Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.39

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

4.39.1

बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य प्रत्युवाच कृताञ्जलिम् ॥ ४.३९.१ ॥

दोनों भुजाओं से उसे गले लगाकर, हाथ जोड़े खड़े सुग्रीव से (राम) ने उत्तर दिया।

4.39.2

यदिन्द्रो वर्षते वर्षं न तच्चित्रं भविष्यति।
आदित्योऽसौ सहस्रांशुः कुर्याद् वितिमिरं नभः ॥ ४.३९.२ ॥

यदि इन्द्र वर्षा करते हैं, तो इसमें कोई आश्चर्य नहीं; और वह सहस्रकिरण सूर्य आकाश को अंधकारहीन कर देता है।

4.39.3

चन्द्रमा रजनीं कुर्यात् प्रभया सौम्य निर्मलाम्।
त्वद्विधो वापि मित्राणां प्रीतिं कुर्यात् परंतप ॥ ४.३९.३ ॥

चन्द्रमा अपनी प्रभा से रात्रि को निर्मल बनाता है, हे सौम्य; और हे शत्रुतापी, तुम्हारे जैसा व्यक्ति भी मित्रों को प्रसन्नता देता है।

4.39.4

एवं त्वयि न तच्चित्रं भवेद् यत् सौम्य शोभनम्।
जानाम्यहं त्वां सुग्रीव सततं प्रियवादिनम् ॥ ४.३९.४ ॥

इस प्रकार तुममें शुभ आचरण होना कोई आश्चर्य नहीं, हे सौम्य; मैं तुम्हें जानता हूँ, हे सुग्रीव, तुम सदा प्रिय बोलने वाले हो।

4.39.5

त्वत्सनाथः सखे संख्ये जेतास्मि सकलानरीन्।
त्वमेव मे सुहृन्मित्रं साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ ४.३९.५ ॥

हे मित्र, तुम्हारे साथ रहने से मैं युद्ध में समस्त शत्रुओं को जीत लूँगा। तुम ही मेरे हितैषी और मित्र हो, तुम्हें मेरी सहायता करनी चाहिए।

4.39.6

जहारात्मविनाशाय मैथिलीं राक्षसाधमः।
वञ्चयित्वा तु पौलोमीमनुह्लादो यथा शचीम् ॥ ४.३९.६ ॥

राक्षसों में अधम उस (रावण) ने अपने ही विनाश के लिए मैथिली (सीता) को हर लिया, जैसे अनुह्राद ने पौलोमी शची को छल से हर लिया था।

4.39.7

नचिरात् तं वधिष्यामि रावणं निशितैः शरैः।
पौलोम्याः पितरं दृप्तं शतक्रतुरिवारिहा ॥ ४.३९.७ ॥

शीघ्र ही मैं उस घमंडी रावण को तीखे बाणों से मार डालूँगा, जैसे शत्रुहन्ता इन्द्र ने पौलोमी के घमंडी पिता को मारा था।

4.39.8

एतस्मिन्नन्तरे चैव रजः समभिवर्तत।
उष्णतीव्रां सहस्रांशोश्छादयद् गगने प्रभाम् ॥ ४.३९.८ ॥

इसी बीच आकाश में धूल उठी, जिसने सहस्रकिरण सूर्य की तीव्र तपती प्रभा को ढक लिया।

4.39.9

दिशः पर्याकुलाश्चासंस्तमसा तेन दूषिताः।
चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना ॥ ४.३९.९ ॥

उस अंधकार से दिशाएँ व्याकुल और धूमिल हो गईं, और पर्वतों, वनों और कानन सहित सारी पृथ्वी डगमगाने लगी।

4.39.10

ततो नगेन्द्रसंकाशैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाबलैः।
कृत्स्ना संछादिता भूमिरसंख्येयैः प्लवंगमैः ॥ ४.३९.१० ॥

तब पर्वतराज जैसे, तीखे दाँतों वाले, महाबलशाली असंख्य वानरों से सारी पृथ्वी ढक गई।

4.39.11

निमेषान्तरमात्रेण ततस्तैर्हरियूथपैः।
कोटीशतपरीवारैर्वानरैर्हरियूथपैः ॥ ४.३९.११ ॥

पलक झपकते ही फिर उन वानर-यूथपतियों द्वारा, जिनके साथ सौ करोड़ वानरों का परिवार था, और उन वानरों के यूथपतियों द्वारा (भूमि भर गई)।

4.39.12

नादेयैः पार्वतेयैश्च सामुद्रैश्च महाबलैः।
हरिभिर्मेघनिर्ह्रादैरन्यैश्च वनवासिभिः ॥ ४.३९.१२ ॥

नदियों के, पर्वतों के और समुद्र के महाबली वानरों से, मेघों के समान गर्जन करने वाले वानरों से और अन्य वनवासी (वानरों) से (भूमि भर गई)।

4.39.13

तरुणादित्यवर्णैश्च शशिगौरैश्च वानरैः।
पद्मकेसरवर्णैश्च श्वेतैर्हेमकृतालयैः ॥ ४.३९.१३ ॥

तरुण सूर्य के समान वर्ण वाले, चन्द्रमा के समान गौर, कमल-केसर के रंग वाले, श्वेत और स्वर्णनिर्मित निवास वाले वानरों के साथ।

4.39.14

कोटीसहस्रैर्दशभिः श्रीमान् परिवृतस्तदा।
वीरः शतबलिर्नाम वानरः प्रत्यदृश्यत ॥ ४.३९.१४ ॥

दस सहस्र कोटि वानरों से घिरे हुए तेजस्वी वीर शतबलि नामक वानर तब दिखाई दिए।

4.39.15

ततः काञ्चनशैलाभस्ताराया वीर्यवान् पिता।
अनेकैर्बहुसाहस्रैः कोटिभिः प्रत्यदृश्यत ॥ ४.३९.१५ ॥

तब सोने के पर्वत के समान कान्ति वाले, तारा के वीर्यवान पिता अनेक सहस्र कोटि वानरों के साथ दिखाई दिए।

4.39.16

तथापरेण कोटीनां सहस्रेण समन्वितः।
पिता रुमायाः सम्प्राप्तः सुग्रीवश्वशुरो विभुः ॥ ४.३९.१६ ॥

उसी प्रकार दूसरी ओर से हजारों कोटि वानरों से युक्त रुमा के पिता, सुग्रीव के श्वसुर, समर्थ वीर आ पहुँचे।

4.39.17

पद्मकेसरसंकाशस्तरुणार्कनिभाननः।
बुद्धिमान् वानरश्रेष्ठः सर्ववानरसत्तमः ॥ ४.३९.१७ ॥

कमल-केसर के समान कान्ति वाले, तरुण सूर्य के समान मुख वाले, बुद्धिमान, वानरों में श्रेष्ठ, सभी वानरों में उत्तम।

4.39.18

अनेकैर्बहुसाहस्त्रैर्वानराणां समन्वितः।
पिता हनुमतः श्रीमान् केसरी प्रत्यदृश्यत ॥ ४.३९.१८ ॥

अनेक सहस्रों वानरों से युक्त, हनुमान के श्रीमान पिता केसरी दिखाई दिए।

4.39.19

गोलाङ्गूलमहाराजो गवाक्षो भीमविक्रमः।
वृतः कोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यत ॥ ४.३९.१९ ॥

गोलाङ्गूल जाति के महाराज गवाक्ष, जिनका पराक्रम भयंकर था, वानरों के हज़ार करोड़ से घिरे हुए दिखाई दिए।

4.39.20

ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः।
वृतः कोटिसहस्राभ्यां द्वाभ्यां समभिवर्तत ॥ ४.३९.२० ॥

भयंकर वेग वाले ऋक्षों के शत्रुनाशक धूम्र दो हज़ार करोड़ से घिरे हुए आगे बढ़े।

4.39.21

महाचलनिभैर्घोरैः पनसो नाम यूथपः।
आजगाम महावीर्यस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः ॥ ४.३९.२१ ॥

पर्वतों के समान भयंकर आकार वाले यूथपति महावीर्य पनस तीन करोड़ वानरों से घिरे हुए आए।

4.39.22

नीलाञ्जनचयाकारो नीलो नामैष यूथपः।
अदृश्यत महाकायः कोटिभिर्दशभिर्वृतः ॥ ४.३९.२२ ॥

नीले काजल के ढेर जैसे आकार वाले, विशाल शरीर के यूथपति नील दस करोड़ वानरों से घिरे हुए दिखाई दिए।

4.39.23

ततः काञ्चनशैलाभो गवयो नाम यूथपः।
आजगाम महावीर्यः कोटिभिः पञ्चभिर्वृतः ॥ ४.३९.२३ ॥

फिर सोने के पर्वत जैसी कांति वाले यूथपति गवय, महावीर्य, पाँच करोड़ वानरों से घिरे हुए आए।

4.39.24

दरीमुखश्च बलवान् यूथपोऽभ्याययौ तदा।
वृतः कोटिसहस्रेण सुग्रीवं समवस्थितः ॥ ४.३९.२४ ॥

और बलवान् यूथपति दरीमुख तब एक हज़ार करोड़ वानरों से घिरे हुए आए और सुग्रीव के समीप स्थित हो गए।

4.39.25

मैन्दश्च द्विविदश्चोभावश्विपुत्रौ महाबलौ।
कोटिकोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यताम् ॥ ४.३९.२५ ॥

मैन्द और द्विविद, अश्विनीकुमारों के दोनों महाबली पुत्र, वानरों की असंख्य कोटियों के साथ दिखाई दिए।

4.39.26

गजश्च बलवान् वीरस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः।
आजगाम महातेजाः सुग्रीवस्य समीपतः ॥ ४.३९.२६ ॥

बलवान् वीर गज, महातेजस्वी, तीन करोड़ वानरों से घिरा हुआ, सुग्रीव के समीप आ पहुँचा।

4.39.27

ऋक्षराजो महातेजा जाम्बवान्नाम नामतः।
कोटिभिर्दशभिर्व्याप्तः सुग्रीवस्य वशे स्थितः ॥ ४.३९.२७ ॥

महातेजस्वी ऋक्षराज जाम्बवान्, दस करोड़ों से युक्त, सुग्रीव के अधीन खड़ा था।

4.39.28

रुमणो नाम तेजस्वी विक्रान्तैर्वानरैर्वृतः।
आगतो बलवांस्तूर्णं कोटीशतसमावृतः ॥ ४.३९.२८ ॥

तेजस्वी रुमण नामक बलवान् वानर, पराक्रमी वानरों से घिरा हुआ, सौ करोड़ों से आवृत होकर शीघ्र आ पहुँचा।

4.39.29

ततः कोटिसहस्राणां सहस्रेण शतेन च।
पृष्ठतोऽनुगतः प्राप्तो हरिभिर्गन्धमादनः ॥ ४.३९.२९ ॥

फिर सहस्र करोड़ों, एक हजार और सौ (करोड़) वानरों के साथ पीछे-पीछे चलते हुए गन्धमादन वानर आ पहुँचा।

4.39.30

ततः पद्मसहस्रेण वृतः शङ्कुशतेन च।
युवराजोऽङ्गदः प्राप्तः पितुस्तुल्यपराक्रमः ॥ ४.३९.३० ॥

फिर पद्म सहस्रों और शङ्कु सैकड़ों से घिरे हुए, पिता के समान पराक्रमी युवराज अङ्गद आ पहुँचे।

4.39.31

ततस्ताराद्युतिस्तारो हरिभिर्भीमविक्रमैः।
पञ्चभिर्हरिकोटीभिर्दूरतः पर्यदृश्यत ॥ ४.३९.३१ ॥

फिर ताराके समान कान्तिवाला तार, भीषण पराक्रमी पाँच करोड़ वानरोंके साथ दूरसे दिखाई दिया।

4.39.32

इन्द्रजानुः कविर्वीरो यूथपः प्रत्यदृश्यत।
एकादशानां कोटीनामीश्वरस्तैश्च संवृतः ॥ ४.३९.३२ ॥

इन्द्रजानु, कवि नामक वीर यूथपति प्रकट हुआ, जो ग्यारह करोड़ वानरोंका स्वामी था और उनसे घिरा हुआ था।

4.39.33

ततो रम्भस्त्वनुप्राप्तस्तरुणादित्यसंनिभः।
अयुतेन वृतश्चैव सहस्रेण शतेन च ॥ ४.३९.३३ ॥

फिर तरुण सूर्यके समान तेजवाला रम्भ आया, जो दस हज़ार, हज़ार और सौ वानरोंसे घिरा हुआ था।

4.39.34

ततो यूथपतिर्वीरो दुर्मुखो नाम वानरः।
प्रत्यदृश्यत कोटीभ्यां द्वाभ्यां परिवृतो बली ॥ ४.३९.३४ ॥

फिर दुर्मुख नामक वीर यूथपति वानर दो करोड़ वानरोंसे घिरा हुआ बलवान् प्रकट हुआ।

4.39.35

कैलासशिखराकारैर्वानरैर्भीमविक्रमैः।
वृतः कोटिसहस्रेण हनुमान् प्रत्यदृश्यत ॥ ४.३९.३५ ॥

कैलास शिखरोंके समान आकारवाले, भीषण पराक्रमी वानरोंसे, हज़ार करोड़ वानरोंसे घिरे हुए हनुमान् प्रकट हुए।

4.39.36

नलश्चापि महावीर्यः संवृतो द्रुमवासिभिः।
कोटीशतेन सम्प्राप्तः सहस्रेण शतेन च ॥ ४.३९.३६ ॥

महापराक्रमी नल भी वृक्षवासी वानरोंसे घिरे हुए आए; वे सौ करोड़, हज़ार और सौ वानर थे।

4.39.37

ततो दधिमुखः श्रीमान् कोटिभिर्दशभिर्वृतः।
सम्प्राप्तोऽभिनदंस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ ४.३९.३७ ॥

तब श्रीमान् दधिमुख दस कोटि (वानरों) से घिरे हुए आए और महात्मा सुग्रीव के (सम्मुख) गर्जना करते हुए पहुँचे।

4.39.38

शरभः कुमुदो वह्निर्वानरो रंह एव च।
एते चान्ये च बहवो वानराः कामरूपिणः ॥ ४.३९.३८ ॥

शरभ, कुमुद, वह्नि, वानर और रंह तथा ये और भी बहुत से इच्छानुसार रूप धारण करने वाले वानर (आए)।

4.39.39

आवृत्य पृथिवीं सर्वां पर्वतांश्च वनानि च।
यूथपाः समनुप्राप्ता येषां संख्या न विद्यते ॥ ४.३९.३९ ॥

समस्त पृथ्वी, पर्वतों और वनों को ढक कर यूथपति आ पहुँचे, जिनकी संख्या गिनी नहीं जा सकती थी।

4.39.40

आगताश्च निविष्टाश्च पृथिव्यां सर्ववानराः।
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
अभ्यवर्तन्त सुग्रीवं सूर्यमभ्रगणा इव ॥ ४.३९.४० ॥

सभी वानर आए और पृथ्वी पर डेरा डाल दिया; कूदते, उछलते और गर्जते हुए वे कपिगण सुग्रीव के निकट आए, जैसे बादलों के समूह सूर्य की ओर बढ़ते हैं।

4.39.41

कुर्वाणा बहुशब्दांश्च प्रकृष्टा बाहुशालिनः।
शिरोभिर्वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन् ॥ ४.३९.४१ ॥

अनेक प्रकार की ध्वनियाँ करते हुए, श्रेष्ठ और बलशाली भुजाओं वाले वे वानर सिर झुका कर वानरराज सुग्रीव को (अपना आगमन) निवेदित करने लगे।

4.39.42

अपरे वानरश्रेष्ठाः संगम्य च यथोचितम्।
सुग्रीवेण समागम्य स्थिताः प्राञ्जलयस्तदा ॥ ४.३९.४२ ॥

फिर अन्य श्रेष्ठ वानर उचित रीति से (सुग्रीव के) पास जाकर, सुग्रीव से भेंट करके उस समय हाथ जोड़े हुए खड़े रहे।

4.39.43

सुग्रीवस्त्वरितो रामे सर्वांस्तान् वानरर्षभान्।
निवेदयित्वा धर्मज्ञः स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ ४.३९.४३ ॥

धर्मज्ञ सुग्रीव ने शीघ्रतापूर्वक राम के सामने उन सभी श्रेष्ठ वानरों को प्रस्तुत किया, और हाथ जोड़कर खड़े होकर बोले।

4.39.44

यथासुखं पर्वतनिर्झरेषु
वनेषु सर्वेषु च वानरेन्द्राः।
निवेशयित्वा विधिवद् बलानि
बलं बलज्ञः प्रतिपत्तुमीष्टे ॥ ४.३९.४४ ॥

पर्वतों के झरनों और सभी वनों में वानरराजाओं को सुखपूर्वक ठहराकर, विधिपूर्वक सेनाओं का प्रबंध करके, बल के ज्ञाता (सुग्रीव) ही उस बल को संभालने में समर्थ हैं।