला आहे; कामाच्या अधीन असलेल्या त्याच्याद्वारेही तो होत आहे.
4.33.60
आगता हि महावीर्या हरयः कामरूपिणः।
कोटीः शतसहस्राणि नानानगनिवासिनः ॥ ४.३३.६० ॥
महापराक्रमी, इच्छेनुसार रूप धारण करणारे, विविध पर्वतांवर राहणारे वानर कोट्यवधी आणि लाखोंच्या संख्येने आले आहेत.
4.33.61
तदागच्छ महाबाहो चारित्रं रक्षितं त्वया।
अच्छलं मित्रभावेन सतां दारावलोकनम् ॥ ४.३३.६१ ॥
म्हणून, हे महाबाहो, ये. तुझे चारित्र्य तूच जपले आहेस. मैत्रीभावाने, कपटाशिवाय, सज्जनांनी पत्नींना पाहणे योग्य आहे.
4.33.62
तारया चाभ्यनुज्ञातस्त्वरया वापि चोदितः।
प्रविवेश महाबाहुरभ्यन्तरमरिंदमः ॥ ४.३३.६२ ॥
ताराने अनुमती मिल्यावर आणि घाईने प्रेरित होऊन, महाबाहू शत्रुदमन आतमध्ये प्रवेशला.
4.33.63
ततः सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने।
महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसंनिभम् ॥ ४.३३.६३ ॥
तेव्हा त्याने सोन्याच्या उत्तम आसनावर, अतिमौल्यवान आच्छादनाने सजवलेल्या आसनावर बसलेल्या, सूर्यासारख्या सुग्रीवाला पाहिले.
4.33.64
दिव्याभरणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम्।
दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम् ॥ ४.३३.६४ ॥
दिव्य अलंकारांनी विचित्र शरीर सजलेले, दिव्य रूप आणि यशस्वी; दिव्य माळा व वस्त्रे धारण केलेले, महेंद्रासारखे दुर्जय.
4.33.65
दिव्याभरणमाल्याभिः प्रमदाभिः समावृतम्।
संरब्धतररक्ताक्षो बभूवान्तकसंनिभः ॥ ४.३३.६५ ॥
दिव्य अलंकार व माळा धारण केलेल्या स्त्रियांनी वेढलेले, क्रोधाने अत्यंत लाल डोळे असलेले ते यमासारखे झाले.
4.33.66
रुमां तु वीरः परिरभ्य गाढं
वरासनस्थो वरहेमवर्णः।
ददर्श सौमित्रिमदीनसत्त्वं
विशालनेत्रः स विशालनेत्रम् ॥ ४.३३.६६ ॥
वीर सुग्रीवाने रुमेला घट्ट आलिंगन दिले, श्रेष्ठ आसनावर बसून, उत्तम सुवर्णवर्ण असलेल्या त्याने अदीनसत्त्व, विशालनेत्र सौमित्रीला पाहिले.